წონის უცაბედი მატება ხშირი სამედიცინო ჩივილია. შესაძლო მიზეზები: შაქრიანი დიაბეტი (ტიპი 2) / ინსულინრეზისტენტობა, გულის უკმარისობა (სითხის შეკავება), დეპრესიული აშლილობა (წონის მატებით). ქვემოთ — რეკომენდირებული წამლები, თვითდახმარების ხერხები სახლში და „წითელი დროშის" სიგნალები რომლებიც ექიმთან მიმართვას მოითხოვენ.
შეამცირეთ მარილის მოხმარება (დღეში 5 გრამზე ნაკლები) — ეს ამცირებს სითხის შეკავებას ორგანიზმში.
დაიცავით დაბალანსებული კვება: მეტი ბოსტნეული, ხილი, მთლიანმარცვლოვანი პროდუქტები და თეთრი ხორცი; შეზღუდეთ შაქარი და დამუშავებული საკვები.
რეგულარული ფიზიკური აქტივობა — დღეში მინიმუმ 30 წუთი ზომიერი ინტენსივობის ვარჯიში (სწრაფი სიარული, ცურვა).
აწარმოეთ წონის დღიური ჩანაწერი — ეს დაგეხმარებათ ტენდენციის აღმოჩენაში და ექიმთან ვიზიტისას სასარგებლო ინფორმაციის მიწოდებაში.
დალიეთ საკმარისი რაოდენობის წყალი (1.5-2 ლიტრი დღეში), თუ ექიმს სითხის შეზღუდვა არ დაუნიშნავს.
წონის უცაბედი მატება გულისხმობს სხეულის მასის სწრაფ და მოულოდნელ ზრდას, რომელიც არ აიხსნება კვების ან ფიზიკური აქტივობის ცვლილებით. თუ ერთ კვირაში 1 კგ-ზე მეტი ან ერთ თვეში 2-3 კგ-ზე მეტი მოგემატათ — ეს ყურადღების მიქცევის საფუძველია. ხშირად მიზეზი უვნებელია: ჰორმონალური რყევები, სტრესი, ძილის ნაკლებობა ან მედიკამენტების გვერდითი ეფექტი. თუმცა, ზოგჯერ უცაბედი წონის მატება მიუთითებს სერიოზულ პათოლოგიაზე — ფარისებრი ჯირკვლის ჰიპოფუნქციაზე, გულის უკმარისობაზე, თირკმლის ან ღვიძლის დაავადებებზე. განსაკუთრებით საშიშია, თუ წონის მატებას სუნთქვის გაძნელება, შეშუპება ან ტკივილი ახლავს.
წონის უცაბედი მატების მიზეზები მრავალფეროვანია და რამდენიმე ჯგუფად იყოფა.
სითხის დაგროვება (შეშუპება): ყველაზე გავრცელებული მიზეზი, რომელიც რამდენიმე დღეში 2-5 კგ-ს მატებას იწვევს. ზედმეტი მარილის მოხმარება, მენსტრუაციის წინა სინდრომი (PMS) და ხანგრძლივი ჯდომა სითხის შეკავებას უწყობს ხელს.
მედიკამენტები: მრავალი პრეპარატი იწვევს წონის მატებას — კორტიკოსტეროიდები (მაგალითად, დექსამეთაზონი, პრედნიზოლონი), ანტიდეპრესანტები (ამიტრიპტილინი, სერტრალინი), ანტიფსიქოტიკები (ოლანზაპინი), ბეტა-ბლოკატორები, ინსულინი და ზოგიერთი ანტიეპილეფსიური საშუალება. თუ ახლახან ახალი მედიკამენტი დაიწყეთ — ეს შეიძლება მიზეზი იყოს.
სტრესი და ძილის დარღვევა: ქრონიკული სტრესი კორტიზოლის დონეს ზრდის, რაც აბდომინალური ცხიმის დაგროვებას უწყობს ხელს. ძილის ნაკლებობა ლეპტინისა და გრელინის ჰორმონების ბალანსს არღვევს, მადას ზრდის და მეტაბოლიზმს ანელებს.
ჰიპოთირეოზი: ფარისებრი ჯირკვლის ჰიპოფუნქცია მეტაბოლიზმს ამცირებს. თანმხლები ნიშნები: დაღლილობა, ყინვის შეგრძნება, ყაბზობა, მშრალი კანი (NICE NG145).
ინსულინრეზისტენტობა და მეტაბოლური სინდრომი: წინადიაბეტურ მდგომარეობაში ინსულინის მაღალი დონე ცხიმის დაგროვებას ხელს უწყობს, განსაკუთრებით მუცლის არეში.
პოლიკისტოზური საკვერცხეების სინდრომი (PCOS): ქალებში ჰორმონალური დისბალანსი, რომელიც წონის მატებას, აკნეს, ჰირსუტიზმსა და მენსტრუალური ციკლის დარღვევას იწვევს.
გულის უკმარისობა: სითხის შეკავება, ფეხების შეშუპება, სუნთქვის გაძნელება — გულის უკმარისობის კლასიკური ნიშნებია. წონა შეიძლება 1-2 კგ-ით მოიმატოს ერთ დღეში.
კუშინგის სინდრომი: კორტიზოლის სიჭარბე იწვევს ცენტრალურ სიმსუქნეს, „მთვარის ფორმის" სახეს და კისრის უკანა ნაწილში ცხიმის დაგროვებას.
ნეფროზული სინდრომი: თირკმლის მძიმე პათოლოგია, რომელიც მასიურ შეშუპებასა და პროტეინურიას იწვევს.
ღვიძლის ციროზი და ასციტი: მუცლის ღრუში სითხის დაგროვება.
ჰიპოფიზის სიმსივნე: იშვიათად, ჰიპოფიზის ადენომა ჰორმონალურ დისბალანსს იწვევს.
თანმხლები სიმპტომები ექიმს ეხმარება, განასხვავოს ერთი მიზეზი მეორისგან:
თანმხლები სიმპტომების კომბინაცია კრიტიკულად მნიშვნელოვანია სწორი დიაგნოზის დასმისთვის, ამიტომ ექიმს დეტალურად აღუწერეთ ყველა ჩივილი.
დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე ან მიმართეთ გადაუდებელი დახმარების განყოფილებას შემდეგ შემთხვევებში:
ნებისმიერი ამ სიმპტომების კომბინაციისას დაუყოვნებლივ მიმართეთ სამედიცინო დახმარებას — დროის დაკარგვა საშიში შეიძლება იყოს.
თუ წონის მატება ზომიერია და გადაუდებელი სიმპტომები არ გაქვთ, შემდეგი ზომები დაგეხმარებათ:
მარილის შეზღუდვა: დღიური მარილის მოხმარება 5-6 გრამამდე შეამცირეთ (WHO რეკომენდაცია). ნახევარფაბრიკატები, კონსერვები და ფასტფუდი მარილის ძირითადი წყაროა.
ადეკვატური ჰიდრატაცია: პარადოქსულად, საკმარისი წყლის მიღება (1,5-2 ლიტრი დღეში) სითხის შეკავებას ამცირებს — ორგანიზმი ნაკლებად „აგროვებს" წყალს, როცა დეჰიდრატაცია არ ემუქრება.
ფიზიკური აქტივობა: ყოველდღიური 30-წუთიანი ზომიერი აქტივობა (სიარული, ცურვა) ლიმფატურ ცირკულაციას აუმჯობესებს და შეშუპებას ამცირებს.
ძილის ჰიგიენა: 7-9 საათი ძილი ხელს უწყობს ჰორმონალური ბალანსის შენარჩუნებას. ძილის ნაკლებობა მადას მაძლიერებელი ჰორმონების დონეს ზრდის.
ფეხების ამაღლება: შეშუპებისას ფეხები გულის დონეზე მაღლა აიწიეთ 15-20 წუთით, რამდენჯერმე დღეში.
საკვების დღიური: ჩაინიშნეთ, რას ჭამთ და სვამთ — ეს დაგეხმარებათ ფარული კალორიების აღმოჩენაში და ექიმთან ვიზიტის დროს სასარგებლო ინფორმაციას მიაწვდით.
წონის რეგულარული აწონვა: ყოველ დილას, საუზმის წინ, ერთსა და იმავე სასწორზე აიწონეთ.
მნიშვნელოვანია: წონის უცაბედი მატება სიმპტომია, არა დაავადება. მედიკამენტოზური მკურნალობა მიზეზზეა დამოკიდებული. ქვემოთ მოცემულია პრეპარატები, რომლებიც სხვადასხვა მიზეზის მკურნალობაში გამოიყენება.
თუ ექიმმა შეშუპება დაგიდგინათ, შესაძლოა დიურეთიკული საშუალებები დაგინიშნოთ. ეს პრეპარატები მხოლოდ ექიმის დანიშნულებით გამოიყენება, რადგან ელექტროლიტურ ბალანსს არღვევს.
ფარისებრი ჯირკვლის ჰიპოფუნქციის დიაგნოსტირებისას ენდოკრინოლოგი ლევოთიროქსინს ნიშნავს — ჰორმონის ჩანაცვლებით თერაპიას, რომელიც მეტაბოლიზმს ნორმალიზებას და თანდათანობით წონის სტაბილიზაციას უწყობს ხელს.
სტრესთან ასოცირებული ემოციური ჭარბი ჭამის შემთხვევაში, თუ ფსიქოთერაპიის ეფექტი არასაკმარისია, ექიმმა შეიძლება დანიშნოს:
ართრალგია ან ტკივილი, რომელიც ფიზიკურ აქტივობას ართულებს, შეიძლება წონის მატების თანამიზეზი გახდეს. ტკივილის მართვისთვის:
მუცლის შებერილობა, რომელიც შეიძლება წონის მატებად აღიქვათ:
არ მიიღოთ დიურეთიკები, საფაღარათო საშუალებები ან „წონის დასაკლები" მედიკამენტები ექიმის გარეშე. თვითმკურნალობით ელექტროლიტური დისბალანსი, დეჰიდრატაცია და სხვა სერიოზული გართულებები შეიძლება განვითარდეს. თუ მიზეზი მედიკამენტია — არასოდეს შეწყვიტოთ დანიშნული პრეპარატი ექიმთან კონსულტაციის გარეშე.
ექიმი გკითხავთ:
ფიზიკალური გასინჯვა მოიცავს: არტერიული წნევის გაზომვას, შეშუპების შეფასებას, ფარისებრი ჯირკვლის პალპაციას, მუცლის გასინჯვას.
თუ 1-2 კვირაში 1 კგ-ზე მეტი, ან 1 თვეში 2-3 კგ-ზე მეტი მოიმატეთ კვების და აქტივობის ცვლილების გარეშე — ეს „უცაბედი" მატებაა. ერთ დღეში 1 კგ-ით მატება თითქმის ყოველთვის სითხის შეკავებით არის გამოწვეული, არა ცხიმით.
დიახ. ქრონიკული სტრესი კორტიზოლის დონეს ზრდის, რაც ვისცერალური ცხიმის დაგროვებას უწყობს ხელს. ამას ემატება „ემოციური ჭამა" — მაღალკალორიული საკვების სურვილი სტრესის დროს. კვლევები აჩვენებს, რომ ქრონიკული სტრესის პირობებში ადამიანები საშუალოდ 5-10 კგ-ს იმატებენ 6-12 თვეში.
ყველაზე ხშირად წონის მატებას იწვევენ: კორტიკოსტეროიდები (პრედნიზოლონი, დექსამეთაზონი), ატიპიური ანტიფსიქოტიკები (ოლანზაპინი, კვეტიაპინი), ზოგიერთი ანტიდეპრესანტი (ამიტრიპტილინი, მირტაზაპინი), ბეტა-ბლოკატორები, ინსულინი და სულფონილშარდოვანის პრეპარატები. თუ ახალი მედიკამენტი იღებთ და წონა მოგემატათ — აუცილებლად მიმართეთ ექიმს, მაგრამ თვითნებურად არ შეწყვიტოთ მკურნალობა.
სითხის შეკავება ჩვეულებრივ სწრაფად ვითარდება (1-3 დღეში), ახასიათებს ფეხებისა და ხელების შეშუპება, თითზე ბეჭდის სიმჭიდროვე, ტანსაცმლის „შეჭედვა" და წონის რყევა დღის განმავლობაში. ცხიმის დაგროვება ნელი პროცესია და არ იწვევს შეშუპებას. მარტივი ტესტი: თითი 10 წამით მიაჭირეთ წვივზე — თუ ჩაღრმავება რჩება (პიტინგ-შეშუპება), სითხის შეკავებაა.
ნორმალური სხეულის მასის ინდექსის (BMI 18,5-24,9) მქონე ქალებისთვის ორსულობის განმავლობაში 11,5-16 კგ მატება ნორმალურია (ACOG რეკომენდაცია). კვირაში 0,5 კგ-ზე მეტი მატება მეორე ან მესამე ტრიმესტრში, განსაკუთრებით თავის ტკივილთან ან მხედველობის დარღვევასთან ერთად, პრეეკლამფსიაზე შეიძლება მიუთითებდეს — დაუყოვნებლივ მიმართეთ მეანს ან სასწრაფო დახმარებას.
თუ 2-3 კგ-ით მატებას არ ახლავს სხვა სიმპტომები და ცხოვრების წესის ცვლილებით (მარილის შეზღუდვა, ფიზიკური აქტივობა) 1-2 კვირაში ნორმალიზდება — გადაუდებელი ვიზიტი საჭირო არ არის. თუმცა, თუ წონა არ ბრუნდება, იზრდება ან თანმხლები სიმპტომები ჩნდება — რეკომენდებულია ოჯახის ექიმთან მიმართვა სისხლის ანალიზისთვის, მინიმუმ ფარისებრი ჯირკვლისა და გლუკოზის დონის შესამოწმებლად.