ვაგინალური სისხლდენა

მოკლედ

ვაგინალური სისხლდენა — საშოდან სისხლის გამოყოფა — ქალის ცხოვრებაში ხშირი მოვლენაა. მენსტრუაცია ფიზიოლოგიური სისხლდენის ნორმალური ფორმაა, თუმცა ციკლთან დაუკავშირებელი ან პათოლოგიურად ძლიერი სისხლდენა ყოველთვის ყურადღებას მოითხოვს. უმეტეს შემთხვევაში მიზეზი უვნებელია — ჰორმონული რყევა, საკონტრაცეპტივო საშუალებები ან ოვულაციური სისხლდენა. მიუხედავად ამისა, ვაგინალური სისხლდენა შეიძლება იყოს ორსულობის გართულების, ინფექციის, პოლიპების ან ონკოლოგიური დაავადების ნიშანი. პოსტმენოპაუზურ ასაკში ნებისმიერი სისხლდენა გამოკვლევას საჭიროებს. ქვემოთ დეტალურად განვიხილავთ მიზეზებს, საგანგაშო ნიშნებს და მკურნალობის მიდგომებს.

შესაძლო მიზეზები

ვაგინალური სისხლდენის მიზეზები ასაკის, რეპროდუქციული სტატუსის და თანმხლები ფაქტორების მიხედვით განსხვავდება. მიზეზები ყველაზე ხშირიდან იშვიათისკენ:

ყველაზე ხშირი მიზეზები

• მენსტრუალური ციკლის დარღვევა (დისფუნქციური საშვილოსნოს სისხლდენა) — ჰორმონული დისბალანსი, განსაკუთრებით ანოვულატორული ციკლი, ყველაზე გავრცელებული მიზეზია რეპროდუქციულ ასაკში. ხშირია მოზარდებში მენარხეს შემდეგ და პერიმენოპაუზურ ქალებში.
• ჰორმონული კონტრაცეპცია — კომბინირებული ორალური კონტრაცეპტივების, პროგესტინული აბების, ჰორმონული სპირალის (IUD) ან საინექციო კონტრაცეპციის გამოყენების პირველ თვეებში „გარღვევითი" სისხლდენა (breakthrough bleeding) ხშირია და ჩვეულებრივ 3 თვეში ქრება.
• ორსულობასთან დაკავშირებული — იმპლანტაციური სისხლდენა (ადრეული ორსულობა), სპონტანური აბორტი, ექტოპიური (საშვილოსნოს გარეთა) ორსულობა, პლაცენტა პრევია, პლაცენტის ნაადრევი აცლა.
• ვაგინალური ან ცერვიკალური ინფექცია — ქლამიდია, გონორეა, ტრიქომონიაზი და სხვა სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციები ცერვიციტს იწვევს, რასაც სისხლდენა ახლავს. ბაქტერიული ვაგინოზიც შეიძლება მიზეზი იყოს.

საშუალო სიხშირის მიზეზები

• საშვილოსნოს მიომა (ფიბროიდი) — კეთილთვისებიანი სიმსივნე, რომელიც მძიმე, გახანგრძლივებულ მენსტრუალურ სისხლდენას იწვევს.
• ენდომეტრიოზი და ადენომიოზი — ენდომეტრიუმის ქსოვილის ექტოპიური ზრდა, რომელიც მტკივნეულ, ძლიერ სისხლდენას უკავშირდება.
• ენდომეტრიუმის ან ცერვიკალური პოლიპები — კეთილთვისებიანი წარმონაქმნები, რომლებიც კონტაქტურ სისხლდენას (მაგ., სქესობრივი კავშირის შემდეგ) იწვევს.
• ოვულატორული სისხლდენა — ციკლის შუაში მსუბუქი სისხლდენა ოვულაციის დროს, ფიზიოლოგიურია.

იშვიათი, მაგრამ სერიოზული მიზეზები

• ენდომეტრიუმის ჰიპერპლაზია — პრეკანცეროზული მდგომარეობა, განსაკუთრებით პერიმენოპაუზურ ქალებში.
• საშვილოსნოს ყელის კიბო (ცერვიკალური კარცინომა) — ხშირად კონტაქტური სისხლდენით ვლინდება.
• ენდომეტრიუმის კიბო — პოსტმენოპაუზურ ასაკში ყველაზე მნიშვნელოვანი გამოსარიცხი დიაგნოზი (NICE NG88).
• კოაგულოპათიები — ფონ ვილებრანდის დაავადება, თრომბოციტოპენია, ანტიკოაგულანტური თერაპია.
• საშვილოსნოს ყელის ან ვაგინის ტრავმა — სქესობრივი ძალადობა, უცხო სხეული.
• ბუშტოვანა ტრაქეოდა (მოლარული ორსულობა) — იშვიათი, მაგრამ სწრაფ რეაგირებას მოითხოვს.

თანმხლები სიმპტომები

ვაგინალურ სისხლდენას ხშირად თან ახლავს სხვა ჩივილები, რომლებიც დიფერენციულ დიაგნოზს მნიშვნელოვნად ცვლის:

• მუცლის ქვედა ნაწილის ტკივილი — ექტოპიური ორსულობის, ენდომეტრიოზის ან ინფექციის ნიშანი.
• ცხელება — მიუთითებს ინფექციურ პროცესზე (ენდომეტრიტი, მენჯის ანთებითი დაავადება — PID).
• პათოლოგიური ვაგინალური გამონადენი — ინფექციის (სქესობრივი გზით გადამდები დაავადება) ან ონკოლოგიის ნიშანი.
• თავბრუსხვევა, სისუსტე, გულისრევა — სისხლის დიდი მოცულობის დაკარგვის ან ჰემოდინამიკური არასტაბილურობის ნიშანი.
• მძიმე მენსტრუაცია (მენორაგია) — სისხლის შედედების ხანგრძლივობა >7 დღე ან საათში ერთზე მეტი ჰიგიენური საშუალების გამოცვლის საჭიროება.
• პოსტკოიტალური (სქესობრივი კავშირის შემდეგ) სისხლდენა — ცერვიკალური პათოლოგიის (პოლიპი, დისპლაზია, კიბო) მაჩვენებელი.
• წონის კლება, ღამის ოფლიანობა — ონკოლოგიურ პროცესზე საეჭვო ნიშნები.

როდის არის გადაუდებელი

დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე ან მიმართეთ გადაუდებელი დახმარების განყოფილებას შემდეგ შემთხვევებში:

• ძლიერი სისხლდენა — საათში ორი ან მეტი სქელი ჰიგიენური საფენის სრულად გაჟღენთვა, ან სისხლის შედედება მსხვილი კოშტების სახით.
• ორსულობის დროს ნებისმიერი სისხლდენა — განსაკუთრებით, თუ ტკივილი, ტახიკარდია ან გულისრევა ახლავს (ექტოპიური ორსულობის გამორიცხვა!).
• ჰემოდინამიკური არასტაბილურობა — თავბრუსხვევა, გონების დაკარგვა, სწრაფი გულისცემა, დაბალი არტერიული წნევა.
• პოსტმენოპაუზური სისხლდენა — მენოპაუზის შემდეგ 12 თვეზე მეტი „სუფთა" პერიოდის შემდეგ ნებისმიერი სისხლდენა გამოკვლევას მოითხოვს (NICE NG88 — გადაუდებელი რეფერალი ენდომეტრიუმის კიბოს გამოსარიცხად).
• ტრავმის შემდეგ სისხლდენა — სქესობრივი ძალადობა, მოწყვეტა ან უცხო სხეული.
• ცხელება 38°C-ზე ზემოთ სისხლდენასთან ერთად — სეფსისის რისკი, განსაკუთრებით აბორტის ან ქირურგიული ჩარევის შემდეგ.
• ორსულობის ბოლო ტრიმესტრში უტკივარი სისხლდენა — პლაცენტა პრევიას ნიშანი; ნუ შეხვალთ საშოში, დაწექით და დარეკეთ 112-ზე.

თვით-დახმარება

მსუბუქი ვაგინალური სისხლდენის (მაგ., ცოტაოდენი ლაქა ციკლის შუაში ან ჰორმონული კონტრაცეპტივის ფონზე) დროს:

1. მოისვენეთ — თავი აარიდეთ ინტენსიურ ფიზიკურ დატვირთვას სისხლდენის პერიოდში.
2. ჰიდრატაცია — დალიეთ საკმარისი რაოდენობის წყალი (1,5–2 ლ/დღეში). სისხლის დაკარგვის დროს სითხის ადეკვატური მიღება მნიშვნელოვანია.
3. ჰიგიენა — გამოიყენეთ სუფთა ჰიგიენური საფენები. სისხლდენის დროს ტამპონების ხანგრძლივი გამოყენება მოერიდეთ ინფექციის რისკის გამო.
4. რკინის შემცველი საკვები — ძლიერი სისხლდენისას რკინის დეფიციტის ანემია ხშირია. მიირთვით ბოსტნეული, წითელი ხორცი, პარკოსანი, ხილი.
5. ტკივილის შემსუბუქება — მენსტრუალური ტკივილის დროს შეგიძლიათ მიიღოთ არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალებები (იხ. ქვემოთ).
6. სისხლდენის მონიტორინგი — აღრიცხეთ სისხლდენის ხანგრძლივობა, ინტენსივობა და თარიღები — ეს ექიმს დიაგნოსტიკაში დაეხმარება.
7. თბილი კომპრესი — მუცლის ქვედა ნაწილზე თბილი (არა ცხელი) კომპრესი მენსტრუალური სპაზმის შემსუბუქებას უწყობს ხელს.

მნიშვნელოვანი: თუ სისხლდენა 7 დღეზე მეტხანს გრძელდება, ძლიერდება ან ტკივილი ახლავს — აუცილებლად მიმართეთ ექიმს.

წამლები რომელიც დაგეხმარება

ტკივილგამაყუჩებელი და ანთების საწინააღმდეგო საშუალებები

მენსტრუალური ტკივილისა და ჭარბი სისხლდენის დროს პირველი რიგის თერაპია არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო (NSAID) პრეპარატებია:

• [ნუროფენი 200მგ](/medications/nurofeni-200mg-tabletebi) — იბუპროფენი 200მგ, ყოველ 6–8 საათში, მაქსიმუმ 1200მგ/დღეში. ამცირებს პროსტაგლანდინების სინთეზს, რაც როგორც ტკივილს, ისე სისხლდენის ინტენსივობას ამცირებს (NICE NG88). უკუნაჩვენებია კუჭის წყლულის, თირკმლის მძიმე დაავადების ან ორსულობის III ტრიმესტრის დროს.

• [არტოქსანი 20მგ](/medications/artoqsani-20mg-10kafs) — პიროქსიკამი, NSAID-ს ჯგუფი. ეფექტურია დისმენორეის დროს. მიიღეთ ექიმის დანიშნულებით, რადგან კუჭ-ნაწლავის გვერდითი მოვლენების რისკი მაღალია.

• [ანალგინი 500მგ](/medications/analgini-tableti-500mg-10) — მეტამიზოლი, ტკივილგამაყუჩებელი. გამოიყენეთ მხოლოდ ხანმოკლე პერიოდი (2–3 დღე), რადგან აგრანულოციტოზის იშვიათი, მაგრამ სერიოზული რისკი არსებობს.

• [ასპირინი 500მგ](/medications/aspirini-tableti-500mg-10) — აცეტილსალიცილის მჟავა. ყურადღება: ასპირინი ანტიაგრეგანტია და შეიძლება სისხლდენა გააძლიეროს. ვაგინალური სისხლდენის დროს ტკივილგამაყუჩებლად არ არის რეკომენდებული.

ჰორმონული საშუალებები (რეცეპტით)

ჰორმონული თერაპია დისფუნქციური საშვილოსნოს სისხლდენის ძირითადი მკურნალობაა:

• კომბინირებული ორალური კონტრაცეპტივები (COC) — ესტროგენ-პროგესტინის კომბინაცია ციკლის რეგულაციას და სისხლდენის ინტენსივობის შემცირებას უზრუნველყოფს. ინიშნება გინეკოლოგის მიერ.
• ტრანექსამის მჟავა — ანტიფიბრინოლიტიკი, რომელიც მენორაგიის (მძიმე მენსტრუაციის) სტანდარტული მკურნალობაა (NICE NG88). სისხლდენის პირველ დღეებში 1გ ყოველ 6–8 საათში (მაქს. 4გ/დღეში). ინიშნება ექიმის მიერ.

რკინის პრეპარატები

ქრონიკული ან ძლიერი სისხლდენის დროს რკინადეფიციტური ანემიის პროფილაქტიკა და მკურნალობა მნიშვნელოვანია (BNF 87):

• რკინის სულფატი — 200მგ (65მგ ელემენტარული Fe) დღეში 2–3-ჯერ. მიიღეთ უზმოზე, ვიტამინ C-თან ერთად ათვისების გასაუმჯობესებლად.

ინფექციის სამკურნალო საშუალებები

სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციებით გამოწვეული სისხლდენის დროს ანტიბიოტიკოთერაპია ინიშნება:

• [აზიმაკი 500მგ](/medications/azimaki-500mg-3t) — აზითრომიცინი, ქლამიდიური ინფექციის სტანდარტული მკურნალობა (1გ ერთჯერადად).
• [ცეფტრიაქსონი 1გ](/medications/ceftriaksoni-1g) — გონორეის სამკურნალოდ ინტრამუსკულარულად.

ყურადღება: ნებისმიერი რეცეპტული პრეპარატი მიიღეთ მხოლოდ ექიმის დანიშნულებით. თვითმკურნალობა სახიფათოა.

დიაგნოსტიკა — რა შემოწმდება ექიმთან

ექიმი/გინეკოლოგი ჩატარებს სრულ შეფასებას:

ანამნეზი:

• მენსტრუალური ციკლის ხასიათი, ბოლო მენსტრუაციის თარიღი
• სისხლდენის ხანგრძლივობა, ინტენსივობა, შედედება
• სქესობრივი აქტივობა, კონტრაცეპციის მეთოდი
• ორსულობის ალბათობა
• თანმხლები მედიკამენტები (ანტიკოაგულანტები, ჰორმონები)

ფიზიკალური გამოკვლევა:

• გინეკოლოგიური გასინჯვა სარკეებით — ცერვიქსის ვიზუალიზაცია
• ბიმანუალური გასინჯვა — საშვილოსნოს ზომა, მოძრაობა, მტკივნეულობა

ლაბორატორიული კვლევები:

• ორსულობის ტესტი (β-hCG)
• სისხლის საერთო ანალიზი (ანემიის შეფასება)
• კოაგულოგრამა
• ინფექციის სკრინინგი (ქლამიდია, გონორეა)
• ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის ტესტები (TSH)
• პაპ-ტესტი (ცერვიკალური ციტოლოგია)

ინსტრუმენტული გამოკვლევები:

• ტრანსვაგინალური ულტრასონოგრაფია — ენდომეტრიუმის სისქის შეფასება, მიომების, პოლიპების იდენტიფიკაცია (NICE NG88)
• ჰისტეროსკოპია — საშვილოსნოს ღრუს პირდაპირი ვიზუალიზაცია
• ენდომეტრიუმის ბიოფსია — პოსტმენოპაუზურ ქალებში ან ჰიპერპლაზიის ეჭვისას

პრევენცია

ვაგინალური სისხლდენის ყველა მიზეზის პრევენცია შეუძლებელია, თუმცა რისკის შემცირება შესაძლებელია:

• რეგულარული გინეკოლოგიური გასინჯვა — წელიწადში ერთხელ მაინც, 21 წლის ასაკიდან პაპ-ტესტით (ACOG რეკომენდაცია).
• HPV ვაქცინაცია — ცერვიკალური კიბოს პრევენცია.
• სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციების პრევენცია — ბარიერული კონტრაცეპცია (პრეზერვატივი).
• ჯანსაღი წონის შენარჩუნება — ჭარბი წონა ესტროგენის ჭარბ პროდუქციას იწვევს, რაც ენდომეტრიუმის ჰიპერპლაზიის რისკს ზრდის.
• ჰორმონული კონტრაცეპციის სწორად გამოყენება — არ გამოტოვოთ აბების მიღება.
• მოწევის შეწყვეტა — მოწევა ცერვიკალური კიბოს რისკ-ფაქტორია.

ხშირად დასმული კითხვები

არის თუ არა ციკლთშორისი მცირე სისხლდენა ნორმალური?

დიახ, ციკლის შუაში მცირეოდენი ლაქა (spotting) ხშირ შემთხვევაში ნორმალურია — ეს შეიძლება ოვულაციასთან იყოს დაკავშირებული. ასევე, ჰორმონული კონტრაცეპტივის პირველი 3 თვის განმავლობაში „გარღვევითი" სისხლდენა მოსალოდნელია. თუმცა, თუ სისხლდენა ყოველ ციკლში მეორდება ან ძლიერდება — ექიმთან ვიზიტი აუცილებელია.

უნდა ვიდარდო, თუ ორსულობის დროს მცირე სისხლდენა მაქვს?

ორსულობის პირველ ტრიმესტრში მცირე ლაქა (იმპლანტაციური სისხლდენა) ფიზიოლოგიური შეიძლება იყოს — ქალთა 20–30%-ს აღენიშნება. მიუხედავად ამისა, ორსულობის დროს ნებისმიერი სისხლდენა მოითხოვს ექიმთან კონსულტაციას, რადგან ექტოპიური ორსულობა და სპონტანური აბორტი გამოსარიცხია.

მენოპაუზის შემდეგ სისხლდენა რამდენად სერიოზულია?

ძალიან სერიოზულია. პოსტმენოპაუზური სისხლდენა ენდომეტრიუმის კიბოს სიმპტომია შემთხვევების დაახლოებით 10%-ში (NICE NG88). დანარჩენ შემთხვევებში მიზეზი ატროფიული ვაგინიტი, პოლიპი ან ჰორმონჩანაცვლებითი თერაპია შეიძლება იყოს. ნებისმიერ შემთხვევაში, 2 კვირის ვადაში გინეკოლოგიური გამოკვლევა სავალდებულოა.

რამდენი სისხლის დაკარგვა ითვლება „მძიმე მენსტრუაციად"?

მენორაგიად (მძიმე მენსტრუალურ სისხლდენა) ითვლება 80 მლ-ზე მეტი სისხლის დაკარგვა ციკლში ან 7 დღეზე ხანგრძლივი სისხლდენა. პრაქტიკული ნიშნები: საათში ერთზე მეტი საფენის შეცვლა, მსხვილი კოშტები, ღამით საფენის გამოცვლის აუცილებლობა, ყოველდღიურ აქტივობებზე ზემოქმედება.

შეიძლება თუ არა ვაგინალური სისხლდენის დროს სქესობრივი კავშირი?

სამედიცინო თვალსაზრისით, მსუბუქი მენსტრუალური სისხლდენის დროს სქესობრივი კავშირი საშიში არ არის, თუმცა ინფექციის რისკი ოდნავ მაღალია — პრეზერვატივის გამოყენება რეკომენდებულია. არანორმალური სისხლდენის, ინფექციის ეჭვის ან ორსულობის სისხლდენის დროს სქესობრივი კავშირისგან თავი შეიკავეთ და ჯერ ექიმს მიმართეთ.

რა ასაკში უნდა დავიწყო რეგულარული გინეკოლოგიური სკრინინგი?

ACOG-ის რეკომენდაციით, პირველი გინეკოლოგიური ვიზიტი 13–15 წლის ასაკში ურჩევნია, ხოლო პაპ-ტესტი (ცერვიკალური სკრინინგი) 21 წლიდან უნდა დაიწყოთ. 25–65 წლის ასაკში ყოველ 3 წელიწადში პაპ-ტესტი ან ყოველ 5 წელიწადში HPV-თან კომბინირებული ტესტირება რეკომენდებულია.