თვალის შიდა წოდნა ხშირი სამედიცინო ჩივილია. შესაძლო მიზეზები: სინუსიტი (თვალის წნევის შეგრძნებით), ღია კუთხის გლაუკომა, დაძაბვის ტიპის თავის ტკივილი (თვალის წნევის შეგრძნებით). ქვემოთ — რეკომენდირებული წამლები, თვითდახმარების ხერხები სახლში და „წითელი დროშის" სიგნალები რომლებიც ექიმთან მიმართვას მოითხოვენ.
დაიცავით 20-20-20 წესი: ყოველ 20 წუთში შეხედეთ 20 ფუტის (6 მეტრის) მანძილზე 20 წამის განმავლობაში, რათა შეამციროთ თვალის გადაღლა.
უზრუნველყავით საკმარისი განათება სამუშაო ადგილზე და თავიდან აიცილეთ ეკრანის სიკაშკაშის ზედმეტად მაღალი დონე.
რეგულარულად მოათვალწუნეთ (დახამხამეთ), განსაკუთრებით კომპიუტერთან მუშაობისას — ეს ხელს უწყობს თვალის ბუნებრივ დანესტიანებას.
მიირთვით ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავებით მდიდარი საკვები (თევზი, კაკალი) და დალიეთ საკმარისი რაოდენობის წყალი.
გლაუკომის დიაგნოზის შემთხვევაში, წელიწადში მინიმუმ ორჯერ შეამოწმეთ თვალშიდა წნევა ოფთალმოლოგთან.
თვალის შიდა წოდნა (ინტრაოკულარული წნევა, იგივე — თვალშიდა წნევა) გულისხმობს თვალის კაკლის შიგნით არსებულ სითხის წნევას, რომელიც ნორმალურად 10–21 მმ.ვწ.სვ. ფარგლებშია. როცა ეს წნევა მატულობს, პაციენტი შეიძლება განიცდიდეს თავის ტკივილს, თვალის ტკივილს, მხედველობის დაბინდვას ან ჰალოს ეფექტს (სინათლის ირგვლივ ფერადი წრეები). მსუბუქი მომატება ხშირად უსიმპტომოა და მხოლოდ ოფთალმოლოგიური გამოკვლევით ვლინდება — სწორედ ამიტომ არის რეგულარული თვალის შემოწმება კრიტიკულად მნიშვნელოვანი. მომატებული თვალშიდა წნევა გლაუკომის მთავარი რისკ-ფაქტორია, რომელიც სამყაროში შეუქცევადი სიბრმავის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მიზეზია. მწვავე კუთხის დახურვის გლაუკომა გადაუდებელ მდგომარეობას წარმოადგენს და დაუყოვნებლივ სამედიცინო ჩარევას მოითხოვს.
თვალშიდა წნევის მომატება სხვადასხვა მიზეზით შეიძლება განვითარდეს. მიზეზები ფიზიოლოგიურიდან პათოლოგიურამდე მერყეობს:
ოკულარული ჰიპერტენზია — ყველაზე ხშირი მდგომარეობა, როცა თვალშიდა წნევა მომატებულია (>21 მმ.ვწ.სვ.), მაგრამ მხედველობის ნერვის დაზიანება ჯერ არ მომხდარა. პოპულაციის დაახლოებით 3–6%-ში გვხვდება (EGS Guidelines, 2021).
პირველადი ღია კუთხის გლაუკომა (POAG) — ყველაზე გავრცელებული გლაუკომის ფორმა, რომელიც თანდათანობით ვითარდება. თვალის წინა კამერის კუთხე ღიაა, მაგრამ ტრაბეკულური ქსოვილის გავლით სითხის გამოდინება შეფერხებულია. ჩვეულებრივ ორივე თვალს აზიანებს, თუმცა ასიმეტრიულად.
ასაკობრივი ცვლილებები — 40 წლის შემდეგ თვალშიდა წნევა ფიზიოლოგიურად ოდნავ იზრდება, რაც დაკავშირებულია თვალის დრენაჟის სისტემის ეფექტურობის შემცირებასთან.
პირველადი კუთხის დახურვის გლაუკომა — ირისი მექანიკურად ხურავს დრენაჟის კუთხეს, რაც თვალის სითხის გამოდინებას აფერხებს. შეიძლება იყოს ქრონიკული ან მწვავე. მწვავე ფორმა სამედიცინო გადაუდებელობაა.
კორტიკოსტეროიდებით გამოწვეული გლაუკომა — თვალის წვეთების, საინჰალაციო ან სისტემური კორტიკოსტეროიდების ხანგრძლივი გამოყენება თვალშიდა წნევას ზრდის. პოპულაციის 18–36% „სტეროიდული რესპონდერია" (NICE NG81).
თვალის ტრავმა — ბლაგვი ან მჭრელი ტრავმა შეიძლება დრენაჟის სისტემას დააზიანოს და მეორეული გლაუკომა განვითარდეს.
უვეიტი (თვალშიდა ანთება) — ანთებითი პროცესი შეიძლება როგორც ზრდიდეს, ისე ამცირებდეს თვალშიდა წნევას.
ნეოვასკულარული გლაუკომა — დიაბეტური რეტინოპათიის ან ცენტრალური ბადურის ვენის თრომბოზის გართულება, როცა ახალი სისხლძარღვები ბლოკავს დრენაჟის კუთხეს.
პიგმენტური გლაუკომა — ირისიდან გამოყოფილი პიგმენტის მარცვლები ტრაბეკულურ ქსოვილს ბლოკავს. ახალგაზრდა, მიოპ მამაკაცებში უფრო ხშირია.
Sturge-Weber სინდრომი, ირიდოკორნეალური ენდოთელიური სინდრომი და სხვა იშვიათი თანდაყოლილი მდგომარეობები.
თვალშიდა წნევის მომატებას შეიძლება თან ახლდეს სხვადასხვა სიმპტომი, რომლებიც დიფერენციალურ დიაგნოზს მნიშვნელოვნად ცვლის:
თუ წნევის მომატება თანდათანობითია (ქრონიკული), პაციენტი შეიძლება წლობით არ გრძნობდეს არანაირ სიმპტომს — „ჩუმი ქურდი მხედველობისა" სწორედ ამიტომ ეწოდება გლაუკომას.
შემდეგი სიტუაციებისას დაუყოვნებლივ მიმართეთ ოფთალმოლოგიურ სასწრაფო დახმარებას ან დარეკეთ 112-ზე:
მნიშვნელოვანი: მწვავე კუთხის დახურვის გლაუკომის დროს ყოველ საათს მნიშვნელობა აქვს. მკურნალობის დაგვიანება 24–48 საათით შეიძლება სრულ, შეუქცევად სიბრმავეს იწვევდეს.
თვალშიდა წნევის მართვა ძირითადად სამედიცინო ზედამხედველობას მოითხოვს, მაგრამ შემდეგი რეკომენდაციები დაგეხმარებათ:
ცხოვრების წესი:
რისი თავიდან აცილება ღირს:
თვალის წვეთების სწორი გამოყენება: წვეთის ჩაწვეთების შემდეგ 2–3 წუთი მაინც თითით დააჭირეთ ცრემლის არხის მიდამოს (ცხვირთან, თვალის შიდა კუთხეში) — ეს ზრდის მედიკამენტის ეფექტურობას და ამცირებს სისტემურ გვერდით ეფექტებს.
თვალშიდა წნევის მედიკამენტური მკურნალობა ექიმის დანიშნულებით ხდება. ქვემოთ მოცემულია ძირითადი ჯგუფები:
პროსტაგლანდინის ანალოგები (ლატანოპროსტი, ტრავოპროსტი, ბიმატოპროსტი) თვალშიდა წნევას ყველაზე ეფექტურად ამცირებენ — საშუალოდ 25–35%-ით. იწვეთება დღეში ერთხელ, ღამით, რაც პაციენტისთვის მოსახერხებელია. გვერდითი მოვლენებიდან შესაძლოა წამწამების ზრდა, ირისის ფერის შეცვლა (მუქი შეფერილობა) და თვალის ირგვლივ კანის პიგმენტაცია. ამ ჯგუფის პრეპარატები რეცეპტით გაიცემა — დანიშვნისთვის მიმართეთ ოფთალმოლოგს (NICE NG81).
ტიმოლოლი — კლასიკური პრეპარატია, დღეში 1–2-ჯერ იწვეთება. წნევას 20–25%-ით ამცირებს. უკუნაჩვენებია ბრონქული ასთმის, COPD-ის, ბრადიკარდიის და AV ბლოკადის დროს, რადგან სისტემურად შეწოვისას გულ-სისხლძარღვთა და სასუნთქ სისტემაზე მოქმედებს (BNF 87).
აზოპტი (ბრინზოლამიდი) — თვალის წვეთები, რომელიც თვალის სითხის წარმოქმნას ამცირებს. იწვეთება დღეში 2–3-ჯერ. წნევას საშუალოდ 15–20%-ით ამცირებს. შესაძლო გვერდითი ეფექტებია: თვალის წვა ჩაწვეთებისას, მწარე გემო პირში, ბუნდოვანი მხედველობა.
აზარგა (ბრინზოლამიდი + ტიმოლოლი) — აერთიანებს ორი ჯგუფის მოქმედებას ერთ წვეთში, რაც პაციენტის კომპლაიანსს ზრდის. დღეში 2-ჯერ იწვეთება. უკუნაჩვენებია ასთმის, მძიმე COPD-ის და სინუსური ბრადიკარდიის დროს (BNF 87).
მწვავე კუთხის დახურვის გლაუკომის შეტევისას, თანმხლები ძლიერი ტკივილის შემთხვევაში, ექიმის დანიშნულებით შეიძლება გამოყენებულ იქნეს:
აცეტაზოლამიდი (ტაბლეტები) — გამოიყენება მწვავე გლაუკომის დროს სასწრაფოდ წნევის დასაწევად, ასევე ქრონიკულ შემთხვევებში, როცა თვალის წვეთები არასაკმარისია. რეცეპტით გაიცემა, საჭიროებს ელექტროლიტების მონიტორინგს.
მნიშვნელოვანი: ატროპინის შემცველი პრეპარატები (მაგ., ატროპინი 1%) გუგას აფართოებს და კუთხის დახურვის გლაუკომის დროს კატეგორიულად უკუნაჩვენებია, რადგან შეტევის პროვოცირება შეუძლია.
ოფთალმოლოგთან ვიზიტისას ჩატარდება შემდეგი გამოკვლევები:
ანამნეზი: ექიმი გკითხავთ სიმპტომების ხანგრძლივობის, ოჯახური ანამნეზის (გლაუკომა ახლო ნათესავებში 3–4-ჯერ ზრდის რისკს), მედიკამენტების (განსაკუთრებით კორტიკოსტეროიდების) და თანმხლები დაავადებების შესახებ.
ტონომეტრია — თვალშიდა წნევის გაზომვა. გოლდმანის აპლანაციური ტონომეტრია „ოქროს სტანდარტად" ითვლება (EGS Guidelines). ასევე გამოიყენება არაკონტაქტური (პნევმო) ტონომეტრები სკრინინგისთვის.
გონიოსკოპია — სპეციალური ლინზით თვალის წინა კამერის კუთხის შეფასება. განსაზღვრავს, ღია კუთხის გლაუკომაა თუ დახურვის.
ოფთალმოსკოპია — მხედველობის ნერვის დისკის (ბრმა ლაქის) შეფასება. გლაუკომისას დამახასიათებელია „გათხრა" — cup-to-disc ratio-ს მომატება.
OCT (ოპტიკური კოჰერენტული ტომოგრაფია) — ბადურის ნერვული ბოჭკოების ფენის სისქის ზუსტი გაზომვა; გლაუკომის ადრეული გამოვლენისთვის.
მხედველობის ველის პერიმეტრია — გამოავლენს პერიფერიული მხედველობის დეფექტებს, რომლებსაც პაციენტი შეიძლება ვერ ამჩნევდეს.
პაქიმეტრია — რქოვანას სისქის გაზომვა, რომელიც ტონომეტრიის სიზუსტეზე მოქმედებს.
ნორმალური დიაპაზონი 10–21 მმ.ვწ.სვ.-ია (მილიმეტრი ვერცხლისწყლის სვეტი). თუმცა ზოგ ადამიანს „ნორმალური" წნევის პირობებშიც კი ვითარდება გლაუკომა (ე.წ. ნორმალური წნევის გლაუკომა), ხოლო ზოგიერთი მაღალ წნევას კარგად იტანს. ამიტომ მარტო ტონომეტრია გლაუკომის დიაგნოზისთვის საკმარისი არ არის — საჭიროა მხედველობის ნერვის და ველის შეფასებაც.
გლაუკომა ქრონიკული დაავადებაა და სრულად ვერ განიკურნება. თუმცა სწორი მკურნალობით (წვეთები, ლაზერი ან ქირურგია) შესაძლებელია მისი პროგრესირების შეჩერება და მხედველობის შენარჩუნება. რაც ადრე დაიწყება მკურნალობა, მით უკეთესი შედეგები მიიღწევა (NICE NG81). ყოველდღიურად წვეთების რეგულარული გამოყენება გადამწყვეტი მნიშვნელობისაა.
არსებობს პორტატული ტონომეტრები (მაგ., iCare HOME), რომლებიც სახლის პირობებში გამოსაყენებელია, მაგრამ ისინი ძვირია და კალიბრაციას მოითხოვს. კლინიკური გამოკვლევის ჩანაცვლება ვერ ხერხდება. სახლის მონიტორინგი სასარგებლოა წნევის დღე-ღამური მერყეობის შესაფასებლად, თუ ექიმი ამას რეკომენდაციას გაძლევთ.
ყველაზე ცნობილი რისკ-ფაქტორია კორტიკოსტეროიდები — როგორც თვალის წვეთების, ისე ტაბლეტებისა თუ საინჰალაციო ფორმით. ანტიქოლინერგული პრეპარატები (ატროპინი, ზოგიერთი ანტიდეპრესანტი, ანტიჰისტამინი) კუთხის დახურვის გლაუკომის რისკს ზრდის. ასევე, სულფანილამიდებმა და ტოპირამატმა შეიძლება გამოიწვიოს ციალოქორიოდალური შეშუპება და მეორეული კუთხის დახურვა. ყოველთვის აცნობეთ ოფთალმოლოგს მიღებული მედიკამენტების შესახებ.
ეს დამოკიდებულია დანიშნულ პრეპარატზე. პროსტაგლანდინის ანალოგები ჩვეულებრივ დღეში ერთხელ (ღამით) იწვეთება. აზოპტი — დღეში 2–3-ჯერ. აზარგა — დღეში 2-ჯერ. ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ წვეთები ყოველდღიურად, გამოტოვების გარეშე გამოიყენოთ, თუნდაც სიმპტომები არ გაწუხებდეთ — გლაუკომა უსიმპტომოდ პროგრესირებს.
მკურნალობის გარეშე თვალშიდა წნევა თანდათან აზიანებს მხედველობის ნერვს. თავდაპირველად იკარგება პერიფერიული მხედველობა, რასაც პაციენტი ხშირად ვერ ამჩნევს. დროთა განმავლობაში დაზიანება ცენტრალურ მხედველობასაც მოიცავს და შეიძლება სრული, შეუქცევადი სიბრმავე განვითარდეს. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით, გლაუკომა მსოფლიოში შეუქცევადი სიბრმავის მეორე მიზეზია კატარაქტის შემდეგ.