თვალის ცრემლი

მოკლედ

თვალის ცრემლი (ეპიფორა) — თვალიდან ცრემლის გადაჭარბებული გამოყოფა ან დრენაჟის დარღვევით გამოწვეული მდგომარეობაა. ცრემლი ფიზიოლოგიურად იცავს თვალის ზედაპირს, ატენიანებს და ანტიბაქტერიული თვისებები აქვს. უმეტეს შემთხვევაში, თვალის ცრემლი უვნებელი რეაქციაა — ქარზე, ცივ ამინდში, ალერგიის ან მსუბუქი გაღიზიანების დროს. თუმცა, ხანგრძლივი ან ცალმხრივი ცრემლდენა, მხედველობის დაქვეითებასთან, ტკივილთან ან ჩირქოვან გამონადენთან ერთად, შეიძლება სერიოზული დაავადების ნიშანი იყოს: გლაუკომა, რქოვანას დაზიანება ან ცრემლის სადინარის ობსტრუქცია. ასეთ შემთხვევაში აუცილებელია ოფთალმოლოგთან მიმართვა.

შესაძლო მიზეზები

თვალის ცრემლის მიზეზები ორ დიდ ჯგუფად იყოფა: ჰიპერსეკრეცია (ცრემლის გადაჭარბებული წარმოქმნა) და დრენაჟის დარღვევა (ცრემლის გამოტანის გზების ობსტრუქცია).

ყველაზე ხშირი მიზეზები

• ალერგიული კონიუნქტივიტი — ყვავილის მტვერი, ცხოველის ბეწვი, მტვერი ან კვების პროდუქტები იწვევენ ქავილს, სიწითლეს და ცრემლდენას. სეზონური ალერგია ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მიზეზია.
• მშრალი თვალის სინდრომი — პარადოქსულად, თვალის სიმშრალე რეფლექსურ ჰიპერსეკრეციას იწვევს. განსაკუთრებით ხშირია კომპიუტერთან ხანგრძლივი მუშაობისას, კონტაქტური ლინზების ტარებისა და ხანდაზმულებში.
• გარემო ფაქტორები — ქარი, ცივი ჰაერი, მზის კაშკაში, კვამლი, ქიმიური აირები თვალის ზედაპირს აღიზიანებენ და რეფლექსურ ცრემლდენას იწვევენ.
• უცხო სხეული — წამწამი, მტვერი, ქვიშა ან პატარა მწერი თვალში მოხვედრისას ცრემლი დამცავი რეაქციაა.

საშუალო სიხშირის მიზეზები

• ინფექციური კონიუნქტივიტი — ბაქტერიული ან ვირუსული (ადენოვირუსული) ინფექცია ახლავს ცრემლს, სიწითლეს და ხშირად ჩირქოვან გამონადენს.
• ბლეფარიტი — ქუთუთოს კიდეების ანთება, რომელიც ცრემლს, წვას და ქერცლიანობას იწვევს.
• ცრემლის სადინარის ობსტრუქცია (დაკრიოსტენოზი) — განსაკუთრებით ახალშობილებში (ცრემლ-ცხვირის სადინარის თანდაყოლილი სტენოზი) და ხანდაზმულებში.
• ენტროპიონი/ექტროპიონი — ქუთუთოს შემოხვევა ან გადმოხვევა, რომელიც მექანიკურად აღიზიანებს რქოვანას ან არღვევს ცრემლის დრენაჟს.

იშვიათი, მაგრამ მნიშვნელოვანი მიზეზები

• რქოვანას ეროზია ან წყლული — ტრავმული ან ინფექციური წარმოშობის, საჭიროებს სასწრაფო მკურნალობას.
• მწვავე კუთხის დახურვის გლაუკომა — ტკივილთან, მხედველობის დაქვეითებასთან და თვალის სიწითლესთან ერთად.
• სამწვერა ნერვის ნევრალგია — რეფლექსური ცრემლდენა ტკივილის ფონზე.
• დაკრიოცისტიტი — ცრემლის პარკის ანთება, რომელიც შეშუპებას და ჩირქოვან გამონადენს იწვევს.
• სიმსივნური წარმონაქმნები — ცრემლის ჯირკვლის ან სადინარის სიმსივნეები (ძალიან იშვიათი).

თანმხლები სიმპტომები

თანმხლები სიმპტომები ექიმს ეხმარება დიფერენციული დიაგნოზის დასმაში:

• ქავილი + ცხვირის გაჭედვა + ცემინება → ალერგიული კონიუნქტივიტი ან ალერგიული რინიტი.
• ჩირქოვანი გამონადენი + ქუთუთოების შეწებება დილით → ბაქტერიული კონიუნქტივიტი.
• სიწითლე + უცხო სხეულის შეგრძნება + სინათლის მიმართ მგრძნობელობა (ფოტოფობია) → რქოვანას დაზიანება ან უვეიტი.
• ძლიერი ტკივილი + მხედველობის ბუნდოვანება + გულისრევა → მწვავე გლაუკომა.
• წვა + სიმშრალის შეგრძნება → მშრალი თვალის სინდრომი.
• შეშუპება ცხვირის ფესვთან + ჩირქი ცრემლის წერტილიდან → დაკრიოცისტიტი.
• ცალმხრივი ცრემლდენა ბავშვში → ცრემლ-ცხვირის სადინარის თანდაყოლილი ობსტრუქცია.

ცალმხრივი, ხანგრძლივი ცრემლი ყოველთვის მოითხოვს ოფთალმოლოგიურ გამოკვლევას.

როდის არის გადაუდებელი

დაუყოვნებლივ მიმართეთ სასწრაფო დახმარებას (112) ან ოფთალმოლოგიურ სასწრაფოს შემდეგ შემთხვევებში:

• ქიმიური ნივთიერება (მჟავა, ტუტე, საწმენდი საშუალება) თვალში მოხვდა — დაუყოვნებლივ ჩამოავლეთ თვალს წყალი 15-20 წუთის განმავლობაში და გამოიძახეთ სასწრაფო.
• მწვავე ტკივილი თვალში + მხედველობის მკვეთრი დაქვეითება — შეიძლება მიუთითებდეს მწვავე კუთხის დახურვის გლაუკომაზე ან რქოვანას პერფორაციაზე.
• ტრავმის შემდეგ ცრემლდენა სისხლიანი გამონადენით — თვალის ბურთულის ან ორბიტის დაზიანების ნიშანი.
• ცრემლდენა + მხედველობის ორმაგობა + თვალის გამობურცვა — ორბიტის ანთება ან რეტრობულბარული პროცესი.
• ჩირქოვანი გამონადენი + ცხელება + ქუთუთოს ძლიერი შეშუპება — ორბიტალური ცელულიტი, განსაკუთრებით ბავშვებში, სასიცოცხლო საფრთხეს წარმოადგენს.
• ახალშობილში ჩირქოვანი ცრემლდენა პირველ 28 დღეში — უნდა გამოირიცხოს გონოკოკური ოფთალმია (AAP რეკომენდაციები).
• კონტაქტური ლინზის ტარების ფონზე ძლიერი ტკივილი, სიწითლე და ცრემლი — შესაძლო ინფექციური კერატიტი.

თვით-დახმარება

მსუბუქი ცრემლდენის დროს შემდეგი ზომები დაგეხმარებათ:

თვალის ჩამობანა:

• ფიზიოლოგიური ხსნარით (0.9% NaCl) ან სუფთა, გაცივებული მოხარშული წყლით ნაზად ჩამოაბანეთ თვალი უცხო სხეულის მოხვედრისას.

ცივი კომპრესი:

• სუფთა, ნოტიო ქსოვილით ცივი კომპრესი 10-15 წუთის განმავლობაში ამცირებს შეშუპებას და ქავილს ალერგიის დროს.

ჰიგიენა:

• ხელებს ხშირად დაიბანეთ და თვალს ნუ შეეხებით ბინძური ხელით.
• ქუთუთოები დილით გაწმინდეთ ნოტიო ბამბის ტამპონით (ბლეფარიტის პროფილაქტიკა).
• მაკიაჟის საშუალებები არ გააზიაროთ.

გარემოს ოპტიმიზაცია:

• ოთახში გამოიყენეთ ჰაერის დამატენიანებელი, განსაკუთრებით ზამთარში.
• კომპიუტერთან მუშაობისას დაიცავით „20-20-20" წესი: ყოველ 20 წუთში 20 წამით შეხედეთ 20 ფუტის (6 მეტრის) დაშორებულ ობიექტს.
• მზეზე და ქარში ატარეთ დამცავი სათვალე.

არ გააკეთოთ:

• თვალი არ გაიფხეკოთ — ეს ამწვავებს ანთებას და შეიძლება რქოვანა დააზიანოთ.
• კონტაქტური ლინზები არ ატაროთ ანთების ან ინფექციის ნიშნების დროს.

წამლები რომელიც დაგეხმარება

ხელოვნური ცრემლი და დამატენიანებლები

მშრალი თვალის სინდრომით გამოწვეული რეფლექსური ცრემლდენისას ხელოვნური ცრემლი პირველი რიგის საშუალებაა (NICE CKS, Dry eye syndrome). artificial-tears — გამოიყენეთ 3-4-ჯერ დღეში ან საჭიროებისამებრ ორივე თვალში. კონსერვანტის გარეშე ვარიანტი სასურველია ხშირი გამოყენებისას.

ანტიჰისტამინური პრეპარატები (ალერგიული ცრემლდენისას)

ალერგიული კონიუნქტივიტის დროს ეფექტურია ანტიჰისტამინური საშუალებები:

• cetirizini-10mg — 10 მგ დღეში ერთხელ, ზრდასრულებსა და 6 წელს ზემოთ ბავშვებში. ძილიანობა იშვიათად იწვევს. (BNF 87)
• alerfasti-120მგ ან alerfasti-180მგ — ფექსოფენადინი, არასედატიური ანტიჰისტამინი. 120 მგ — ალერგიული რინიტისას, 180 მგ — ურტიკარიისას.
• alerseti — ცეტირიზინის ბაზაზე, ალერგიული გამოვლინებების შესამსუბუქებლად.

თვალის ადგილობრივი ანტიჰისტამინური წვეთები:

• alergodili-0-5-მგ — აზელასტინის თვალის წვეთები. 1 წვეთი თითოეულ თვალში დღეში 2-ჯერ. სწრაფი მოქმედებისაა, 3-5 წუთში აქვეითებს ქავილსა და ცრემლდენას.

მასტ-უჯრედების სტაბილიზატორები

• alergokromi-20მგ — კრომოგლიკის მჟავას თვალის წვეთები. პროფილაქტიკური საშუალებაა — ეფექტი 2-3 დღეში ვითარდება. 1 წვეთი 4-ჯერ დღეში. იდეალურია სეზონური ალერგიის თავიდან ასაცილებლად, როდესაც ალერგენის ზემოქმედება მოსალოდნელია.

ანტიბაქტერიული წვეთები

ბაქტერიული კონიუნქტივიტის დროს ექიმი შეიძლება დანიშნავს ადგილობრივ ანტიბიოტიკს. ეს მედიკამენტები რეცეპტითაა ხელმისაწვდომი:

• albutsidi — სულფაცეტამიდის 20% თვალის წვეთები. 1-2 წვეთი დაზიანებულ თვალში დღეში 4-6-ჯერ. მსუბუქი წვის შეგრძნება ნორმალურია.

ტკივილგამაყუჩებლები

თვალის ანთებით გამოწვეული ტკივილის შემთხვევაში:

• analgini-500-მგ — 500 მგ საჭიროებისამებრ, დღიური დოზა არ უნდა აღემატებოდეს 2 გ-ს. მოერიდეთ ხანგრძლივ გამოყენებას.

მნიშვნელოვანი გაფრთხილებები

• თვალის ნებისმიერი წვეთი გახსნიდან 28 დღეში უნდა გადააგდოთ (თუ ინსტრუქციაში სხვა რამ არ წერია).
• ხელოვნური ცრემლის და სხვა თვალის წვეთების ჩაწვეთების შორის მინიმუმ 5-10 წუთიანი ინტერვალი დაიცავით.
• სტეროიდული თვალის წვეთები (დექსამეტაზონი, პრედნიზოლონი) მხოლოდ ექიმის დანიშნულებით — ხანგრძლივი გამოყენება გლაუკომას ან კატარაქტას რისკს ზრდის.

დიაგნოსტიკა — რა შემოწმდება ექიმთან

ოფთალმოლოგი ჯერ დეტალურ ანამნეზს შეაგროვებს:

რას გკითხავთ ექიმი:

• როდის დაიწყო ცრემლდენა? მუდმივია თუ პერიოდული?
• ცალმხრივია თუ ორმხრივი?
• არის ტკივილი, ქავილი, ფოტოფობია?
• გამონადენი გამჭვირვალეა, ლორწოვანი თუ ჩირქოვანი?
• იყენებთ კონტაქტურ ლინზებს ან თვალის წვეთებს?
• გქონდათ ტრავმა, ოპერაცია ან ალერგია?

გამოკვლევები:

• ნაპრალოვანი ნათურით (slit-lamp) გამოკვლევა — რქოვანას, კონიუნქტივას, ქუთუთოების დეტალური შეფასება.
• ფლუორესცეინის ტესტი — რქოვანას ეპითელიუმის დაზიანების გამოსავლენად.
• შირმერის ტესტი — ცრემლის წარმოქმნის რაოდენობის შეფასება (მშრალი თვალის დიაგნოზი).
• ცრემლის სადინარის გამავლობის ტესტი (Jones test) — ფლუორესცეინის ჩაწვეთება თვალში და ცხვირში გადასვლის შეფასება.
• ტონომეტრია — თვალშიდა წნევის გაზომვა გლაუკომის გამოსარიცხად.
• დაკრიოცისტოგრაფია — სადინარის ობსტრუქციის ლოკალიზაციის დასადგენად (იშვიათად საჭირო).

პრევენცია

• ალერგენების თავიდან აცილება — პოლინოზის სეზონში ფანჯრები დაკეტეთ, გარედან შემოსვლისას ხელები და სახე დაიბანეთ.
• თვალის ჰიგიენა — ყოველდღე გაწმინდეთ ქუთუთოები თბილი წყლით ან სპეციალური ხსნარით.
• დამცავი სათვალე — ქარიან ამინდში, მტვრიან გარემოში და საშინაო ქიმიის გამოყენებისას.
• ეკრანის რეჟიმი — „20-20-20" წესი ყოველდღიურ ჩვევად აქციეთ.
• კონტაქტური ლინზების სათანადო მოვლა — მხოლოდ სუფთა ხელით შეეხეთ, ვადაგასული ლინზები არ ატაროთ.
• ადეკვატური ჰიდრატაცია — დღეში 1.5-2 ლიტრი წყალი ცრემლის ჯირკვლის ნორმალურ ფუნქციას უწყობს ხელს.
• ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავები — arkokafsi-omega-3 — კვლევები აჩვენებს, რომ ომეგა-3 ცრემლის ფენის ლიპიდურ კომპონენტს აუმჯობესებს (DEWS II, 2017).

ხშირად დასმული კითხვები

თვალის ცრემლი ყოველთვის ნიშნავს დაავადებას?

არა. ფიზიოლოგიური ცრემლდენა ნორმალური რეაქციაა ქარზე, ცივ ჰაერში, ტირილისას, ხარხარისას ან ხახუნის მოხვედრისას. ეს დამცავი მექანიზმია. დაავადებაზე საუბარია მაშინ, როცა ცრემლდენა ხანგრძლივი, ცალმხრივი ან თანმხლები სიმპტომებითაა.

ჩემს ახალშობილს მუდმივად ცრემლი სდის — რა ვქნა?

ახალშობილთა 6-20%-ს აქვს ცრემლ-ცხვირის სადინარის თანდაყოლილი ობსტრუქცია (AAP). უმეტეს შემთხვევაში (90%+) პირველ წელს თავისთავად გადის. პედიატრი ან ოფთალმოლოგი გასწავლით ცრემლის პარკის მასაჟის ტექნიკას (კრიგლერის მასაჟი). თუ 12 თვემდე არ მოგვარდა, შეიძლება საჭირო გახდეს ზონდირება.

შეიძლება ალერგიული ცრემლდენა მთელი წელი გრძელდებოდეს?

დიახ. სეზონური ალერგია (პოლინოზი) გაზაფხულ-ზაფხულშია, მაგრამ მრავალწლოვანი (perennial) ალერგიული კონიუნქტივიტი — მტვრის ტკიპას, ობის სოკოს ან ცხოველის ბეწვის მიმართ — მთელ წელს შეიძლება გაგრძელდეს. ასეთ შემთხვევაში ალერგოლოგთან კონსულტაცია და პროვოკაციული ტესტები რეკომენდებულია.

კომპიუტერთან მუშაობა ნამდვილად იწვევს ცრემლდენას?

დიახ. ეკრანზე ყურება ამცირებს თვალის დახამხამების სიხშირეს (ნორმალური 15-20-ჯერ/წუთში → 4-5-ჯერ/წუთში). ეს მშრალ თვალის სინდრომს იწვევს, რომელსაც რეფლექსური ცრემლდენა მოსდევს. artificial-tears და „20-20-20" წესი ყველაზე ეფექტური პრევენციული ზომებია.

ცრემლის წვეთებს (ხელოვნურ ცრემლს) რამდენ ხანს შეიძლება ვიყენებდე?

კონსერვანტის გარეშე ხელოვნური ცრემლი უვნებელია და ხანგრძლივად შეიძლება გამოიყენოთ. კონსერვანტიანი ვარიანტი (ბენზალკონიუმის ქლორიდით) დღეში 4-ჯერზე მეტად არ არის რეკომენდებული, რადგან თავად შეიძლება გააღიზიანოს რქოვანა. თუ 2 კვირაზე მეტხანს იყენებთ და სიმპტომები არ უმჯობესდება, მიმართეთ ოფთალმოლოგს.

ცრემლდენა თვალის ოპერაციის შემდეგ ნორმალურია?

კატარაქტის ან ლაზერული კორექციის (LASIK) შემდეგ ცრემლდენა პირველ კვირებში ჩვეულებრივი მოვლენაა. თვალი ჯერ კიდევ გამოჯანმრთელების პროცესშია. ექიმის მიერ დანიშნული თვალის წვეთების რეჟიმი აუცილებლად დაიცავით. თუ ცრემლდენას ძლიერი ტკივილი, მხედველობის გაუარესება ან ჩირქოვანი გამონადენი ახლავს, დაუყოვნებლივ დაუკავშირდით თქვენს ქირურგს.