სახის დაშლა ხშირი სამედიცინო ჩივილია. შესაძლო მიზეზები: ბელის დამბლა (იდიოპათიური სახის ნერვის პარეზი), იშემიური ინსულტი, რამზეი ჰანტის სინდრომი (ჰერპეს ზოსტერ ოტიკუსი). ქვემოთ — რეკომენდირებული წამლები, თვითდახმარების ხერხები სახლში და „წითელი დროშის" სიგნალები რომლებიც ექიმთან მიმართვას მოითხოვენ.
დაზიანებულ მხარეს თვალს რეგულარულად დაატენიანეთ ხელოვნური ცრემლის წვეთებით და ღამით გამოიყენეთ თვალის დამცავი ფირზე.
სახის კუნთების მასაჟი და სპეციალური ვარჯიშები (სახის მიმიკური ვარჯიშები) ხელს უწყობს ნერვის ფუნქციის აღდგენას.
საკვების ღეჭვისას გამოიყენეთ სახის ჯანსაღი მხარე; რბილი, ადვილად საღეჭი საკვები ამცირებს დისკომფორტს.
თბილი კომპრესი სახის დაზიანებულ მხარეზე ამცირებს ტკივილს და აუმჯობესებს სისხლის მიმოქცევას.
მოერიდეთ ცივ ქარს და ჰაერის ნაკადს — დაიფარეთ სახე შარფით ან ქუდით გარეთ გასვლისას.
სახის დაშლა (სახის პარალიზი ან პარეზი) — ეს არის სახის ერთი ან ორივე მხარის კუნთების სისუსტე ან სრული უმოძრაობა, რაც იწვევს სახის ასიმეტრიას, ღიმილის გაძნელებას, თვალის დახუჭვის შეუძლებლობას ან ტუჩის ჩამოშვებას. ყველაზე ხშირი მიზეზია ბელის პარალიზი — სახის ნერვის იდიოპათიური ანთება, რომელიც ჩვეულებრივ თავისთავად გადის. თუმცა სახის დაშლა შეიძლება იყოს ინსულტის (თავის ტვინის სისხლის მიმოქცევის მწვავე დარღვევის) ნიშანი, რაც სასიცოცხლო საფრთხეს წარმოადგენს. თუ სახის დაშლას თან ახლავს ხელის ან ფეხის სისუსტე, მეტყველების დარღვევა ან ძლიერი თავის ტკივილი — დაუყოვნებლივ გამოიძახეთ 112.
სახის დაშლის მიზეზები მრავალფეროვანია — ფიზიოლოგიურიდან სიცოცხლისთვის საშიშამდე. მათი დიფერენცირება კრიტიკულად მნიშვნელოვანია.
ბელის პარალიზი (Bell's palsy) — სახის დაშლის ყველაზე გავრცელებული მიზეზი (60-75% შემთხვევებში). სახის ნერვის (VII ქალა-ტვინის ნერვი) ანთებაა, ხშირად ვირუსული ინფექციის (ჰერპეს სიმპლექსი) ფონზე. ხასიათდება სახის ერთი მხარის სრული პარეზით — შუბლის, თვალისა და პირის კუნთების ჩათვლით. 70-85% პაციენტი სრულად გამოჯანმრთელდება.
ინსულტი (სტროკი) — თავის ტვინის სისხლის მიმოქცევის დარღვევა. ინსულტის დროს ჩვეულებრივ ზიანდება სახის ქვედა ნაწილი (პირის კუთხე, ლოყა), ხოლო შუბლი შენარჩუნებულია. ეს მნიშვნელოვანი დიფერენცირების ნიშანია ბელის პარალიზისგან.
ტრავმა — სახის ნერვის დაზიანება (ავტოავარია, ჭრილობა, ქირურგია ყურის მიდამოში). სახის ძვლის მოტეხილობამ შეიძლება გამოიწვიოს ნერვის კომპრესია.
შუა ყურის ინფექცია (ოტიტი მედია) — მძიმე შემთხვევებში ანთება შეიძლება გავრცელდეს სახის ნერვზე, რომელიც ტემპორალურ ძვალში გადის.
რამზი-ჰანტის სინდრომი — ვარიცელა-ზოსტერ ვირუსის რეაქტივაცია, რომელიც იწვევს სახის პარალიზს, ყურის ტკივილს და ბუშტუკოვან გამონაყარს ყურის ირგვლივ.
ლაიმის დაავადება — ბორელიოზი შეიძლება გამოიწვიოს ორმხრივი სახის პარალიზი, განსაკუთრებით ენდემიურ რეგიონებში.
სიმსივნეები — აკუსტიკური ნევრინომა, პაროტიდული ჯირკვლის სიმსივნე ან მეტასტაზები შეიძლება ზეწოლას ახდენდეს სახის ნერვზე.
გილენ-ბარეს სინდრომი — აუტოიმუნური პოლინეიროპათია, რომელმაც შეიძლება გამოიწვიოს ორმხრივი სახის პარეზი.
გაფანტული სკლეროზი (MS) — დემიელინიზაციურმა პროცესმა შეიძლება დააზიანოს სახის ნერვის ბირთვი ტვინის ღეროში.
სარკოიდოზი — გრანულომატოზური დაავადება, რომელიც ხშირად ყოფა სახის ნერვს.
მოებიუსის სინდრომი — თანდაყოლილი ორმხრივი სახის პარალიზი (ძალზე იშვიათი).
სახის დაშლის თანმხლებმა სიმპტომებმა შეიძლება მნიშვნელოვნად შეცვალოს დიაგნოზი:
დაუყოვნებლივ გამოიძახეთ 112 ან მიმართეთ გადაუდებელ დახმარებას შემდეგ შემთხვევებში:
> ⚠️ მნიშვნელოვანი: ინსულტის დროს ყოველი წუთი გადამწყვეტია. „დროის ფანჯარა" თრომბოლიზისთვის მხოლოდ 4,5 საათია (ESO Guidelines). ნუ დაელოდებით — დარეკეთ 112 დაუყოვნებლივ.
ბელის პარალიზის შემთხვევაში (ექიმის მიერ ინსულტის გამორიცხვის შემდეგ) შეგიძლიათ გამოიყენოთ შემდეგი თვითდახმარების ზომები:
თვალის დაცვა — ეს უმნიშვნელოვანესია, რადგან თვალის არასრული დახუჭვა (ლაგოფთალმოსი) იწვევს რქოვანას გამოშრობას:
სახის მასაჟი და ვარჯიში:
საკვების მიღება:
ზოგადი ზომები:
პრედნიზოლონი — ბელის პარალიზის მკურნალობის ოქროს სტანდარტია (AAN Practice Guideline, 2012). სიმპტომების გამოჩენიდან 72 საათის განმავლობაში დაწყებული კურსი მნიშვნელოვნად ზრდის სრული გამოჯანმრთელების შანსს. ტიპიური დოზა: 60-80 მგ/დღეში 5 დღე, შემდეგ თანდათანობითი შემცირება 10 დღის განმავლობაში. კონტრაინდიკაციებია: აქტიური პეპტიური წყლული, არაკონტროლირებადი დიაბეტი, აქტიური ინფექცია.
[ატსიკლოვირი 400მგ](/medications/atsikloviri-400mg) — გამოიყენება რამზი-ჰანტის სინდრომის დროს და ზოგჯერ ბელის პარალიზის კომბინირებულ მკურნალობაში. დოზა: 400 მგ 5-ჯერ დღეში 7-10 დღე. რამზი-ჰანტის სინდრომის დროს ანტივირუსული თერაპია სავალდებულოა (NICE CKS).
[აცი-სი 500](/medications/azi-s-500) — ალტერნატივა, თუ ბაქტერიული ინფექცია დადასტურდება.
[ანალგინი 500მგ](/medications/analgini-500-mg) — ტკივილის შემსუბუქებისთვის (ყურის უკან ტკივილი ბელის პარალიზის დროს). დოზა: 500 მგ 2-3-ჯერ დღეში. არ გამოიყენოთ 5 დღეზე მეტ ხანს ექიმის კონსულტაციის გარეშე.
[ასპირინი 500მგ](/medications/aspirini-500mg) — ტკივილგამაყუჩებელი, ასევე ანტითრომბოციტული მოქმედება. ინსულტის პრევენციისთვის ექიმი შეიძლება დანიშნოს [ასპირინი კარდიო 100მგ](/medications/aspirini-kardio-100mg-20-turq) — დოზა 75-100 მგ/დღეში (ინსულტის შემდგომი მეორადი პრევენცია).
[ხელოვნური ცრემლი](/medications/artificial-tears) — აუცილებელია ლაგოფთალმოსის დროს რქოვანას დასაცავად. წვეთეთ 4-6-ჯერ დღეში ან საჭიროებისამებრ. ღამით გამოიყენეთ უფრო ბლანტი სალბუნი.
ბენევრონი B — B ჯგუფის ვიტამინების კომპლექსი, რომელიც ხელს უწყობს ნერვული ქსოვილის აღდგენას. 1 ტაბლეტი 2-3-ჯერ დღეში.
ბენევრონი 3მლ — საინექციო ფორმა, გამოიყენება მძიმე შემთხვევებში ნევროლოგის დანიშნულებით.
[ადაპტოლი 500მგ](/medications/adaptoli-500mg-20t) — ანქსიოლიტიკური პრეპარატი, რომელიც ამცირებს სტრესს და შფოთვას სახის პარალიზის ფსიქოლოგიური ტვირთის შესამსუბუქებლად. 500 მგ 2-ჯერ დღეში.
> ⚠️ ყურადღება: არცერთი ზემოთ ჩამოთვლილი პრეპარატი არ უნდა მიიღოთ ინსულტის ეჭვისას. ინსულტის შემთხვევაში მკურნალობა ტარდება მხოლოდ სტაციონარში, სპეციალიზებულ ინსულტის განყოფილებაში.
რას გკითხავთ ექიმი:
ფიზიკალური გამოკვლევა:
ინსტრუმენტული გამოკვლევები:
სახის დაშლის ყველა მიზეზის პრევენცია შეუძლებელია, მაგრამ რისკის შემცირება შესაძლებელია:
ბელის პარალიზის დროს სახის მთელი ნახევარი ზიანდება — შუბლის, თვალისა და პირის ჩათვლით. ინსულტის დროს ჩვეულებრივ მხოლოდ სახის ქვედა ნაწილი ზიანდება (პირის კუთხე), ხოლო შუბლი შენარჩუნებულია. ინსულტის დროს ხშირად თან ახლავს ხელის/ფეხის სისუსტე ან მეტყველების დარღვევა. თუმცა არასოდეს სცადოთ თვითდიაგნოსტიკა — ყველა შემთხვევაში სასწრაფოდ მიმართეთ ექიმს.
ბელის პარალიზის უმეტესი შემთხვევა იწყებს გაუმჯობესებას 2-3 კვირაში და სრული გამოჯანმრთელება ხდება 3-6 თვეში. პაციენტთა 70-85% სრულად გამოჯანმრთელდება. 15-20%-ში შეიძლება დარჩეს ნარჩენი სიმპტომები — სინკინეზია (უნებლიე თანამოძრაობები), კონტრაქტურა ან „კროკოდილის ცრემლების" სინდრომი (ჭამის დროს ცრემლდენა).
დიახ, ბელის პარალიზი მეორდება პაციენტთა 7-12%-ში. განმეორება შეიძლება მოხდეს იმავე ან მეორე მხარეზე. თუ პარალიზი მეორდება, ექიმი დამატებით გამოკვლევებს ჩაატარებს (MRI, ბორელიოზის ტესტი) სხვა მიზეზების გამოსარიცხად.
დიახ, საერთაშორისო გაიდლაინების მიხედვით (AAN, 2012; NICE CKS) კორტიკოსტეროიდები (პრედნიზოლონი) ბელის პარალიზის მტკიცებულებაზე დაფუძნებული მკურნალობის ერთადერთი მეთოდია. მათ მნიშვნელოვნად ზრდიან სრული გამოჯანმრთელების შანსს, მაგრამ ეფექტურია მხოლოდ პირველი 72 საათის განმავლობაში. არ დაელოდოთ — რაც შეიძლება მალე მიმართეთ ექიმს.
ყველაზე მნიშვნელოვანი გართულებაა რქოვანას დაზიანება — თვალის არასრულმა დახუჭვამ შეიძლება გამოიწვიოს რქოვანას გამოშრობა, წყლული და, ბოლოს, მხედველობის დაკარგვა. ამიტომ თვალის დაცვა (ხელოვნური ცრემლი) ბელის პარალიზის მკურნალობის სავალდებულო კომპონენტია. სხვა გართულებებია: სინკინეზია, კონტრაქტურა და ფსიქოემოციური პრობლემები (დეპრესია, სოციალური იზოლაცია).
დიახ, ბელის პარალიზის რისკი ორსულობის მესამე ტრიმესტრში და მშობიარობის შემდგომ პერიოდში 3-4-ჯერ მეტია. ეს დაკავშირებულია ჰორმონალურ ცვლილებებთან, სითხის რეტენციასთან და იმუნური სტატუსის ცვლილებასთან. ორსულობის დროს კორტიკოსტეროიდების გამოყენება მოითხოვს ექიმის ინდივიდუალურ შეფასებას რისკი/სარგებლის თანაფარდობის გათვალისწინებით.