მენსტრუალური ციკლის დარღვევა ხშირი სამედიცინო ჩივილია. შესაძლო მიზეზები: ფუნქციური დისმენორეა, პოლიცისტური საკვერცხეების სინდრომი (PCOS), ჰიპერპროლაქტინემია. ქვემოთ — რეკომენდირებული წამლები, თვითდახმარების ხერხები სახლში და „წითელი დროშის" სიგნალები რომლებიც ექიმთან მიმართვას მოითხოვენ.
წარმოებთ მენსტრუალური კალენდარი — აღნიშნეთ ციკლის ხანგრძლივობა, სისხლდენის ინტენსივობა და თანმხლები სიმპტომები.
მიირთვით დაბალანსებული საკვები, რკინით მდიდარი პროდუქტები (ხორცი, პარკოსნები, მწვანე ბოსტნეული) და საკმარისად სვით წყალი.
რეგულარული ზომიერი ფიზიკური აქტივობა (დღეში 30 წუთი ფეხით სიარული ან იოგა) ხელს უწყობს ჰორმონალური ბალანსის შენარჩუნებას.
სტრესის მართვა — ძილის ჰიგიენის დაცვა (7-8 საათი ძილი), რელაქსაციის ტექნიკები.
თბილი კომპრესი მუცლის ქვედა ნაწილზე შეიძლება შეამსუბუქოს მენსტრუალური ტკივილი.
მენსტრუალური ციკლის დარღვევა გულისხმობს ნებისმიერ გადახრას ნორმალური მენსტრუაციის სიხშირეში, ხანგრძლივობაში, მოცულობაში ან რეგულარობაში. ნორმალური ციკლი გრძელდება 21–35 დღე, ხოლო სისხლდენა — 3–7 დღე. დარღვევა შეიძლება გამოიხატოს ციკლის გამოტოვებით (ამენორეა), ძალიან ხშირი ან იშვიათი მენსტრუაციით, ჭარბი სისხლდენით (მენორაგია) ან ციკლშუა სისხლდენით. მიზეზები მრავალფეროვანია — სტრესიდან და წონის ცვლილებიდან დაწყებული, ჰორმონალური დარღვევებითა და სტრუქტურული პათოლოგიებით დამთავრებული. ხშირ შემთხვევაში ციკლის ერთჯერადი გადახრა უვნებელია, განსაკუთრებით მოზარდობაში ან პერიმენოპაუზის პერიოდში. თუმცა ხანგრძლივი ან განმეორებადი დარღვევა მოითხოვს ექიმთან კონსულტაციას, რათა გამოირიცხოს სერიოზული მიზეზები.
მენსტრუალური ციკლის დარღვევის მიზეზები შეიძლება დაჯგუფდეს რამდენიმე კატეგორიად — ყველაზე გავრცელებულიდან იშვიათამდე.
სტრესი და ცხოვრების წესის ცვლილება — ფსიქოემოციური სტრესი, ძილის დეფიციტი, საათობრივი სარტყლის ცვლილება ან ინტენსიური ფიზიკური დატვირთვა პირდაპირ ზემოქმედებს ჰიპოთალამუს-ჰიპოფიზ-საკვერცხის ღერძზე და იწვევს ოვულაციის შეფერხებას.
წონის მკვეთრი ცვლილება — როგორც სიმსუქნე, ისე გამოხდომა შეიძლება გახდეს ციკლის დარღვევის მიზეზი. ცხიმოვანი ქსოვილი ესტროგენის დამატებითი წყაროა, ხოლო მისი ნაკლებობა ესტროგენის დეფიციტს იწვევს.
პოლიკისტოზური საკვერცხეების სინდრომი (PCOS) — რეპროდუქციული ასაკის ქალებში ციკლის დარღვევის ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი ენდოკრინოლოგიური მიზეზი (NICE NG217). ხასიათდება ოლიგომენორეით ან ამენორეით, ჰიპერანდროგენიითა და ექოსკოპიურად პოლიკისტოზური საკვერცხეებით.
ფარისებრი ჯირკვლის დისფუნქცია — ჰიპოთირეოზი და ჰიპერთირეოზი ორივე იწვევს ციკლის დარღვევას — ჭარბ სისხლდენას ან ამენორეას.
ჰორმონალური კონტრაცეფცია — კომბინირებული ან პროგესტინული საშუალებების მიღების დაწყება, შეჩერება ან შეცვლა ხშირად იწვევს ციკლშუა სისხლდენას ან ციკლის არასწორ ინტერვალს.
ჰიპერპროლაქტინემია — პროლაქტინის მომატება (იდიოპათიური, მედიკამენტური ან ჰიპოფიზის ადენომის გამო) თრგუნავს GnRH სეკრეციას და იწვევს ოლიგომენორეას ან ამენორეას.
საშვილოსნოს მიომები და პოლიპები — კეთილთვისებიანი სტრუქტურული წარმონაქმნები, რომლებიც იწვევს ჭარბ ან გახანგრძლივებულ სისხლდენას.
ენდომეტრიოზი — ენდომეტრიუმის ქსოვილის ექტოპიური ზრდა, რომელიც ხშირად თან ახლავს დისმენორეას და ციკლშუა სისხლდენას.
პრემატურული საკვერცხეების უკმარისობა — 40 წლამდე ასაკში საკვერცხეების ფუნქციის დაქვეითება.
სისხლის შედედების დარღვევები — ფონ ვილებრანდის დაავადება ან სხვა კოაგულოპათიები, განსაკუთრებით მოზარდებში მენორაგიის შემთხვევაში.
ჰიპოფიზის ან ჰიპოთალამუსის პათოლოგია — სიმსივნეები, ინფილტრაციული დაავადებები.
ენდომეტრიუმის ჰიპერპლაზია ან სიმსივნე — განსაკუთრებით პოსტმენოპაუზურ ქალებში ან რისკ-ფაქტორების არსებობისას.
ორსულობა და მისი გართულებები — ორსულობის ადრეული ეტაპი, ექტოპიური ორსულობა ან სპონტანური აბორტი შეიძლება შეცდომით ციკლის დარღვევად აღიქვას.
თანმხლები ნიშნები ეხმარება ექიმს დიფერენციალური დიაგნოზის დაზუსტებაში:
დაუყოვნებლივ მიმართეთ სასწრაფო სამედიცინო დახმარებას (112) ან გადაუდებელი დახმარების განყოფილებას შემდეგ შემთხვევებში:
მსუბუქი ან დროებითი ციკლის დარღვევისას შემდეგი ღონისძიებები შეიძლება დაგეხმაროთ:
ცხოვრების წესის კორექცია:
სტრესის მართვა:
მენსტრუალური კალენდრის წარმოება:
ჰიდრატაცია და რკინის შევსება:
სითბო:
არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები (NSAID-ები) მენსტრუალური ტკივილის პირველი რიგის მკურნალობას წარმოადგენს (NICE NG88). ისინი ამცირებენ პროსტაგლანდინების სინთეზს და ამავდროულად ამცირებენ სისხლდენის მოცულობას.
ციკლის რეგულაციის მიზნით ექიმმა შეიძლება დანიშნოს:
თირეოიდული ჰორმონების (ლევოთიროქსინი) ან ანტითირეოიდული პრეპარატების დანიშნვა ექიმის კომპეტენციაა.
ჭარბი მენსტრუალური სისხლდენის ფონზე ხშირია რკინადეფიციტური ანემია. რკინის პერორალური პრეპარატები (ფეროგლობინი, სორბიფერი და მსგავსი) რეკომენდებულია ფერიტინისა და ჰემოგლობინის კონტროლით.
> ⚠️ მნიშვნელოვანი: ჰორმონალური თერაპიის დანიშნვა და კორექცია მხოლოდ ექიმის (გინეკოლოგის, ენდოკრინოლოგის) კომპეტენციაა. თვითმკურნალობა ჰორმონალური პრეპარატებით სახიფათოა.
ექიმი დეტალურად გკითხავთ: მენსტრუაციის დაწყების ასაკს (მენარქე), ციკლის ხანგრძლივობას, სისხლდენის ინტენსივობას, ბოლო მენსტრუაციის თარიღს, სქესობრივ აქტიურობას, კონტრაცეფციის მეთოდს, წონის ცვლილებას, სტრესის დონეს, მედიკამენტების მიღებას.
მენსტრუალური ციკლის დარღვევის ყველა მიზეზის პრევენცია შეუძლებელია, მაგრამ შემდეგი ზომები ამცირებს რისკს:
მენარქეს (პირველი მენსტრუაცია) შემდეგ პირველი 2–3 წლის განმავლობაში ციკლი შეიძლება იყოს არარეგულარული — ეს ფიზიოლოგიური მოვლენაა, რადგან ჰიპოთალამუს-ჰიპოფიზ-საკვერცხის ღერძი ჯერ კიდევ მომწიფების პროცესშია. თუმცა, თუ ციკლები ძალიან ხშირია (< 21 დღე), ძალიან იშვიათი (> 45 დღე) ან სისხლდენა ძალიან ჭარბია, კონსულტაცია გინეკოლოგთან მაინც საჭიროა.
დიახ. ფუნქციური ჰიპოთალამური ამენორეა (FHA) სტრესის, წონის დაკლების ან ჭარბი ვარჯიშის შედეგად ვითარდება. GnRH პულსური სეკრეცია ითრგუნება, რაც LH/FSH-ის და, შესაბამისად, ესტროგენის დეფიციტს იწვევს. ეს მდგომარეობა შექცევადია, მაგრამ ხანგრძლივი ამენორეა ძვლის მინერალური სიმკვრივის დაქვეითების რისკს ზრდის.
ექიმთან ვიზიტი რეკომენდებულია, თუ: ციკლის ინტერვალი მუდმივად 21 დღეზე ნაკლები ან 35 დღეზე მეტია; 3 თვეზე მეტ ხანს მენსტრუაცია არ გაქვთ (და არ ხართ ორსული); სისხლდენა 7 დღეზე მეტ ხანს გრძელდება ან ძალიან ჭარბია; ციკლშუა სისხლდენა ან სქესობრივი კონტაქტის შემდგომი სისხლდენა გაქვთ; ძლიერი დისმენორეა აქტივობას გიზღუდავთ.
PCOS-ის მართვა ინდივიდუალურია (NICE NG217). ცხოვრების წესის ცვლილება (წონის 5–10%-ით შემცირება ჭარბწონიანებში) ხშირად საკმარისია ოვულაციის აღდგენისთვის. ჰორმონალური თერაპია (COC, ციკლური პროგესტინები) რეგულარობის უზრუნველსაყოფად გამოიყენება. ნაყოფიერების სურვილისას მეტფორმინი, კლომიფენი ან ლეტროზოლი განიხილება.
არ არის ყოველთვის. ზოგ ქალს ბუნებრივად უფრო ინტენსიური სისხლდენა აქვს. თუმცა, თუ სისხლდენა მოითხოვს ჰიგიენური საშუალების ცვლილებას ყოველ 1–2 საათში, დიდი სისხლის შედედებები გამოდის, ან ჰემოგლობინის/ფერიტინის დონე დაბალია — ეს მოითხოვს შემოწმებას. ხშირი მიზეზებია მიომები, პოლიპები, ადენომიოზი, კოაგულოპათიები (ACOG Practice Bulletin).
რკინის დეფიციტი პირდაპირ ციკლის დარღვევის მიზეზი არ არის, მაგრამ ჭარბი სისხლდენა → რკინის დეფიციტი → სისუსტე, დაღლილობა, გულისცემის აჩქარება ურთიერთგამაძლიერებელ ციკლს ქმნის. ანემიის მკურნალობა აუცილებელია, მაგრამ ჭარბი სისხლდენის ძირითადი მიზეზის დადგენაც თანაბრად მნიშვნელოვანია.