მენოპაუზის სიმპტომი ხშირი სამედიცინო ჩივილია. შესაძლო მიზეზები: კლიმაქტერული სინდრომი, მენოპაუზური ოსტეოპოროზი, მენოპაუზური დეპრესია და შფოთვა. ქვემოთ — რეკომენდირებული წამლები, თვითდახმარების ხერხები სახლში და „წითელი დროშის" სიგნალები რომლებიც ექიმთან მიმართვას მოითხოვენ.
რეგულარული ფიზიკური აქტივობა (სწრაფი სიარული, იოგა) ამცირებს სიცხის ტალღებს და აუმჯობესებს განწყობას.
შეინარჩუნეთ ოპტიმალური ტემპერატურა საძინებელში, ატარეთ ბუნებრივი ქსოვილის ტანსაცმელი სიცხის ტალღების შესამცირებლად.
კალციუმით და D ვიტამინით მდიდარი საკვების მიღება (რძის პროდუქტები, თევზი) ხელს უწყობს ძვლების სიმტკიცის შენარჩუნებას.
შეზღუდეთ კოფეინი, ალკოჰოლი და ცხარე საკვების მიღება — ეს პროდუქტები აძლიერებენ სიცხის ტალღებს.
ძილის ჰიგიენის დაცვა: დაიძინეთ და გაიღვიძეთ ერთ დროს, თავი აარიდეთ ეკრანებს ძილის წინ.
მენოპაუზა — ესტროგენისა და პროგესტერონის დონის ფიზიოლოგიური კლება — ჩვეულებრივ 45–55 წლის ასაკში იწყება და ბოლო მენსტრუაციიდან 12 თვის შემდეგ დასტურდება. სიმპტომები მოიცავს სიცხის ტალღებს (ცხელ „ფლეშებს"), ღამის ოფლიანობას, ძილის დარღვევას, ვაგინალურ სიმშრალეს, გუნება-განწყობის ცვლილებებს და შარდის ბუშტის პრობლემებს. ქალთა დაახლოებით 75%-ს აწუხებს სიცხის ტალღები, რომლებიც საშუალოდ 7 წელი გრძელდება. უმეტეს შემთხვევაში სიმპტომები ფიზიოლოგიურია და სიცოცხლისთვის საფრთხეს არ წარმოადგენს, თუმცა ისინი ცხოვრების ხარისხს მნიშვნელოვნად აუარესებს. გადაუდებელ სიტუაციას წარმოადგენს მენოპაუზის შემდგომი საშვილოსნოს სისხლდენა, ძლიერი გულმკერდის ტკივილი ან მძიმე დეპრესიული ეპიზოდი სუიციდური აზრებით.
მენოპაუზის სიმპტომები საკვერცხეებში ესტროგენისა და პროგესტერონის წარმოების თანდათანობითი შემცირებით არის განპირობებული. ამ პროცესს რამდენიმე ეტაპი აქვს:
ყველაზე გავრცელებული მიზეზი — ასაკთან დაკავშირებული საკვერცხეების ფუნქციის დაქვეითება. პერიმენოპაუზა, ანუ გარდამავალი პერიოდი, ჩვეულებრივ 40-იანი წლების შუა ხანებში იწყება და 4–8 წელი გრძელდება. ამ ეტაპზე ჰორმონალური დონე მერყეობს: ესტროგენი ხან მატულობს, ხან მცირდება, რაც არარეგულარულ ციკლებს და თანმხლებ სიმპტომებს იწვევს. საბოლოო მენოპაუზა (პოსტმენოპაუზა) დგება მაშინ, როცა საკვერცხეები პრაქტიკულად აღარ გამოიმუშავებს ესტროგენს.
ორივე საკვერცხის მოცილება (ბილატერალური ოოფორექტომია) მყისიერ მენოპაუზას იწვევს ნებისმიერ ასაკში. სიმპტომები ხშირად უფრო მწვავეა, ვიდრე ბუნებრივი მენოპაუზისას, რადგან ჰორმონალური დონე უეცრად ეცემა.
40 წლამდე ასაკში მენოპაუზის დადგომა ქალთა დაახლოებით 1%-ს ეხება. მიზეზები მოიცავს:
ზოგიერთი წამალი ხელოვნურ მენოპაუზას იწვევს:
ფარისებრი ჯირკვლის დისფუნქცია (ჰიპერთირეოზი, ჰიპოთირეოზი), შფოთვითი აშლილობა, ფეოქრომოციტომა და კარცინოიდული სინდრომი შეიძლება ცხელი ტალღებით გამოვლინდეს და მენოპაუზას ჰგავდეს (NICE NG23).
მენოპაუზის სიმპტომების სურათი მრავალფეროვანია და ქალის ინდივიდუალური მდგომარეობის მიხედვით განსხვავდება:
თანმხლები სიმპტომების კომბინაცია მნიშვნელოვნად ცვლის დიფერენციალურ დიაგნოზს: მაგალითად, ტაქიკარდია + წონის კლება + ტრემორი ფარისებრი ჯირკვლის პათოლოგიაზე მიუთითებს, არა მენოპაუზაზე.
მენოპაუზის სიმპტომების უმრავლესობა საშიში არ არის, მაგრამ არსებობს სიტუაციები, როდესაც დაუყოვნებლივ უნდა მიმართოთ ექიმს ან გამოიძახოთ 112:
ასევე მიმართეთ ექიმს არაგადაუდებლად, თუ: მენოპაუზა 40 წლამდე ასაკში იწყება, სიმპტომები ყოველდღიურ ცხოვრებას მნიშვნელოვნად ზღუდავს, ან სტანდარტული მკურნალობა არ გეხმარებათ 3 თვის განმავლობაში.
მრავალი არამედიკამენტოზური ხერხი არსებობს, რომელიც მენოპაუზის სიმპტომების მართვაში ეფექტურია (NICE NG23):
რეგულარული ვარჯიში (კვირაში მინიმუმ 150 წუთი ზომიერი ინტენსივობის) ამცირებს სიცხის ტალღებს, აუმჯობესებს ძილს, გუნება-განწყობას და ძვლის სიმტკიცეს. წონის ტარების ვარჯიშები (სიარული, ცეკვა, წინააღმდეგობის ტრენინგი) განსაკუთრებით სასარგებლოა ოსტეოპოროზის პრევენციისთვის.
კოგნიტურ-ბიჰევიორული თერაპია (CBT) ეფექტურია სიცხის ტალღების, უძილობის და განწყობის ცვლილებების სამართავად (NICE NG23).
უფრო ხშირად გამოიყენეთ წყალზე დაფუძნებული ლუბრიკანტები სქესობრივი კავშირისას.
მენოპაუზის სიმპტომების მკურნალობა სიმპტომების სიმძიმეზე, ქალის ასაკზე და თანმხლებ მდგომარეობებზეა დამოკიდებული. ყოველთვის მიმართეთ ექიმს მკურნალობის დაწყებამდე.
მენოპაუზისას ხშირია სახსრის და თავის ტკივილი. უსაფრთხო პირველი არჩევანი:
სახსრის ტკივილისა და ანთებისთვის:
გუნება-განწყობის მნიშვნელოვანი ცვლილებების დროს:
ყველაზე ეფექტური მკურნალობა ვაზომოტორული სიმპტომებისთვის (NICE NG23). მოიცავს ესტროგენს (პატჩი, გელი ან ტაბლეტი) ± პროგესტაგენს (საშვილოსნოს მქონე ქალებისთვის). HRT-ს დანიშვნა მხოლოდ ექიმის კომპეტენციაა — რისკ-სარგებლის თანაფარდობის ინდივიდუალური შეფასების შემდეგ. HRT ამცირებს ოსტეოპოროზის, კოლორექტალური კიბოს რისკს, მაგრამ ზრდის ძუძუს კიბოსა და თრომბოემბოლიის რისკს (დოზის, გზისა და ხანგრძლივობის მიხედვით).
ყველა რეცეპტური მედიკამენტი ექიმის დანიშნულებით.
ექიმი დაგისვამთ კითხვებს: ბოლო მენსტრუაციის თარიღი, სიმპტომების ხასიათი და სიმძიმე, ოჯახური ანამნეზი (ძუძუს კიბო, ოსტეოპოროზი, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები), მიმდინარე მედიკამენტები.
მენოპაუზა ბუნებრივი ფიზიოლოგიური პროცესია და მისი „პრევენცია" შეუძლებელია, თუმცა სიმპტომების სიმძიმისა და გართულებების რისკის შემცირება შესაძლებელია:
ბუნებრივი მენოპაუზა ჩვეულებრივ 45–55 წლის ასაკში იწყება, საშუალო ასაკი — 51 წელი. პერიმენოპაუზა (გარდამავალი პერიოდი) 4–8 წელი გრძელდება. სიცხის ტალღები საშუალოდ 7 წელი აწუხებს ქალებს, თუმცა ზოგიერთ შემთხვევაში 10 წელზე მეტხანსაც შეიძლება გაგრძელდეს.
HRT ყველაზე ეფექტური საშუალებაა ვაზომოტორული სიმპტომებისთვის. თანამედროვე მონაცემებით, HRT-ს რისკი ინდივიდუალურია და დამოკიდებულია ასაკზე, დაწყების დროზე, დოზაზე და მიღების გზაზე. 60 წლამდე ასაკში ან მენოპაუზიდან 10 წელიწადში დაწყებული HRT-ს სარგებელი ჩვეულებრივ რისკს აღემატება (NICE NG23). ექიმთან ინდივიდუალური კონსულტაცია აუცილებელია.
დიახ, პერიმენოპაუზის დროს ორსულობა კვლავ შესაძლებელია, სანამ ციკლი სრულად არ შეწყდება. კონტრაცეფცია რეკომენდებულია ბოლო მენსტრუაციიდან მინიმუმ 12 თვის განმავლობაში (50 წელზე მეტი ასაკის ქალებისთვის) ან 24 თვის განმავლობაში (50 წლამდე).
სიმპტომები ხშირად ემთხვევა: ორივე იწვევს ოფლიანობას, გუნება-განწყობის ცვლილებებს, წონის მერყეობას და დაღლილობას. სწორედ ამიტომ ექიმი ჩვეულებრივ TSH-ს ტესტს ნიშნავს, რათა ჰიპერთირეოზი ან ჰიპოთირეოზი გამოირიცხოს. ორივე მდგომარეობა ერთდროულადაც შეიძლება არსებობდეს.
ფიტოესტროგენები (სოიოს იზოფლავონები, წითელი სამყურა) ზომიერ შემსუბუქებას იძლევა ზოგიერთ ქალში. კოგნიტურ-ბიჰევიორული თერაპია (CBT) ეფექტურობით დადასტურებულია (NICE NG23). იოგა და ღრმა სუნთქვის ვარჯიშები სტრესს ამცირებს. თუმცა, ბევრი „ბუნებრივი დანამატი" სამეცნიეროდ საკმარისად შესწავლილი არ არის — ნებისმიერი დანამატის მიღებამდე ექიმს გაიარეთ კონსულტაცია.
მიმართეთ ექიმს, თუ: სიმპტომები ყოველდღიურ ცხოვრებას აფერხებს (ძილი, მუშაობა, ურთიერთობები); 40 წლამდე ასაკში მენსტრუაცია შეგიწყდათ; პოსტმენოპაუზური სისხლდენა გაქვთ; დეპრესიული სიმპტომები ან შფოთვა გიძლიერდებათ; ან უბრალოდ გსურთ მკურნალობის ვარიანტების განხილვა. მენოპაუზა ბუნებრივი პროცესია, მაგრამ ტანჯვა სავალდებულო არ არის — თანამედროვე მედიცინა მრავალ ეფექტურ გზას გთავაზობთ.