კალციუმის ნაკლებობა ხშირი სამედიცინო ჩივილია. შესაძლო მიზეზები: ალიმენტური კალციუმის დეფიციტი, ვიტამინ D-ის დეფიციტი, ოსტეოპოროზი. ქვემოთ — რეკომენდირებული წამლები, თვითდახმარების ხერხები სახლში და „წითელი დროშის" სიგნალები რომლებიც ექიმთან მიმართვას მოითხოვენ.
კალციუმით მდიდარი საკვების მიღება: რძის პროდუქტები (ხაჭო, ყველი, იოგურტი), ბროკოლი, სარდინი, თხილი, ბადამი.
საკმარისი ვიტამინ D-ის მიღება: ყოველდღიურად 15-20 წუთიანი მზეზე ყოფნა ან ვიტამინ D3 დანამატის გამოყენება.
შეზღუდეთ კოფეინი და გაზიანი სასმელები, რადგან ისინი აფერხებენ კალციუმის შეწოვას.
რეგულარული ფიზიკური აქტივობა (სიარული, ტანვარჯიში) ხელს უწყობს ძვლების სიმტკიცეს და კალციუმის შენარჩუნებას.
კალციუმის დანამატის მიღებისას დოზა არ უნდა აღემატებოდეს 500მგ ერთჯერადად — ეს უზრუნველყოფს უკეთეს შეწოვას.
კალციუმის ნაკლებობა (ჰიპოკალციემია) არის მდგომარეობა, როდესაც სისხლში კალციუმის დონე ნორმაზე დაბალია (სრული კალციუმი < 2.1 მმოლ/ლ). კალციუმი აუცილებელია ძვლების სიმტკიცისთვის, კუნთების შეკუმშვისთვის, ნერვული იმპულსების გადაცემისა და გულის რიტმის შენარჩუნებისთვის. მსუბუქი ნაკლებობა შეიძლება უსიმპტომო იყოს და მხოლოდ კვების კორექციით მოგვარდეს. თუმცა მძიმე ჰიპოკალციემია სერიოზულ საფრთხეს წარმოადგენს — შეიძლება გამოიწვიოს კუნთების სპაზმები, გულის რიტმის დარღვევა და კრუნჩხვები. განსაკუთრებული ყურადღება სჭირდებათ ორსულ და მეძუძურ ქალებს, მენოპაუზის შემდგომ ასაკის ქალებს, მოზარდებს და ხანდაზმულებს.
---
კალციუმის ნაკლებობის მიზეზები მრავალფეროვანია და მოიცავს როგორც ფიზიოლოგიურ, ისე პათოლოგიურ ფაქტორებს.
არასაკმარისი მიღება საკვებით — ყველაზე ხშირი მიზეზი. რძის პროდუქტების, ბოსტნეულის და კალციუმით მდიდარი საკვების დეფიციტი კვებაში თანდათანობით იწვევს კალციუმის მარაგის ამოწურვას. ლაქტოზის აუტანლობის მქონე ადამიანები განსაკუთრებით რისკის ქვეშ არიან.
D ვიტამინის დეფიციტი — D ვიტამინი აუცილებელია ნაწლავებში კალციუმის შეწოვისთვის. მისი ნაკლებობა (რაც საქართველოში საკმაოდ გავრცელებულია, განსაკუთრებით ზამთრის პერიოდში) პირდაპირ იწვევს კალციუმის შეწოვის დარღვევას (NICE CG190).
ჰორმონალური ცვლილებები — მენოპაუზის შემდეგ ესტროგენის დონის ვარდნა აჩქარებს კალციუმის გამოყოფას ძვლებიდან. ორსულობა და ლაქტაცია ზრდის კალციუმზე მოთხოვნილებას.
ჰიპოპარათირეოზი — პარათირეოიდული ჰორმონის (PTH) ნაკლებობა, ყველაზე ხშირად ფარისებრი ჯირკვლის ოპერაციის შემდეგ. PTH არეგულირებს კალციუმის დონეს სისხლში.
მალაბსორბცია — ცელიაკია, კრონის დაავადება, ქრონიკული პანკრეატიტი და ნაწლავის სხვა დაავადებები არღვევს კალციუმის შეწოვას.
თირკმლის ქრონიკული დაავადება — თირკმელი გარდაქმნის D ვიტამინს აქტიურ ფორმაში. მისი ფუნქციის დარღვევა ამცირებს კალციუმის შეწოვას და ზრდის გამოყოფას (KDIGO 2017).
მედიკამენტები — ზოგიერთი წამალი ამცირებს კალციუმის დონეს: პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორები (ხანგრძლივი მიღებისას), ბისფოსფონატები, ფუროსემიდი, გლუკოკორტიკოიდები, ანტიკონვულსანტები (ფენიტოინი, ფენობარბიტალი).
ჰიპომაგნიემია — მაგნიუმის მძიმე ნაკლებობა ბლოკავს PTH-ის სეკრეციას და მოქმედებას, რაც რეზისტენტულ ჰიპოკალციემიას იწვევს.
ფსევდოჰიპოპარათირეოზი — იშვიათი გენეტიკური მდგომარეობა, სადაც ორგანიზმი ვერ პასუხობს PTH-ს.
მწვავე პანკრეატიტი — კალციუმის დეპონირება ნეკროზულ ქსოვილში.
ტუმორის ლიზისის სინდრომი — ონკოლოგიური მკურნალობის რარიტეტული გართულება.
---
კალციუმის ნაკლებობის სიმპტომები დამოკიდებულია დეფიციტის სიმძიმეზე და განვითარების სიჩქარეზე:
ნერვ-კუნთოვანი სიმპტომები: ხელებისა და ფეხების ჩხვლეტა (პარესთეზია), კუნთების კრამპები (განსაკუთრებით კანჭის და ტერფის კუნთებში), კუნთოვანი სისუსტე, კარპოპედალური სპაზმი (ხელისგულისა და ტერფის არანებაყოფლობითი მოკუმშვა).
ფსიქონევროლოგიური სიმპტომები: გაღიზიანებადობა, შფოთვა, დეპრესიული განწყობა, კონცენტრაციის გაძნელება, ძილის დარღვევა. მძიმე შემთხვევებში — დეზორიენტაცია და კრუნჩხვები.
კარდიოლოგიური სიმპტომები: გულისცემის შეგრძნება (პალპიტაცია), არითმია, QT ინტერვალის გახანგრძლივება ელექტროკარდიოგრამაზე.
ძვლოვანი სიმპტომები (ქრონიკული დეფიციტი): ძვლების ტკივილი, ოსტეოპენია, ოსტეოპოროზი, მოტეხილობებისადმი მიდრეკილება. ბავშვებში — რაქიტი.
სხვა: მშრალი და მტვრევადი ფრჩხილები, თმის ცვენა, მშრალი კანი, კბილის ემალის პრობლემები.
თუ კალციუმის ნაკლებობას თან ახლავს D ვიტამინის დეფიციტი, სიმპტომები უფრო გამოხატულია.
---
დაუყოვნებლივ გამოიძახეთ 112 ან მიმართეთ გადაუდებელი დახმარების განყოფილებას შემდეგ შემთხვევებში:
მნიშვნელოვანი: ფარისებრი ჯირკვლის ან კისრის ოპერაციის შემდეგ, თუ ხელ-ფეხში ჩხვლეტა ან კრამპები განვითარდა — ეს გადაუდებელი სიტუაციაა, რადგან პარათირეოიდული ჯირკვლების დაზიანება შეიძლება მოხდეს.
---
მსუბუქი კალციუმის ნაკლებობის მართვა სახლის პირობებში შესაძლებელია:
კვება:
D ვიტამინი:
ცხოვრების წესი:
მნიშვნელოვანი: თვითმკურნალობა მხოლოდ მსუბუქი, დიაგნოსტირებული დეფიციტისას არის მიზანშეწონილი. სიმპტომური ჰიპოკალციემია ყოველთვის მოითხოვს ექიმის კონსულტაციას.
---
კალციუმის დანამატები ხელმისაწვდომია რეცეპტის გარეშე და წარმოადგენს დეფიციტის კორექციის ძირითად საშუალებას.
კალციუმის კარბონატი ყველაზე გავრცელებული ფორმაა — შეიცავს ელემენტარული კალციუმის 40%-ს. მიიღება საკვებთან ერთად, რადგან შეწოვისთვის კუჭის მჟავა სჭირდება. დოზა მოზრდილებში: 500-600 მგ ელემენტარული კალციუმი ერთ მიღებაზე, დღეში 2-3-ჯერ. ერთ ჯერზე 500 მგ-ზე მეტი ნაკლებად ეფექტურად შეიწოვება (BNF 87).
კალციუმის ციტრატი უკეთ შეიწოვება ცარიელ კუჭზეც და რეკომენდებულია პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორების მიმღებთათვის ან ახლოკალცემიისადმი მიდრეკილი პაციენტებისთვის.
გვერდითი მოვლენები: ყაბზობა, მეტეორიზმი, გულისრევა. კალციუმის პრეპარატები აუცილებლად უნდა მიიღოთ რკინის დანამატებისგან მინიმუმ 2 საათის ინტერვალით.
უკუჩვენებები: ჰიპერკალციემია, მძიმე თირკმლის უკმარისობა, თირკმელქვის აქტიური ისტორია.
D ვიტამინი კრიტიკულად მნიშვნელოვანია კალციუმის შეწოვისთვის. დეფიციტის გარეშე კალციუმის მიღება ნაკლებად ეფექტურია.
aqvadetrimi-vitamini-d3 — D3 ვიტამინის წყალხსნადი ფორმა, კარგად შეიწოვება. პროფილაქტიკური დოზა მოზრდილებში: 800-2000 სე/დღეში. დეფიციტის კორექციისთვის ექიმი შეიძლება 4000-10000 სე/დღეში გამოწეროს საწყის ეტაპზე (Endocrine Society 2011).
biolandi-juniori-vitamini-d3-10ml — ბავშვებისთვის განკუთვნილი D3 ვიტამინის წვეთები.
ძვლოვანი ტკივილის ან კუნთოვანი კრამპების შემსუბუქებისთვის:
analgini-500-მგ — მეტამიზოლი, 500 მგ საჭიროებისამებრ, დღეში არაუმეტეს 3 გრამისა. მოკლევადიანი გამოყენებისთვის.
bioleqtra-magnezium-300-mg-direqti — მაგნიუმის დეფიციტი ხშირად თანარსებობს კალციუმის ნაკლებობასთან და აუარესებს მას. მაგნიუმის ნორმალიზაცია აუცილებელი პირობაა კალციუმის დონის აღდგენისთვის. დოზა: 300-400 მგ/დღეში.
კალციტრიოლი (აქტიური D ვიტამინი) — ინიშნება თირკმლის ქრონიკული დაავადებისას ან ჰიპოპარათირეოზისას, როდესაც ჩვეულებრივი D ვიტამინი არაეფექტურია.
ინტრავენური კალციუმის გლუკონატი — გამოიყენება სტაციონარში მძიმე, სიმპტომური ჰიპოკალციემიის სამკურნალოდ.
ბისფოსფონატები (მაგ. aklasta, bondronati-6-მგ) — ინიშნება ოსტეოპოროზის სამკურნალოდ, თუმცა მხოლოდ ექიმის მიერ და კალციუმის დეფიციტის კორექციის შემდეგ.
> ⚠️ ყურადღება: კალციუმის დანამატების ხანგრძლივი მიღება ექიმის ზედამხედველობის გარეშე არ არის რეკომენდებული — ჭარბი კალციუმი ზრდის თირკმლის კენჭების და კარდიოვასკულარული მოვლენების რისკს.
---
გამოკითხვა: ექიმი გამოგკითხავთ კვების ჩვევების, ქრონიკული დაავადებების, მიღებული მედიკამენტების, ოჯახური ისტორიის და სიმპტომების ხანგრძლივობის შესახებ.
ფიზიკური გასინჯვა:
ლაბორატორიული კვლევები:
ინსტრუმენტული კვლევები:
---
---
მოზრდილ ადამიანს (19-50 წელი) სჭირდება 1000 მგ კალციუმი დღეში. 50 წელს ზემოთ ქალებს და 70 წელს ზემოთ კაცებს — 1200 მგ/დღეში. მოზარდებს (14-18 წელი) — 1300 მგ/დღეში. უმჯობესია კალციუმი საკვებიდან მიიღოთ; დანამატები მხოლოდ მაშინ, თუ საკვებით საკმარის რაოდენობას ვერ იღებთ (IOM 2011).
დიახ, ჰიპერკალციემია საშიშია. კალციუმის დღიური ზედა ზღვარი მოზრდილებში 2500 მგ-ია. ჭარბი კალციუმი ზრდის თირკმლის კენჭების წარმოქმნის რისკს, იწვევს ყაბზობას და, ზოგიერთი კვლევის მიხედვით, შეიძლება გაზარდოს კარდიოვასკულარული რისკი. ამიტომ, დანამატების მიღება უნდა იყოს დოზირებული და, სასურველია, ექიმთან შეთანხმებული.
ერთი ჭიქა რძე (250 მლ) შეიცავს დაახლოებით 300 მგ კალციუმს. ასევე მდიდარია: ხაჭო (150 გ ≈ 200 მგ), პარმეზანი (30 გ ≈ 330 მგ), სარდინი ძვლებიანი (100 გ ≈ 380 მგ), ბადამი (30 გ ≈ 75 მგ), ბროკოლი (100 გ ≈ 47 მგ), სეზამის თესლი (1 სუფრის კოვზი ≈ 88 მგ). მცენარეულ რძეში (სოიის, ბადმის) ხშირად კალციუმი ხელოვნურად ემატება.
ეს დამოკიდებულია დეფიციტის მიზეზსა და სიმძიმეზე. სისხლში კალციუმის დონის ნორმალიზაცია შეიძლება რამდენიმე დღიდან რამდენიმე კვირაში მოხდეს. თუმცა ძვლოვანი მარაგის აღდგენა (ოსტეოპენია/ოსტეოპოროზის კორექცია) თვეებს და წლებს მოითხოვს. რეგულარული მონიტორინგი და გრძელვადიანი მკურნალობა აუცილებელია.
არა. კალციუმის დანამატები უკუნაჩვენებია ჰიპერკალციემიის, მძიმე ჰიპერკალციურიის და აქტიური თირკმელქვის დროს. ფრთხილად უნდა მოხდეს მიღება თირკმლის ქრონიკული დაავადების, სარკოიდოზის და დიგოქსინის მიმღებ პაციენტებში (დიგოქსინის ტოქსიკურობის რისკი). ყოველთვის აცნობეთ ექიმს მიღებული დანამატების შესახებ.
ბავშვებში კალციუმისა და D ვიტამინის ნაკლებობა იწვევს რაქიტს — ძვლების დარბილებას და დეფორმაციას. სიმპტომებია: ფეხების მოღუნვა, თავის ქალის დარბილება (კრანიოტაბესი), კბილების გვიან ამოსვლა, კუნთოვანი სისუსტე, ზრდის შეფერხება. დროული დიაგნოსტიკა და მკურნალობა კრიტიკულად მნიშვნელოვანია ბავშვის ნორმალური განვითარებისთვის (NICE NG34).