ფარისებრჯეს შეშუპება

მოკლედ

ფარისებრი ჯირკვლის შეშუპება (გოიტერი, ჩიყვი) არის კისრის წინა ნაწილში მდებარე ფარისებრი ჯირკვლის გადიდება, რომელიც შეიძლება გამოწვეული იყოს იოდის დეფიციტით, აუტოიმუნური დაავადებებით, კვანძოვანი წარმონაქმნებით ან, იშვიათად, სიმსივნური პროცესით. შეშუპება შეიძლება იყოს დიფუზური (თანაბრად გადიდებული) ან კვანძოვანი. უმეტეს შემთხვევაში ფარისებრი ჯირკვლის მცირე გადიდება საშიშროებას არ წარმოადგენს, თუმცა მნიშვნელოვანია ექიმთან კონსულტაცია, რათა გამოირიცხოს ჰორმონული დისბალანსი ან ავთვისებიანი პროცესი. სასწრაფოდ მიმართეთ ექიმს, თუ შეშუპებას თან ახლავს სუნთქვის გაძნელება, ყლაპვის დარღვევა ან ხმის უეცარი ცვლილება.

შესაძლო მიზეზები

ფარისებრი ჯირკვლის შეშუპების მიზეზები მრავალფეროვანია და შეიძლება დაჯგუფდეს სიხშირის მიხედვით:

ყველაზე გავრცელებული მიზეზები

• იოდის დეფიციტი — მსოფლიოში ჩიყვის ყველაზე გავრცელებული მიზეზია. საქართველოს ზოგიერთ მთიან რეგიონში იოდის დეფიციტი ისტორიულად ენდემურ პრობლემას წარმოადგენდა. ორგანიზმი ცდილობს იოდის ნაკლებობის კომპენსირებას ჯირკვლის გადიდებით (WHO გაიდლაინი, 2014).
• ჰაშიმოტოს თირეოიდიტი — ყველაზე გავრცელებული აუტოიმუნური მიზეზი, რომლის დროსაც იმუნური სისტემა თავს ესხმის ფარისებრ ჯირკვალს. ხშირად იწვევს ჰიპოთირეოზს (ჯირკვლის ფუნქციის დაქვეითებას).
• კვანძოვანი ჩიყვი — ჯირკვალში ერთი ან რამდენიმე კვანძის წარმოქმნა. კვანძების 90-95% კეთილთვისებიანია (ATA გაიდლაინი, 2015).
• გრეივსის დაავადება (ბაზედოვის დაავადება) — აუტოიმუნური მდგომარეობა, რომელიც იწვევს ჰიპერთირეოზს (ჯირკვლის ჭარბ ფუნქციას) და ჯირკვლის დიფუზურ გადიდებას.

ნაკლებად გავრცელებული მიზეზები

• თირეოიდიტი (ფარისებრი ჯირკვლის ანთება) — შეიძლება იყოს ქვემწვავე (დე კერვენის თირეოიდიტი), რომელიც ხშირად ვირუსული ინფექციის შემდეგ ვითარდება, ან მშობიარობის შემდგომი თირეოიდიტი.
• მედიკამენტებით გამოწვეული — ლითიუმი, ამიოდარონი და ზოგიერთი სხვა პრეპარატი შეიძლება გამოიწვიოს ჯირკვლის გადიდება.
• ორსულობა — ორსულობის დროს ჰორმონული ცვლილებები (ქორიონული გონადოტროპინის მატება) შეიძლება გამოიწვიოს ჯირკვლის დროებითი გადიდება.

იშვიათი, მაგრამ სერიოზული მიზეზები

• ფარისებრი ჯირკვლის კიბო — პაპილარული, ფოლიკულური, მედულარული ან ანაპლასტიური ტიპის. კვანძოვანი ჩიყვის დაახლოებით 5-10% შეიძლება იყოს ავთვისებიანი.
• ლიმფომა — იშვიათად ჰაშიმოტოს თირეოიდიტის ფონზე შეიძლება განვითარდეს ფარისებრი ჯირკვლის ლიმფომა.
• რიდელის თირეოიდიტი — უკიდურესად იშვიათი ფიბროზული დაავადება.

თანმხლები სიმპტომები

ფარისებრი ჯირკვლის შეშუპებას შეიძლება თან ახლდეს სიმპტომები, რომლებიც მნიშვნელოვნად ცვლის სავარაუდო დიაგნოზის სპექტრს:

ჰიპოთირეოზის ნიშნები (ჰაშიმოტოს დაავადება, იოდის დეფიციტი):

• დაღლილობა, მოდუნება
• წონაში მატება
• ყინვის შეუწყნარებლობა
• ყაბზობა
• მშრალი კანი, თმის ცვენა
• დეპრესია, მეხსიერების გაუარესება

ჰიპერთირეოზის ნიშნები (გრეივსის დაავადება):

• წონაში კლება მადის შენარჩუნებისას
• ტაქიკარდია, გულისცემის შეგრძნება
• ნერვოზულობა, ტრემორი (ხელების კანკალი)
• ჭარბი ოფლიანობა, სიცხის შეუწყნარებლობა
• დიარეა
• თვალების გამობურცვა (ეგზოფთალმოსი)

კომპრესიული სიმპტომები (დიდი ზომის ჩიყვი):

• ყლაპვის გაძნელება (დისფაგია)
• სუნთქვის გაძნელება, განსაკუთრებით წოლით
• ხმის ცვლილება, ხრინწიანობა
• კისრის არეში ზეწოლის შეგრძნება

სიმსივნის საეჭვო ნიშნები: სწრაფად მზარდი მტკიცე კვანძი, კისრის ლიმფური კვანძების გადიდება, ხმის მუდმივი ცვლილება.

როდის არის გადაუდებელი

ფარისებრი ჯირკვლის შეშუპება უმეტესწილად გეგმიური კონსულტაციის საკითხია, თუმცა ზოგიერთი სიტუაცია მოითხოვს სასწრაფო სამედიცინო დახმარებას. დარეკეთ 112-ზე ან მიმართეთ გადაუდებელ სამედიცინო დახმარებას, თუ:

• სუნთქვის მწვავე გაძნელება — ჩიყვმა შეიძლება მოახდინოს ტრაქეის კომპრესია, რაც სიცოცხლისთვის საშიშ მდგომარეობას წარმოადგენს
• ყლაპვის შეუძლებლობა — საყლაპავის კომპრესია, რომელიც ხელს უშლის სითხისა და საკვების მიღებას
• ხმის უეცარი დაკარგვა ან მკვეთრი ცვლილება — შეიძლება მიუთითებდეს ხორხის უკუმავალი ნერვის დაზიანებაზე
• თირეოტოქსიკური კრიზი — მაღალი ცხელება (>39°C), გულისცემის სიხშირე >140/წთ, აგზნება, დელირიუმი, გულისრევა/ღებინება — ეს სიცოცხლისთვის საშიში მდგომარეობაა
• მიქსედემური კომა — მძიმე ჰიპოთირეოზის გართულება: ჰიპოთერმია, ცნობიერების დაქვეითება, ბრადიკარდია
• კისრის არეში სისხლჩაქცევა ან სწრაფი შეშუპება — შეიძლება მიუთითებდეს კვანძში სისხლდენაზე
• კისრის მკვეთრი ტკივილი ცხელებით — ქვემწვავე თირეოიდიტის ან ჩირქოვანი თირეოიდიტის ნიშანი

თვით-დახმარება

ფარისებრი ჯირკვლის შეშუპების მართვა ძირითადად ექიმის კომპეტენციაშია, მაგრამ შემდეგი ნაბიჯები დაგეხმარებათ:

იოდით მდიდარი კვება:

• გამოიყენეთ იოდირებული მარილი სამზარეულოში (WHO რეკომენდაცია)
• კვებაში შეიტანეთ ზღვის პროდუქტები (თევზი, წყალმცენარეები), რძის პროდუქტები, კვერცხი
• მოზრდილისთვის იოდის დღიური ნორმაა 150 მკგ, ორსულებისთვის — 250 მკგ

სიმპტომური მართვა:

• ტკივილის შემთხვევაში (ქვემწვავე თირეოიდიტი) — ცივი კომპრესი კისრის არეში
• თავი ოდნავ ამაღლებულ მდგომარეობაში დააწვინეთ ძილის დროს, თუ კომპრესიული სიმპტომები გაწუხებთ
• მოერიდეთ მჭიდრო საყელოებს და შარფებს, რომლებიც ზეწოლას ახდენენ კისრის არეზე

რასაც უნდა მოერიდოთ:

• თვითმკურნალობას ჰორმონული პრეპარატებით
• იოდის დანამატების ჭარბ მიღებას ექიმის დანიშნულების გარეშე (ზედმეტმა იოდმა შეიძლება გააუარესოს მდგომარეობა)
• „სამკურნალო" მეთოდებს, როგორიცაა კისრის მასაჟი შეშუპებულ ჯირკვალზე

მნიშვნელოვანი: რეგულარულად მიიღეთ ექიმის მიერ დანიშნული მედიკამენტები და ნუ შეწყვეტთ მათ მიღებას დამოუკიდებლად.

წამლები რომელიც დაგეხმარება

ფარისებრი ჯირკვლის შეშუპების მკურნალობა დამოკიდებულია მიზეზზე და ჰორმონულ სტატუსზე. მედიკამენტების უმეტესობა რეცეპტითაა ხელმისაწვდომი.

ტკივილის მართვა (ქვემწვავე თირეოიდიტისას)

ქვემწვავე (დე კერვენის) თირეოიდიტისას ტკივილის შესამსუბუქებლად გამოიყენება არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალებები:

• ბრუფენ რაპიდი 400მგ — იბუპროფენი 400 მგ, დღეში 3-ჯერ, საკვების მიღების შემდეგ. მაქსიმალური დღიური დოზა — 1200 მგ. უკუნაჩვენებია კუჭის წყლულის, თირკმლის მძიმე უკმარისობისა და ორსულობის III ტრიმესტრის დროს (BNF 87).
• ბრუფენ რაპიდი 200მგ — უფრო მცირე დოზა, მსუბუქი ტკივილისთვის.
• ასპირინი 500მგ — ანთების საწინააღმდეგო ეფექტისთვის, 500 მგ დღეში 3-4-ჯერ. უკუნაჩვენებია 16 წლამდე ასაკში, ორსულობისა და სისხლდენის დარღვევების დროს.
• ანალგინი 500მგ — ტკივილგამაყუჩებლად, 500 მგ საჭიროებისამებრ, დღეში არაუმეტეს 3-ჯერ. მოკლევადიანი გამოყენებისთვის.

მძიმე შემთხვევებში ექიმმა შეიძლება დანიშნოს გლუკოკორტიკოიდები (პრედნიზოლონი).

ჰიპოთირეოზის მკურნალობა

თუ შეშუპებას თან ახლავს ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის დაქვეითება (ჰიპოთირეოზი):

• ლევოთიროქსინი (L-თიროქსინი) — ჰორმონჩანაცვლებითი თერაპიის ოქროს სტანდარტი. დოზა ინდივიდუალურია (ჩვეულებრივ 25-200 მკგ/დღეში), იღებენ დილით, უზმოზე, საკვების მიღებამდე 30-60 წუთით ადრე. TSH-ის მონიტორინგი ტარდება ყოველ 6-8 კვირაში დოზის კორექტირებამდე (NICE NG145, ATA გაიდლაინი).

ჰიპერთირეოზის მკურნალობა

გრეივსის დაავადების ან ტოქსიკური კვანძოვანი ჩიყვის დროს:

• თიამაზოლი (მეთიმაზოლი) — ანტითირეოიდული პრეპარატი, დოზა 10-30 მგ/დღეში, ინდივიდუალურად. რეგულარული სისხლის ანალიზი აუცილებელია (აგრანულოციტოზის რისკი).
• პროპილთიოურაცილი — ალტერნატიული ანტითირეოიდული საშუალება, უპირატესობა ენიჭება ორსულობის I ტრიმესტრში.

სიმპტომების კონტროლისთვის (ტაქიკარდია, ტრემორი):

• ანაპრილინი 0.04გ — პროპრანოლოლი 40 მგ, ბეტა-ბლოკატორი, ამცირებს გულისცემის სიხშირეს და ტრემორს. დოზირება: 20-40 მგ, დღეში 2-3-ჯერ. უკუნაჩვენებია ბრონქული ასთმის, ბრადიკარდიისა და დეკომპენსირებული გულის უკმარისობის დროს (BNF 87).

იოდის დანამატები

იოდის დეფიციტით გამოწვეული ჩიყვის დროს ექიმმა შეიძლება დანიშნოს კალიუმის იოდიდი სათანადო დოზით. თვითნებურად არ მიიღოთ იოდის მაღალი დოზები.

მნიშვნელოვანი შენიშვნა: ფარისებრი ჯირკვლის პრეპარატები მკაცრად ინდივიდუალური დოზირებისაა. არასწორმა დოზამ შეიძლება გამოიწვიოს სერიოზული გართულებები. ყოველთვის მიჰყევით ენდოკრინოლოგის დანიშნულებას.

დიაგნოსტიკა — რა შემოწმდება ექიმთან

ექიმთან ვიზიტისას დიაგნოსტიკური პროცესი მოიცავს:

ანამნეზი და ფიზიკური გასინჯვა:

• ჯირკვლის პალპაცია — ზომის, კონსისტენციის, კვანძების, მტკივნეულობის შეფასება
• კისრის ლიმფური კვანძების შემოწმება
• ოჯახური ანამნეზი (ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებები, აუტოიმუნური პათოლოგიები)

ლაბორატორიული გამოკვლევები:

• TSH (თირეოტროპული ჰორმონი) — პირველი რიგის ტესტი, ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის შესაფასებლად
• თავისუფალი T4 და T3 — ჰორმონების დონე სისხლში
• ანტისხეულები: ანტი-TPO (ჰაშიმოტოს დაავადების დიაგნოსტიკა), TSH-რეცეპტორის ანტისხეულები (გრეივსის დაავადება)
• თირეოგლობულინი, კალციტონინი — სიმსივნის ეჭვისას

ინსტრუმენტული გამოკვლევები:

• ულტრაბგერითი გამოკვლევა (ეხოსკოპია) — კვანძების ზომის, სტრუქტურისა და ვასკულარიზაციის შეფასება. TIRADS კლასიფიკაცია ეხმარება ავთვისებიანობის რისკის შეფასებას (ATA, 2015).
• წვრილნემსიანი ასპირაციული ბიოფსია (FNA) — საეჭვო კვანძებისთვის (>1 სმ ან ეხოგრაფიულად საეჭვო ნიშნებით). ციტოლოგიური გამოკვლევა Bethesda სისტემის მიხედვით.
• რადიოიზოტოპური სკანირება — ჰიპერთირეოზის მიზეზის დაზუსტებისთვის
• CT ან MRI — დიდი ზომის ჩიყვისას, განსაკუთრებით რეტროსტერნალური (გულმკერდში ჩაშვებული) ჩიყვის შემთხვევაში

პრევენცია

ფარისებრი ჯირკვლის შეშუპების პრევენციის ძირითადი მიმართულებებია:

• იოდირებული მარილის გამოყენება — ყველაზე ეფექტური და მარტივი მეთოდი იოდდეფიციტური ჩიყვის თავიდან ასაცილებლად. საქართველოში კანონმდებლობით სასურსათო მარილი იოდირებული უნდა იყოს.
• დაბალანსებული კვება — ზღვის პროდუქტები, რძის ნაწარმი, კვერცხი იოდის ბუნებრივი წყაროებია.
• რეგულარული გამოკვლევა — 35 წლის შემდეგ, განსაკუთრებით ქალებს, რეკომენდებულია TSH-ის პერიოდული შემოწმება ყოველ 5 წელიწადში (ATA რეკომენდაცია).
• ოჯახური რისკის გათვალისწინება — თუ ოჯახში არის ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებები, რეგულარული სკრინინგი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.
• მოერიდეთ ზედმეტ იოდს — იოდის ზედმეტობა ისევე საზიანოა, როგორც დეფიციტი.
• რადიაციისგან დაცვა — კისრის არეში რადიაციის ზემოქმედება ზრდის ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებების რისკს.

ხშირად დასმული კითხვები

ფარისებრი ჯირკვლის შეშუპება ნიშნავს თუ არა კიბოს?

არა, უმეტეს შემთხვევაში შეშუპება კეთილთვისებიანია. კვანძოვანი ჩიყვის შემთხვევაშიც კი, კვანძების მხოლოდ 5-10% არის ავთვისებიანი. თუმცა ნებისმიერი ახალი შეშუპება კისრის არეში საჭიროებს ექიმის შეფასებას, რათა სწორი დიაგნოზი დაისვას და საჭიროების შემთხვევაში დროულად დაიწყოს მკურნალობა.

შეიძლება თუ არა ფარისებრი ჯირკვლის შეშუპება თავისით გაიაროს?

ზოგიერთ შემთხვევაში — დიახ. ქვემწვავე თირეოიდიტი და მშობიარობის შემდგომი თირეოიდიტი ხშირად თავისით გადის რამდენიმე თვეში. ორსულობის დროს წარმოქმნილი მცირე გადიდებაც, როგორც წესი, მშობიარობის შემდეგ ქრება. თუმცა ჰაშიმოტოს დაავადება, გრეივსის დაავადება და კვანძოვანი ჩიყვი ჩვეულებრივ მკურნალობას საჭიროებს.

რამდენად საშიშია ფარისებრი ჯირკვლის ოპერაცია?

ფარისებრი ჯირკვლის ოპერაცია (თირეოიდექტომია) გამოცდილი ქირურგის ხელში უსაფრთხო პროცედურაა. ძირითადი რისკებია: ხორხის უკუმავალი ნერვის დაზიანება (ხმის ცვლილება, 1-2%) და ჰიპოპარათირეოზი (კალციუმის დონის დაცემა). ოპერაციის შემდეგ, სრული თირეოიდექტომიის შემთხვევაში, სიცოცხლის ბოლომდე საჭიროა ლევოთიროქსინის მიღება.

რა კავშირია ფარისებრი ჯირკვალსა და წონაში ცვლილებას შორის?

ჰიპოთირეოზი (ჯირკვლის ფუნქციის დაქვეითება) ანელებს მეტაბოლიზმს და ხელს უწყობს წონაში მატებას, ჩვეულებრივ 2-5 კგ-ით, ძირითადად სითხის შეკავების ხარჯზე. ჰიპერთირეოზი (ჭარბი ფუნქცია) აჩქარებს მეტაბოლიზმს და იწვევს წონაში კლებას. ჰორმონული ბალანსის აღდგენის შემდეგ წონაც, როგორც წესი, ნორმალიზდება.

რამდენად ხშირად უნდა შევამოწმო ფარისებრი ჯირკვალი?

თუ დიაგნოსტირებულია ფარისებრი ჯირკვლის დაავადება, TSH ყოველ 6-12 თვეში უნდა შემოწმდეს (ან უფრო ხშირად, დოზის ცვლილების პერიოდში). კვანძოვანი ჩიყვის შემთხვევაში ულტრაბგერითი კონტროლი — 6-12 თვეში ერთხელ, კვანძის ზომისა და მახასიათებლების მიხედვით (ATA, 2015). ჯანმრთელ ადამიანებს, რომლებსაც ოჯახური რისკი აქვთ, წელიწადში ერთხელ ყელის პალპაცია და TSH-ის შემოწმება ურჩევიათ.

შეიძლება თუ არა ვარჯიში ფარისებრი ჯირკვლის შეშუპების დროს?

ფარისებრი ჯირკვლის შეშუპება, როგორც წესი, ფიზიკური აქტივობის უკუჩვენება არ არის. თუმცა ჰიპერთირეოზის მწვავე ფაზაში (ტაქიკარდია, ტრემორი) ინტენსიური ვარჯიში არ არის რეკომენდებული გულის გადატვირთვის რისკის გამო. ჰორმონული ბალანსის აღდგენის შემდეგ შეზღუდვა არ არსებობს. ყოველთვის შეათანხმეთ ვარჯიშის რეჟიმი თქვენს ექიმთან.