დაბალი წოდნა

მოკლედ

დაბალი წოდნა (ჰიპოტენზია) — მდგომარეობაა, როცა არტერიული წნევა 90/60 მმ.ვწყ.სვ-ზე ნაკლებია. ბევრი ადამიანისთვის დაბალი წნევა ფიზიოლოგიური ნორმაა და არანაირ საფრთხეს არ წარმოადგენს — განსაკუთრებით ახალგაზრდა, აქტიური ცხოვრების წესის მქონე ადამიანებში. თუმცა, თუ დაბალ წნევას თან ახლავს თავბრუსხვევა, გულისრევა, დაბინდული მხედველობა ან გულწასვლა, ეს შეიძლება მიუთითებდეს სერიოზულ პრობლემაზე — გულის დაავადებაზე, სისხლდენაზე, ინფექციაზე ან ენდოკრინულ მოშლილობაზე. მწვავე, უეცარი წნევის ვარდნა სიცოცხლისთვის საშიშია და სასწრაფო სამედიცინო დახმარებას მოითხოვს.

შესაძლო მიზეზები

დაბალი წნევის მიზეზები მრავალფეროვანია — ფიზიოლოგიურიდან სიცოცხლისთვის საშიშამდე.

ყველაზე გავრცელებული მიზეზები

• კონსტიტუციური ჰიპოტენზია — ბევრ ადამიანს, განსაკუთრებით ახალგაზრდა ქალებსა და სპორტსმენებს, ბუნებრივად აქვთ დაბალი წნევა, რაც პათოლოგია არ არის.
• გაუწყლოება (დეჰიდრატაცია) — არასაკმარისი სითხის მიღება, ხანგრძლივი ფაღარათი, ღებინება ან ინტენსიური ოფლიანობა სისხლის მოცულობას ამცირებს და წნევას აქვეითებს.
• ორთოსტატული ჰიპოტენზია — წნევის მკვეთრი ვარდნა წამოდგომისას. ხშირია ხანდაზმულებში, ხანგრძლივი წოლის შემდეგ და გარკვეული მედიკამენტების მიღებისას.
• მედიკამენტოზური ჰიპოტენზია — ანტიჰიპერტენზიული (წნევის დამწევი), შარდმდენი, ანტიდეპრესანტი და ნიტრატების შემცველი პრეპარატები ხშირად იწვევენ წნევის ვარდნას.

საშუალო სიხშირის მიზეზები

• ვაზოვაგალური სინკოპე — ემოციური სტრესი, ტკივილი ან ხანგრძლივი დგომა იწვევს ვაგუსის ნერვის სტიმულაციას, რაც გულისცემის შენელებასა და წნევის ვარდნას იწვევს.
• ორსულობა — პირველი და მეორე ტრიმესტრში სისხლძარღვთა გაფართოების გამო წნევის დაქვეითება ფიზიოლოგიურია.
• ანემია — რკინადეფიციტური ან სხვა ტიპის ანემია ამცირებს სისხლის ჟანგბადის ტრანსპორტირების უნარს.
• ენდოკრინული მოშლილობები — ჰიპოთირეოზი, თირკმელზედა ჯირკვლის უკმარისობა (ადისონის დაავადება), ჰიპოგლიკემია.

იშვიათი, მაგრამ სერიოზული მიზეზები

• სეპტიკური შოკი — მძიმე ინფექციის დროს სისხლძარღვთა მასიური გაფართოება.
• ანაფილაქსია — მწვავე ალერგიული რეაქცია.
• გულის უკმარისობა, არითმიები, მიოკარდიუმის ინფარქტი — გულის ტუმბოს ფუნქციის მოშლა.
• შინაგანი სისხლდენა — კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის წყლული, აორტის ანევრიზმის გახსნა.
• ფილტვის არტერიის თრომბოემბოლია (TELA).

(ESC/ESH 2023 გაიდლაინები ჰიპოტენზიის კლასიფიკაციისთვის)

თანმხლები სიმპტომები

დაბალი წნევის კლინიკური მნიშვნელობა მნიშვნელოვნად იცვლება თანმხლები სიმპტომატიკის მიხედვით:

• თავბრუსხვევა და სისუსტე — ყველაზე ხშირი ჩივილი, განსაკუთრებით ორთოსტატული ჰიპოტენზიისას.
• გულისრევა — მიუთითებს ვაზოვაგალურ ეპიზოდზე ან გაუწყლოებაზე.
• გულის ძლიერი ან სწრაფი ცემა (ტაქიკარდია) — კომპენსატორული რეაქცია ან არითმიის ნიშანი.
• დაბინდული მხედველობა — ტვინის არასაკმარისი სისხლმომარაგება.
• გულწასვლა (სინკოპე) — წნევის მკვეთრი ვარდნის ნიშანი.
• ცივი, ნოტიო კანი, ფერმკრთალობა — შოკის ნიშნები.
• კონცენტრაციის დარღვევა, დაბნეულობა — ცერებრალური ჰიპოპერფუზია.
• შავი ან სისხლიანი განავალი — კუჭ-ნაწლავის სისხლდენაზე მიუთითებს.
• მაღალი ტემპერატურა + დაბალი წნევა — სეფსისის საშიშროება.

თუ დაბალ წნევას მხოლოდ მსუბუქი სისუსტე ახლავს და ეს თქვენთვის ჩვეულებრივი მდგომარეობაა — სავარაუდოდ, ფიზიოლოგიური ჰიპოტენზიაა.

როდის არის გადაუდებელი

დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე ან მიმართეთ გადაუდებელი დახმარების განყოფილებას შემდეგ შემთხვევებში:

• წნევა 80/50 მმ.ვწყ.სვ-ზე ნაკლებია და თან ახლავს გულწასვლა, დაბნეულობა ან ძლიერი სისუსტე.
• გულმკერდის ტკივილი ან ქოშინი დაბალი წნევის ფონზე — შესაძლო მიოკარდიუმის ინფარქტი ან ფილტვის თრომბოემბოლია.
• მაღალი ცხელება (>38.5°C) + დაბალი წნევა — სეფსისის ნიშანი (Sepsis-3 კრიტერიუმები).
• ხილული სისხლდენა (ღებინება სისხლით, შავი განავალი, ტრავმის შემდეგ) — ჰიპოვოლემიური შოკი.
• მძიმე ალერგიული რეაქცია — გამონაყარი, სახის შეშუპება, სუნთქვის გაძნელება + წნევის ვარდნა (ანაფილაქსია).
• ცნობიერების დარღვევა — პირი ვერ პასუხობს კითხვებს, ვერ ორიენტირდება.
• ტაქიკარდია >120 დარტყმა/წთ სისუსტესა და ოფლიანობასთან ერთად.
• ახალი, აუხსნელი გულწასვლა — განსაკუთრებით ხანდაზმულებში ან გულის დაავადების მქონე პირებში.

არ ელოდოთ გაუმჯობესებას — შოკის დროს ყოველი წუთი მნიშვნელოვანია.

თვით-დახმარება

მსუბუქი, არაგართულებული დაბალი წნევის დროს შემდეგი ღონისძიებები შეიძლება დაგეხმაროთ:

სითხის მიღება:

• დალიეთ 2–2.5 ლიტრი წყალი ან ელექტროლიტების შემცველი სითხე დღეში. გაუწყლოება დაბალი წნევის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მიზეზია.
• ისარგებლეთ რეჰიდრატაციის ხსნარებით: აისოლი-20-82g-20-პაკეტი.

პოზა და მოძრაობა:

• წამოდგომისას არ აჩქარდეთ — ჯერ დაჯექით, შემდეგ ნელა წამოდექით.
• წოლის მდგომარეობიდან ჯერ ფეხები საწოლიდან ჩამოუშვით, 30 წამი მოიცადეთ.
• თავბრუსხვევისას დაწექით და ფეხები ოდნავ აიწიეთ.

კვება:

• იკვებეთ ხშირად, მცირე პორციებით — ეს ხელს უშლის პოსტპრანდიალურ (ჭამის შემდგომ) ჰიპოტენზიას.
• ზომიერად გაზარდეთ მარილის მიღება (თუ ექიმმა არ აგიკრძალათ).
• შეამცირეთ ალკოჰოლი — ის სისხლძარღვებს აფართოებს და წნევას კიდევ უფრო ამცირებს.

კომპრესიული წინდები:

• ორთოსტატული ჰიპოტენზიის დროს კომპრესიული წინდები ეფექტურია ვენური სისხლის დაბრუნების გაუმჯობესებისთვის.

ფიზიკური აქტივობა:

• რეგულარული ზომიერი ვარჯიში (სიარული, ცურვა) აუმჯობესებს სისხლძარღვთა ტონუსს.

წამლები რომელიც დაგეხმარება

არაპრესკრიპციული (OTC) საშუალებები

დაბალი წნევისთვის სპეციფიკური OTC პრეპარატები შეზღუდულია, მაგრამ თანმხლები სიმპტომების მართვა შესაძლებელია:

კოფეინი — ბუნებრივი ვაზოკონსტრიქტორია. ყავის ან ჩაის 1–2 ჭიქა დღეში ხელს უწყობს წნევის მსუბუქ ამაღლებას. თუმცა ზედმეტი კოფეინი ტაქიკარდიას იწვევს.

რეჰიდრატაცია:

• აისოლი-20-82g-20-პაკეტი — ელექტროლიტების აღდგენისთვის გაუწყლოების დროს. განზავდება 1 ლიტრ წყალში, მიირთმევით მცირე ყლუპებით.

ტკივილგაყუჩება (თანმხლები თავის ტკივილისას):

• ანალგინი-500-მგ — 500 მგ საჭიროებისამებრ, დღეში არაუმეტეს 3-ჯერ. ფრთხილად — შეიძლება წნევა კიდევ უფრო დაქვეითდეს.
• ასპირინი-500mg — გამოიყენეთ მხოლოდ ტკივილის შემთხვევაში, არა რუტინულად. უკუნაჩვენებია კუჭის წყლულის დროს.

B ჯგუფის ვიტამინები (ანემიის პრევენციისთვის):

• ბენევრონი-bf-ტაბლეტი — B ვიტამინების კომპლექსი, ეხმარება ნერვულ სისტემასა და სისხლწარმოქმნას.
• b-კომპლექსი — B ჯგუფის ვიტამინების შემცველი.
• ბრიფოლი-400მკგ-30ტ — ფოლიუმის მჟავა, განსაკუთრებით ორსულებისთვის ანემიის პრევენციაში.

რეცეპტით გაცემული პრეპარატები

მძიმე ან ქრონიკული ჰიპოტენზიის დროს ექიმმა შეიძლება დანიშნოს:

მიდოდრინი — ალფა-1 ადრენერგული აგონისტი, რომელიც სისხლძარღვებს ავიწროებს და წნევას ამაღლებს. გამოიყენება ორთოსტატული ჰიპოტენზიის სამკურნალოდ (NICE CG161). დოზირება ინდივიდუალურია — ჩვეულებრივ 2.5–10 მგ დღეში 3-ჯერ. უკუნაჩვენებია გულის იშემიური დაავადების, თირეოტოქსიკოზის, ფეოქრომოციტომის დროს.

ფლუდროკორტიზონი — მინერალოკორტიკოიდი, ზრდის ნატრიუმის რეაბსორბციას და სისხლის მოცულობას. გამოიყენება ადისონის დაავადებისა და მძიმე ორთოსტატული ჰიპოტენზიის დროს. საჭიროებს კალიუმის და წნევის რეგულარულ მონიტორინგს.

ადრენალინი:

• ადრენალინი-0-1 — გამოიყენება მხოლოდ გადაუდებელ სიტუაციებში: ანაფილაქსიისა და შოკის დროს. ინტრამუსკულარულად 0.5 მგ (1:1000) — მხოლოდ სამედიცინო პერსონალის მიერ.

მნიშვნელოვანი: არ შეცვალოთ დანიშნული ანტიჰიპერტენზიული მედიკამენტების დოზა ექიმთან კონსულტაციის გარეშე, თუნდაც წნევა დაბალი იყოს.

დიაგნოსტიკა — რა შემოწმდება ექიმთან

გამოკითხვა: ექიმი გკითხავთ — რა სიმპტომები გაწუხებთ, როდის დაიწყო, რა მდგომარეობაში ჩნდება (წამოდგომისას, ჭამის შემდეგ, ვარჯიშისას), რა მედიკამენტებს იღებთ, გქონიათ თუ არა გულწასვლა, სისხლდენა ან ინფექცია.

ფიზიკური გასინჯვა:

• წნევის გაზომვა ორივე ხელზე, წოლა და დგომის მდგომარეობაში (ორთოსტატული ტესტი — 3 წუთში >20 მმ.ვწყ.სვ სისტოლური ვარდნა პათოლოგიურია).
• პულსის შეფასება.
• კანის ტურგორი, ლორწოვანი გარსების ტენიანობა (გაუწყლოების შეფასება).

ლაბორატორიული კვლევები:

• სისხლის საერთო ანალიზი (ანემიის გამოვლენა).
• ელექტროლიტები (ნატრიუმი, კალიუმი).
• შაქრის დონე სისხლში.
• თირეოიდული ჰორმონები (TSH, T4).
• კორტიზოლი (თირკმელზედა ჯირკვლის ფუნქცია).
• შარდის ანალიზი.

ინსტრუმენტული კვლევები:

• ელექტროკარდიოგრამა (ეკგ) — არითმიის გამორიცხვა.
• ეხოკარდიოგრაფია — გულის სტრუქტურული პათოლოგიის შეფასება.
• ტილტ-ტესტი (Tilt-table test) — ვაზოვაგალური სინკოპეს დიაგნოსტიკისთვის.
• 24-საათიანი ჰოლტერის მონიტორინგი — ინტერმიტენტული არითმიების გამოვლენა.

(ESC 2018 სინკოპეს გაიდლაინი)

პრევენცია

• საკმარისი სითხის მიღება — 2–2.5 ლიტრი დღეში, ცხელ ამინდში მეტი.
• ნელი პოზიციის ცვლა — წოლიდან ჯერ დაჯექით, შემდეგ წამოდექით.
• რეგულარული კვება — მცირე პორციებით, 4–5-ჯერ დღეში.
• ზომიერი მარილის მიღება — 6–8 გ/დღეში (თუ ჰიპერტენზია ან თირკმლის დაავადება არ გაქვთ).
• ალკოჰოლის შეზღუდვა.
• კომპრესიული წინდების ტარება — ორთოსტატული ჰიპოტენზიის პრევენციისთვის.
• ფიზიკური აქტივობა — აერობული ვარჯიში კვირაში 150 წუთი (WHO რეკომენდაცია).
• მედიკამენტების გადახედვა — ექიმთან ერთად შეაფასეთ, ხომ არ იწვევს თქვენი პრეპარატი წნევის ვარდნას.

ხშირად დასმული კითხვები

რა ითვლება დაბალ წნევად?

არტერიული წნევა 90/60 მმ.ვწყ.სვ-ზე ნაკლები ითვლება ჰიპოტენზიად. თუმცა, თუ ეს თქვენთვის ჩვეულებრივი მაჩვენებელია და არანაირი სიმპტომი არ გაწუხებთ, მკურნალობა საჭირო არ არის. კლინიკური მნიშვნელობა აქვს სიმპტომურ ჰიპოტენზიას — როცა დაბალ წნევას თან ახლავს თავბრუსხვევა, სისუსტე ან გულწასვლა.

შეიძლება თუ არა დაბალი წნევა საშიში იყოს?

დიახ. ქრონიკული, ფიზიოლოგიური ჰიპოტენზია უვნებელია, მაგრამ მწვავე წნევის ვარდნა შეიძლება გამოიწვიოს ორგანოების (ტვინი, თირკმელები, გული) არასაკმარისი სისხლმომარაგება. შოკი — წნევის კრიტიკული ვარდნა — სიცოცხლისთვის საშიში მდგომარეობაა.

ყავა ამაღლებს წნევას?

კოფეინი მოკლევადიანად ამაღლებს არტერიულ წნევას 5–10 მმ.ვწყ.სვ-ით. ეს ეფექტი ყველაზე გამოხატულია იმ ადამიანებში, ვინც ყავას იშვიათად სვამს. რეგულარულ მომხმარებლებში ტოლერანტობა ვითარდება. დღეში 2–3 ჭიქა ყავა უსაფრთხოა უმეტესი ადამიანებისთვის.

რატომ მეწევა თავი წამოდგომისას?

ეს ორთოსტატული ჰიპოტენზიაა — წამოდგომისას სისხლი გრავიტაციის ძალით ქვემოთ ჩამოდის, ტვინის სისხლმომარაგება დროებით მცირდება. ჩვეულებრივ ორგანიზმი ამას კომპენსირებს სისხლძარღვების შევიწროებით, მაგრამ გაუწყლოებისას, ზოგიერთი მედიკამენტის მიღებისას ან ხანდაზმულ ასაკში ეს მექანიზმი ნაკლებად ეფექტურია.

ორსულობისას ნორმალურია დაბალი წნევა?

კი, ორსულობის პირველ ნახევარში წნევის 5–10 მმ.ვწყ.სვ-ით დაქვეითება ფიზიოლოგიურია — პროგესტერონი სისხლძარღვებს აფართოებს. მეორე ტრიმესტრში წნევა ყველაზე დაბალია. მესამე ტრიმესტრისთვის ჩვეულებრივ ნორმალიზდება. თუმცა, ძლიერი თავბრუსხვევა ან გულწასვლა ექიმთან მიმართვის საფუძველია.

რა განსხვავებაა მაღალ და დაბალ წნევას შორის საშიშროების თვალსაზრისით?

მაღალი წნევა (ჰიპერტენზია) „ჩუმი მკვლელია" — წლების განმავლობაში აზიანებს სისხლძარღვებს და ორგანოებს სიმპტომების გარეშე. დაბალი წნევა ჩვეულებრივ ნაკლებად საშიშია ქრონიკულ ფორმაში, მაგრამ მწვავე ჰიპოტენზია (შოკი) უშუალო საფრთხეს წარმოადგენს. ორივე მდგომარეობა მოითხოვს სამედიცინო მეთვალყურეობას.