ანაფილაქსიის სიმპტომი ხშირი სამედიცინო ჩივილია. შესაძლო მიზეზები: ანაფილაქსია, მწვავე ალერგიული რეაქცია (ურტიკარია/ანგიოშეშუპება), ბრონქოსპაზმი (ალერგიული ასთმური შეტევა). ქვემოთ — რეკომენდირებული წამლები, თვითდახმარების ხერხები სახლში და „წითელი დროშის" სიგნალები რომლებიც ექიმთან მიმართვას მოითხოვენ.
ანაფილაქსიის რისკის მქონე პირებმა ყოველთვის თან უნდა იქონიონ ეპინეფრინის ავტოინჟექტორი და იცოდნენ მისი გამოყენების წესი.
ალერგენის იდენტიფიკაციის შემდეგ მაქსიმალურად მოერიდეთ მასთან კონტაქტს (საკვები, წამალი, მწერის ნაკბენი).
ანაფილაქსიის ეპიზოდის შემდეგ დაიწყეთ ჰორიზონტალური პოზიცია ფეხებით ამაღლებული, ნუ წამოდგებით მდგომარეობის სტაბილიზებამდე.
სამედიცინო სამაჯური ან ბარათი ატარეთ, სადაც მითითებული იქნება თქვენი ალერგენები და ანაფილაქსიის ისტორია.
ეპიზოდის შემდეგ აუცილებლად მიმართეთ ალერგოლოგს დეტალური გამოკვლევისა და პრევენციის გეგმის შესადგენად.
ანაფილაქსია არის სიცოცხლისთვის საშიში, სწრაფად განვითარებადი ალერგიული რეაქცია, რომელიც ერთდროულად რამდენიმე ორგანოსისტემას მოიცავს. სიმპტომები ჩვეულებრივ ალერგენთან კონტაქტიდან წუთებში ვითარდება: კანის გამონაყარი და ქავილი, სახის და ტუჩების შეშუპება, სუნთქვის გაძნელება, არტერიული წნევის ვარდნა, გულისრევა და ცნობიერების დაკარგვა. ანაფილაქსია ყოველთვის გადაუდებელი სამედიცინო მდგომარეობაა — პირველი რიგის მკურნალობაა ადრენალინის (ეპინეფრინის) კუნთში ინექცია. ნებისმიერი საეჭვო ანაფილაქსიის დროს დაუყოვნებლივ გამოიძახეთ სასწრაფო დახმარება (112). ბევრი შემთხვევა პრევენციით თავიდან აიცილება, თუ ადამიანმა იცის თავისი ალერგენი და ატარებს ადრენალინის ავტოინჟექტორს.
ანაფილაქსია იმუნური სისტემის გადაჭარბებული რეაქციაა, რომელშიც IgE ანტისხეულებით მედიირებული მექანიზმი ან პირდაპირი მასტოციტების აქტივაცია იწვევს ჰისტამინისა და სხვა მედიატორების მასიურ გამოთავისუფლებას. მიზეზები შემდეგნაირად ჯგუფდება:
ყველაზე ხშირი მიზეზები:
ნაკლებად ხშირი მიზეზები:
იდიოპათიური ანაფილაქსია:
შემთხვევათა 10–20%-ში მიზეზის დადგენა ვერ ხერხდება. ასეთ დროს საუბრობენ იდიოპათიურ ანაფილაქსიაზე (WAO 2020 გაიდლაინი).
არა-IgE მედიირებული მექანიზმები (ანაფილაქტოიდური რეაქცია):
ზოგიერთი ნივთიერება (ოპიოიდები, კონტრასტი, ვანკომიცინი) პირდაპირ აქტივირებს მასტოციტებს IgE-ს გარეშე. კლინიკური სურათი იდენტურია და მკურნალობაც ერთნაირია.
ანაფილაქსიის დიაგნოზი ეფუძნება რამდენიმე ორგანოსისტემის ერთდროულ ჩართულობას (EAACI/WAO კრიტერიუმები):
კანი და ლორწოვანი გარსები (90% შემთხვევებში):
სასუნთქი სისტემა:
გულ-სისხლძარღვთა სისტემა:
კუჭ-ნაწლავის ტრაქტი:
სიმპტომთა კომბინაცია განსაკუთრებით საგანგაშოა: თუ კანის გამონაყარს თან ახლავს სუნთქვის გაძნელება ან წნევის ვარდნა — ეს ანაფილაქსიაა, სანამ საპირისპირო არ დამტკიცდება.
ანაფილაქსია ყოველთვის გადაუდებელია. არ არსებობს „მსუბუქი" ანაფილაქსია — მდგომარეობა წუთებში შეიძლება კატასტროფულად გაუარესდეს. დაუყოვნებლივ დარეკეთ 112-ზე შემდეგ შემთხვევებში:
რა გააკეთეთ 112-მდე:
ანაფილაქსიის დროს „თვით-დახმარება" ნიშნავს მხოლოდ ერთს: ადრენალინის გამოყენება და სასწრაფოს გამოძახება. სახლში მოხერხებული „თვითმკურნალობა" ანტიჰისტამინებით ანაფილაქსიის დროს სასიცოცხლო საფრთხეს წარმოადგენს.
ადრენალინის ავტოინჟექტორის გამოყენება:
ალერგენთან კონტაქტის შემდეგ, თუ ჯერ მხოლოდ ადგილობრივი რეაქციაა:
ადრენალინი ანაფილაქსიის ერთადერთი სიცოცხლის გადამარჩენელი მედიკამენტია (EAACI 2021, WAO 2020). იგი:
ადრენალინი — სტანდარტული პრეპარატი, რომელიც სასწრაფო დახმარების ბრიგადას აქვს. კუნთში ინექცია (0.01 მგ/კგ, მაქს. 0.5 მგ მოზრდილებისთვის).
ანაპენი-ჯუნიორი — ავტოინჟექტორი ბავშვებისთვის (0.15 მგ). ალერგოლოგის მიერ დანიშნული პაციენტებმა ყოველთვის თან უნდა ატარონ.
მნიშვნელოვანი: ადრენალინის კუნთში ინექცია უსაფრთხოა და მისი დაგვიანება ბევრად სახიფათოა, ვიდრე „ზედმეტი" გამოყენება. ადრენალინის ვენაში შეყვანა მხოლოდ სამედიცინო პერსონალმა უნდა განახორციელოს.
ანტიჰისტამინური პრეპარატები — ამცირებს ქავილს, ურტიკარიას, მაგრამ არ აჩერებს ანაფილაქსიას:
გლუკოკორტიკოიდები — ბიფაზური რეაქციის პრევენციისთვის:
ექიმი შეიძლება დანიშნოს პრედნიზოლონი ან დექსამეთაზონი ვენაში/კუნთში. კორტიკოსტეროიდები მოქმედებს დაგვიანებით (4–6 საათი) და ანაფილაქსიის მწვავე ფაზაში ეფექტური არ არის (BNF 87).
ბრონქოდილატატორები — ბრონქოსპაზმის დროს:
მწვავე ფაზაში:
ანაფილაქსიის დიაგნოზი ძირითადად კლინიკურია — ემყარება სიმპტომებს და ანამნეზს. ექიმი შეაფასებს:
ლაბორატორიული კვლევები:
შემდგომი კვლევები (ალერგოლოგთან):
ანაფილაქსიის ეპიზოდის შემდეგ ყველა პაციენტი უნდა გადამისამართდეს ალერგოლოგთან მიზეზის დასადგენად და პრევენციის გეგმის შესადგენად (NICE NG56).
უმეტეს შემთხვევაში სიმპტომები იწყება ალერგენთან კონტაქტიდან 5–30 წუთში. საკვების შემთხვევაში შეიძლება 2 საათამდე დაგვიანდეს. ვენაში შეყვანილი მედიკამენტი ან მწერის ნაკბენი ჩვეულებრივ ყველაზე სწრაფ რეაქციას იწვევს (წამებიდან 5 წუთამდე). რაც უფრო სწრაფად იწყება — მით უფრო მძიმე მიმდინარეობაა მოსალოდნელი.
თეორიულად ორგანიზმმა შეიძლება თავად დაძლიოს მსუბუქი ეპიზოდი, მაგრამ ეს არასდროს უნდა იყოს იმედის საფუძველი. ანაფილაქსია არაპროგნოზირებადია — მსუბუქი სიმპტომები წუთებში შეიძლება გადაიზარდოს სასიცოცხლო საფრთხეში. ამიტომ ყოველთვის გამოიყენეთ ადრენალინი და გამოიძახეთ სასწრაფო.
შემთხვევათა 5–20%-ში, პირველი ეპიზოდის მოხსნის შემდეგ, 4–12 საათში (ზოგჯერ 72 საათამდე) სიმპტომები ხელახლა ვითარდება — ხშირად ახალი ალერგენთან კონტაქტის გარეშე. სწორედ ამიტომ ანაფილაქსიის შემდეგ პაციენტი მინიმუმ 6–12 საათი (ზოგ გაიდლაინში 24 საათი) სამედიცინო მეთვალყურეობის ქვეშ უნდა დარჩეს (UK Resuscitation Council 2021).
არა. ანტიჰისტამინური პრეპარატები (მაგ., ალერსეტი) ამცირებს ქავილს და ურტიკარიას, მაგრამ ვერ აჩერებს სისხლძარღვთა კოლაფსს, ბრონქოსპაზმს და ანგიოედემას. ადრენალინი ერთადერთი პრეპარატია, რომელიც ანაფილაქსიის ყველა კომპონენტზე მოქმედებს. ანტიჰისტამინი მხოლოდ დამხმარე საშუალებაა ადრენალინის შემდეგ.
ანაფილაქსია ნებისმიერ ასაკში შეიძლება განვითარდეს — ჩვილობის ასაკიდან ხანდაზმულობამდე. ბავშვებში საკვები ალერგენები ჭარბობს, ხოლო მოზრდილებში მედიკამენტები და მწერების ნაკბენი უფრო ხშირი მიზეზია. პირველი ეპიზოდი შეიძლება მოხდეს ისეთი ალერგენის მიმართ, რომელიც ადრე პრობლემას არ იწვევდა.