მოკლედ
შფოთვის აშლილობა (Generalized Anxiety Disorder, GAD) ფსიქიკური ჯანმრთელობის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული დარღვევაა, რომელიც მოზრდილთა დაახლოებით 5-7%-ს აწუხებს მთელი ცხოვრების მანძილზე (WHO, 2023). იგი ხასიათდება გადაჭარბებული, კონტროლგაუსვლელი შფოთვითა და წუხილით, რომელიც მინიმუმ 6 თვე გრძელდება და ყოველდღიურ ფუნქციონირებას მნიშვნელოვნად აფერხებს. მკურნალობა მოიცავს როგორც ფარმაკოთერაპიას — ანტიდეპრესანტებს (SSRI/SNRI), ანქსიოლიტიკებს, ისე კოგნიტურ-ბიჰევიორულ თერაპიას (CBT). დროული დიაგნოსტიკა და კომპლექსური მიდგომა პაციენტთა 60-80%-ში მნიშვნელოვან გაუმჯობესებას იძლევა. მნიშვნელოვანია, რომ თვითმკურნალობა დაუშვებელია — ფსიქიატრთან კონსულტაცია აუცილებელია სწორი დიაგნოზის დასმისა და მკურნალობის სქემის შერჩევისთვის.
რა არის შფოთვის აშლილობა
შფოთვის აშლილობა ფსიქიკური ჯანმრთელობის დარღვევაა, რომელიც ჩვეულებრივ შფოთვასთან შედარებით გაცილებით ინტენსიური, ხანგრძლივი და ფუნქციონირების დამაქვეითებელია. ნორმალური შფოთვა ადამიანის ბუნებრივი რეაქციაა სტრესულ სიტუაციებზე — გამოცდის წინ, სამსახურში მნიშვნელოვანი პრეზენტაციის წინ ან ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული პრობლემების დროს. თუმცა, როდესაც შფოთვა არაპროპორციულად ძლიერია, არ შეესაბამება რეალურ საფრთხეს და ხანგრძლივად გრძელდება, საუბარია პათოლოგიურ მდგომარეობაზე (NICE NG116, 2020).
DSM-5-ის (ფსიქიკური დარღვევების დიაგნოსტიკური და სტატისტიკური სახელმძღვანელო) კლასიფიკაციით, შფოთვითი აშლილობების ჯგუფში შედის:
- გენერალიზებული შფოთვითი აშლილობა (GAD) — გადაჭარბებული წუხილი სხვადასხვა საკითხზე, რომელიც ≥6 თვე გრძელდება;
- პანიკური აშლილობა — მოულოდნელი პანიკური შეტევები ინტენსიური ფიზიკური სიმპტომებით;
- სოციალური შფოთვითი აშლილობა — ინტენსიური შიში სოციალური სიტუაციებისა;
- სპეციფიკური ფობიები — ირაციონალური შიში კონკრეტული ობიექტის ან სიტუაციის მიმართ;
- აგორაფობია — შიში ისეთი ადგილების ან სიტუაციების, საიდანაც გაქცევა ძნელი იქნება.
ეპიდემიოლოგიური მონაცემებით, შფოთვითი აშლილობები ქალებში ორჯერ უფრო ხშირად გვხვდება, ვიდრე მამაკაცებში (WHO, 2023). დაავადება ჩვეულებრივ ახალგაზრდა ასაკში (20-30 წლის) იწყება, თუმცა ნებისმიერ ასაკში შეიძლება განვითარდეს. COVID-19 პანდემიის შემდეგ შფოთვითი აშლილობების სიხშირე გლობალურად 25%-ით გაიზარდა (WHO, 2022).
მნიშვნელოვანია იმის გაგება, რომ შფოთვის აშლილობა „ხასიათის სისუსტე" ან „ნერვიულობა" არ არის — ეს ნეირობიოლოგიური საფუძვლის მქონე რეალური დაავადებაა, რომელიც ეფექტურ მკურნალობას მოითხოვს და ექვემდებარება.
სიმპტომები / ნიშნები
შფოთვის აშლილობის სიმპტომები მრავალფეროვანია და მოიცავს ფსიქიკურ, ფიზიკურ და ქცევით გამოვლინებებს.
ფსიქიკური სიმპტომები
- გადაჭარბებული, კონტროლგაუსვლელი წუხილი სხვადასხვა საკითხზე;
- მუდმივი დაძაბულობის და „ზღვარზე ყოფნის" შეგრძნება;
- კონცენტრაციის გაძნელება, „ცარიელი თავის" შეგრძნება;
- გაღიზიანებადობა;
- ძილის დარღვევა — ჩაძინების გაძნელება ან ღამით გაღვიძება;
- კატასტროფიზაცია — ყველაზე უარესი სცენარის მოლოდინი.
ფიზიკური სიმპტომები
- კუნთების დაჭიმულობა, განსაკუთრებით კისერსა და მხრებში;
- გულის ფრიალი (ტაქიკარდია);
- ოფლიანობა;
- ტრემორი (კანკალი);
- თავბრუსხვევა;
- კუჭ-ნაწლავის დარღვევები — გულისრევა, დიარეა, მუცლის ტკივილი;
- სუნთქვის გაძნელების შეგრძნება;
- პირის სიმშრალე.
ქცევითი ნიშნები
- შფოთვის გამომწვევი სიტუაციების თავიდან აცილება;
- სოციალური იზოლაცია;
- გადაწყვეტილების მიღების გაძნელება;
- დამამშვიდებელი ქცევის განმეორება (reassurance-seeking).
GAD-ის დიაგნოსტირებისთვის DSM-5-ის კრიტერიუმებით საჭიროა, რომ ზემოაღნიშნული სიმპტომებიდან მინიმუმ სამი ≥6 თვის განმავლობაში იყოს წარმოდგენილი და მნიშვნელოვან დისტრესსა ან ფუნქციონირების დარღვევას იწვევდეს (APA, DSM-5-TR, 2022).
მიზეზები
შფოთვის აშლილობის განვითარება მულტიფაქტორულია — მასში ბიოლოგიური, ფსიქოლოგიური და გარემო ფაქტორები მონაწილეობს.
ბიოლოგიური ფაქტორები
გენეტიკა: ოჯახურ ისტორიაში შფოთვითი ან აფექტური აშლილობების არსებობა რისკს 2-6-ჯერ ზრდის. ტყუპების კვლევები აჩვენებს, რომ GAD-ის მემკვიდრეობითობა 30-40%-ს შეადგენს (Hettema et al., Archives of General Psychiatry, 2001).
ნეიროქიმია: შფოთვის აშლილობა დაკავშირებულია ნეიროტრანსმიტერული სისტემების დისბალანსთან — განსაკუთრებით სეროტონინის (5-HT), ნორადრენალინის (NE) და გამა-ამინო ერბოს მჟავას (GABA) სისტემებთან. ამიგდალას (თავის ტვინის „შიშის ცენტრის") ჰიპერაქტივობა და პრეფრონტალური ქერქის ჰიპოფუნქცია ასევე მნიშვნელოვან როლს თამაშობს (NICE NG116, 2020).
ჰიპოთალამუს-ჰიპოფიზ-თირკმელზედა ჯირკვლის (HPA) ღერძი: ქრონიკული სტრესის დროს კორტიზოლის დონის დისრეგულაცია შეინიშნება.
ფსიქოლოგიური ფაქტორები
- ბავშვობაში ემოციური უგულებელყოფა ან ძალადობა;
- არასაიმედო მიჯაჭვულობის ტიპი (insecure attachment);
- პერფექციონიზმი და კონტროლის მოთხოვნილება;
- ნეგატიური აზროვნების სტილი — კატასტროფიზაცია, „ყველაფერი ან არაფერის" აზროვნება.
გარემო ფაქტორები
- ქრონიკული სტრესი (ფინანსური, სამუშაო, ურთიერთობის);
- ტრავმული გამოცდილება;
- ქრონიკული სომატური დაავადებები;
- ფსიქოაქტიურ ნივთიერებათა მოხმარება — კოფეინი, ალკოჰოლი, ნარკოტიკები;
- სოციალური იზოლაცია.
რისკ-ფაქტორები
- ქალი სქესი;
- ახალგაზრდა ასაკი;
- დაბალი სოციო-ეკონომიკური სტატუსი;
- ოჯახში ფსიქიკური დაავადებების ისტორია;
- თანმხლები ფსიქიკური დარღვევები (დეპრესია, ნივთიერებების ბოროტად გამოყენება).
დიაგნოსტიკა
შფოთვის აშლილობის დიაგნოსტიკა ძირითადად კლინიკურ შეფასებას ეფუძნება. სტანდარტიზებული საშუალებები მოიცავს:
კლინიკური ინტერვიუ
ფსიქიატრი ან ფსიქოლოგი აფასებს სიმპტომებს DSM-5-TR ან ICD-11 კრიტერიუმების მიხედვით. მნიშვნელოვანია ფსიქიკური სტატუსის სრული შეფასება.
სკრინინგის ინსტრუმენტები
- GAD-7 (Generalized Anxiety Disorder 7-item scale) — ყველაზე ფართოდ გამოყენებული სკრინინგის კითხვარი. ≥10 ქულა მიუთითებს საშუალო-მძიმე შფოთვაზე (NICE NG116, 2020);
- Hamilton Anxiety Rating Scale (HAM-A) — 14-პუნქტიანი შეფასების სკალა;
- DASS-21 — დეპრესიის, შფოთვისა და სტრესის ერთდროული შეფასება.
დიფერენციული დიაგნოსტიკა
აუცილებელია გამოირიცხოს:
- სომატური მიზეზები: ჰიპერთირეოზი, ფეოქრომოციტომა, ჰიპოგლიკემია, კარდიოვასკულარული დაავადებები;
- ნივთიერებებით გამოწვეული შფოთვა: კოფეინი, სტიმულატორები, ალკოჰოლის მოხსნა;
- სხვა ფსიქიკური აშლილობები: პანიკური აშლილობა, OCD, PTSD, დეპრესია.
ლაბორატორიული კვლევები (სისხლის საერთო ანალიზი, თირეოიდული ჰორმონები, გლიკემიის პროფილი) სომატური მიზეზების გამოსარიცხად ინიშნება (BNF 87, 2024).
მკურნალობა — წამლები
შფოთვის აშლილობის ფარმაკოთერაპია საფეხურეობრივ მიდგომას ეფუძნება. NICE-ის გაიდლაინების (NG116) მიხედვით, მსუბუქი ფორმების დროს ფსიქოთერაპია პირველი არჩევანია, ხოლო საშუალო და მძიმე ფორმების დროს — მედიკამენტოზური მკურნალობა ფსიქოთერაპიასთან კომბინაციაში.
პირველი რიგის პრეპარატები
SSRI (სეროტონინის შერჩევითი უკუმიტაცების ინჰიბიტორები) — შფოთვის აშლილობის ფარმაკოთერაპიის ოქროს სტანდარტია (NICE NG116, 2020; BNF 87, 2024).
- სერტრალინი — ასერტინი — საწყისი დოზა 25-50 მგ/დღეში, სამიზნე დოზა 50-200 მგ/დღეში. GAD-ის, პანიკური აშლილობისა და სოციალური ფობიის სამკურნალოდ FDA-ს მიერ მოწონებული პირველი რიგის პრეპარატია. ეფექტი 2-4 კვირაში ვითარდება, სრული თერაპიული ეფექტი — 6-8 კვირაში.
- ციტალოპრამი — საწყისი დოზა 10 მგ/დღეში, სამიზნე დოზა 20-40 მგ/დღეში. კარგად ტოლერირებადი SSRI მინიმალური წამალთა ურთიერთქმედებით.
- ესციტალოპრამი — ბრექსინი 20მგ — სერტრალინის შემდეგ ერთ-ერთი ყველაზე კვლევამტკიცებული SSRI შფოთვის სამკურნალოდ. საწყისი დოზა 5-10 მგ, სამიზნე — 10-20 მგ/დღეში (EMA SmPC).
SSRI-ების გვერდითი მოვლენები: გულისრევა, თავის ტკივილი, ძილიანობა ან ინსომნია, სექსუალური დისფუნქცია. მკურნალობის დაწყებისას შფოთვა შეიძლება გარდამავლად გაძლიერდეს — პაციენტს ამის შესახებ აუცილებლად უნდა ეცნობოს.
მეორე რიგის პრეპარატები
ბუსპირონი — ბუსპირონ ეგისი 10მგ ან ბუსპირონ ეგისი 5მგ — 5-HT1A რეცეპტორების პარციალური აგონისტი. GAD-ის სპეციფიკური ანქსიოლიტიკია, რომელსაც დამოკიდებულების რისკი არ ახლავს (BNF 87, 2024). საწყისი დოზა 5 მგ 2-3-ჯერ დღეში, მაქსიმალური — 60 მგ/დღეში. ეფექტი 2-4 კვირაში ვითარდება. SSRI-სთან კომბინაციაშიც შეიძლება გამოყენება.
ტრიციკლური ანტიდეპრესანტები (TCA):
- ამიტრიპტილინი — ამიტრიპტილინი 25მგ ან ამიტრიპტილინი 10მგ — მეორე-მესამე რიგის პრეპარატი, როდესაც SSRI/SNRI არაეფექტურია. ანტიქოლინერგული გვერდითი მოვლენები (პირის სიმშრალე, ყაბზობა, შარდის შეკავება) ხშირია. დოზირება ინდივიდუალურია.
დამხმარე პრეპარატები
ჰიდროქსიზინი — ატარაქსი 25მგ — ანტიჰისტამინური ანქსიოლიტიკი. სწრაფი ეფექტით ხასიათდება (30-60 წუთი). GAD-ის მოკლევადიანი მკურნალობისთვის (≤4 კვირა) გამოიყენება. დოზა: 25-50 მგ 2-3-ჯერ დღეში. ძილიანობას იწვევს, რაც ინსომნიის თანმხლებობისას სასარგებლოა (BNF 87, 2024).
ადაპტოლი — ადაპტოლი 300მგ ან ადაპტოლი 500მგ — მეტრაბადოზ-ტიპის ანქსიოლიტიკი, რომელიც მსუბუქი-საშუალო შფოთვის დროს გამოიყენება. ძირითადი უპირატესობა — მინიმალური სედაცია და დამოკიდებულების დაბალი რისკი. დოზა: 300-500 მგ 2-3-ჯერ დღეში.
ბეტა-ბლოკატორები — პროპრანოლოლი — ანაპრილინი 0,04გ ან ანაპრილინი 0,01გ — შფოთვის სომატურ სიმპტომებს (ტაქიკარდია, ტრემორი, ოფლიანობა) აკონტროლებს. სიტუაციური შფოთვისთვის (მაგ., საჯარო გამოსვლის წინ) 10-40 მგ ერთჯერადად ინიშნება. GAD-ის ძირითად მკურნალობად არ გამოიყენება.
ბენზოდიაზეპინები — ალპრაზოლამი 0,5მგ ან დიაზეპამი 5მგ — მხოლოდ მოკლევადიანად (≤2-4 კვირა) გამოიყენება მძიმე შფოთვის კრიზისების დროს. დამოკიდებულებისა და ტოლერანტობის მაღალი რისკის გამო ხანგრძლივი გამოყენება კატეგორიულად არ არის რეკომენდებული (NICE NG116, 2020; BNF 87, 2024). მოხსნა თანდათანობით, დოზის ნელი შემცირებით უნდა მოხდეს.
> ⚠️ მნიშვნელოვანი: ყველა ზემოაღნიშნული პრეპარატი მხოლოდ ექიმის დანიშნულებით უნდა მიიღოთ. დოზირებისა და მკურნალობის ხანგრძლივობის განსაზღვრა ფსიქიატრის კომპეტენციაა.
ცხოვრების წესი
არაფარმაკოლოგიური მიდგომები შფოთვის აშლილობის მკურნალობის განუყოფელი ნაწილია და მედიკამენტოზურ თერაპიასთან ერთად უკეთეს შედეგს იძლევა.
ფსიქოთერაპია
კოგნიტურ-ბიჰევიორული თერაპია (CBT) — შფოთვის აშლილობის ყველაზე კვლევამტკიცებული ფსიქოთერაპიული მეთოდია (NICE NG116, 2020). 12-16 სესიის კურსი პაციენტთა 50-60%-ში კლინიკურ რემისიას უზრუნველყოფს. CBT მოიცავს:
- შფოთვითი აზრების იდენტიფიცირებას და გადამოწმებას;
- ექსპოზიციურ ტექნიკებს;
- რელაქსაციის მეთოდების სწავლებას;
- პრობლემის გადაჭრის უნარების განვითარებას.
ფიზიკური აქტივობა
რეგულარული აერობული ვარჯიში (კვირაში ≥150 წუთი საშუალო ინტენსივობის) მნიშვნელოვნად ამცირებს შფოთვის სიმპტომებს. სირბილი, ცურვა, სწრაფი სიარული, იოგა — ყველა ეფექტურია. ფიზიკური აქტივობა ენდორფინებისა და BDNF-ის დონეს ზრდის (WHO, 2023).
ძილის ჰიგიენა
- ძილისა და გაღვიძების მუდმივი რეჟიმი;
- საძინებლის გამოყენება მხოლოდ ძილისთვის;
- კოფეინის, ალკოჰოლისა და ეკრანების ძილის წინ თავიდან აცილება;
- საძინებლის კომფორტული, ბნელი და გრილი გარემოს შექმნა.
მაინდფულნესი და რელაქსაცია
- პროგრესული კუნთების რელაქსაცია;
- სუნთქვითი ტექნიკები (4-7-8 მეთოდი);
- მაინდფულნესზე დაფუძნებული სტრესის რედუქცია (MBSR);
- მედიტაცია.
კვება
- კოფეინის შეზღუდვა (≤200 მგ/დღეში);
- ალკოჰოლის მინიმიზაცია ან თავიდან აცილება;
- ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავებით მდიდარი კვება;
- რეგულარული კვების რეჟიმი — ჰიპოგლიკემია შფოთვას აძლიერებს.
პრევენცია
შფოთვის აშლილობის პრევენცია პირველად, მეორად და მესამეულ დონეს მოიცავს:
პირველადი პრევენცია
- სტრესის მართვის უნარების ადრეულ ასაკში განვითარება;
- ემოციური ინტელექტის ხელშეწყობა სკოლებში;
- ჯანსაღი ცხოვრების წესი — ფიზიკური აქტივობა, ძილის ჰიგიენა;
- სოციალური კავშირების შენარჩუნება;
- ფსიქოაქტიური ნივთიერებების (ალკოჰოლი, ნარკოტიკები) თავიდან აცილება.
მეორადი პრევენცია
- სუბკლინიკური შფოთვის ადრეული გამოვლენა GAD-7 სკრინინგით;
- პირველადი ჯანდაცვის რგოლში ფსიქიკური ჯანმრთელობის სკრინინგის ინტეგრირება;
- რისკ-ჯგუფების (ტრავმის მსხვერპლები, ქრონიკული ავადმყოფები) მონიტორინგი.
მესამეული პრევენცია
- რეციდივის პრევენცია — მკურნალობის სრული კურსის დასრულება;
- შემანარჩუნებელი თერაპია ≥12 თვე პირველი ეპიზოდის შემდეგ (NICE NG116, 2020);
- CBT-ით მიღებული უნარ-ჩვევების პრაქტიკაში გაგრძელება.
გართულებები
მკურნალობის გარეშე შფოთვის აშლილობა პროგრესირებს და მრავალ გართულებას იწვევს:
ფსიქიკური გართულებები:
- კლინიკური დეპრესია — GAD-ის მქონე პაციენტთა 60-70%-ს თანმხლები დეპრესია უვითარდება (WHO, 2023);
- ნივთიერებების ბოროტად გამოყენება — თვითმკურნალობის მიზნით ალკოჰოლის ან სედატიური პრეპარატების მოხმარება;
- სუიციდის რისკის ზრდა — განსაკუთრებით თანმხლები დეპრესიის დროს;
- სხვა შფოთვითი აშლილობების განვითარება.
სომატური გართულებები:
- კარდიოვასკულარული დაავადებების რისკის ზრდა;
- იმუნური სისტემის შესუსტება;
- ქრონიკული ტკივილის სინდრომი;
- კუჭ-ნაწლავის ფუნქციური დარღვევები (გაღიზიანებული ნაწლავის სინდრომი).
სოციალური გართულებები:
- პროფესიული ფუნქციონირების გაუარესება;
- ინტერპერსონალური ურთიერთობების რღვევა;
- ცხოვრების ხარისხის მნიშვნელოვანი დაქვეითება;
- ეკონომიკური ზარალი — შრომისუნარიანობის შემცირება.
ხშირად დასმული კითხვები
რამდენი ხანი გრძელდება შფოთვის აშლილობის მკურნალობა?
მინიმალური რეკომენდებული კურსი 6-12 თვეა სიმპტომების რემისიის მიღწევის შემდეგ. პირველი ეპიზოდის დროს მკურნალობა 12 თვე, განმეორებითი ეპიზოდების დროს — ≥24 თვე ან უფრო ხანგრძლივად გრძელდება (NICE NG116, 2020). პრეპარატის მოხსნა თანდათანობით, 2-4 კვირის განმავლობაში ხდება — უეცარი შეწყვეტა მოხსნის სინდრომს იწვევს.
შეიძლება თუ არა შფოთვის აშლილობის სრულად განკურნება?
შფოთვის აშლილობა ქრონიკული მიმდინარეობით ხასიათდება, თუმცა ადეკვატური მკურნალობით პაციენტთა 60-80% სრულ ან ნაწილობრივ რემისიას აღწევს. CBT-ის შემდეგ რეციდივის რისკი მედიკამენტოზურ თერაპიასთან შედარებით დაბალია, ამიტომ კომბინირებული მიდგომა ყველაზე ეფექტურია.
სახიფათოა თუ არა ანტიდეპრესანტები?
SSRI პრეპარატები ერთ-ერთი ყველაზე უსაფრთხო ფსიქოტროპული მედიკამენტია. გვერდითი ეფექტები (გულისრევა, თავის ტკივილი) ჩვეულებრივ პირველ 1-2 კვირაში მაქსიმალურია და შემდეგ ქრება. სუიციდის რისკის ზრდა მხოლოდ 25 წლამდე ახალგაზრდებში აღინიშნა მკურნალობის დასაწყისში, რაც მონიტორინგს მოითხოვს (BNF 87, 2024). პრეპარატების სარგებელი რისკს მნიშვნელოვნად აღემატება.
შეიძლება თუ არა ბენზოდიაზეპინების ხანგრძლივი მიღება?
არა. ბენზოდიაზეპინები (ალპრაზოლამი, დიაზეპამი) მხოლოდ მოკლევადიანი გამოყენებისთვისაა განკუთვნილი (≤2-4 კვირა). ხანგრძლივი მიღება ტოლერანტობას, ფიზიკურ და ფსიქოლოგიურ დამოკიდებულებას, კოგნიტურ გაუარესებას და მოხსნის სინდრომს იწვევს (NICE NG116, 2020).
რა განსხვავებაა ნორმალურ შფოთვასა და შფოთვის აშლილობას შორის?
ნორმალური შფოთვა კონკრეტული მიზეზით არის გამოწვეული, პროპორციულია სიტუაციის და სიტუაციის გავლის შემდეგ ქრება. შფოთვის აშლილობის დროს წუხილი არაპროპორციულია, მრავალ სფეროს მოიცავს, კონტროლგაუსვლელია და ≥6 თვე გრძელდება, თან ფიზიკურ სიმპტომებსაც (კუნთების დაჭიმულობა, ინსომნია, ტაქიკარდია) იწვევს.
შფოთვის აშლილობა ბავშვებში რამდენად ხშირია?
ბავშვებსა და მოზარდებში შფოთვითი აშლილობების სიხშირე 5-10%-ს აღწევს (WHO, 2023). ხშირად სკოლაზე უარის თქმით, სეპარაციული შფოთვით, სომატური ჩივილებით (მუცლის ტკივილი, თავის ტკივილი) ვლინდება. ბავშვთა მკურნალობაში CBT პირველი არჩევანია; მედიკამენტოზური თერაპია — მხოლოდ საშუალო-მძიმე ფორმებისას ფსიქიატრის მეთვალყურეობით.
დასკვნა
შფოთვის აშლილობა სერიოზული, თუმცა ეფექტურად მართვადი ფსიქიკური ჯანმრთელობის დარღვევაა. თანამედროვე მიდგომა მოიცავს კვლევამტკიცებულ ფსიქოთერაპიას (CBT) და ფარმაკოთერაპიას (SSRI, ბუსპირონი, ანქსიოლიტიკები), რომლებიც კომბინაციაში საუკეთესო შედეგს იძლევა.
ექიმთან მიმართვა აუცილებელია, თუ:
- შფოთვა ≥2 კვირის განმავლობაში ყოველდღიურ საქმიანობას გიშლით;
- ფიზიკური სიმპტომები (ტაქიკარდია, ძილის დარღვევა) არ გადის;
- სუიციდური ან თვითდამაზიანებელი აზრები გიჩნდებათ;
- ალკოჰოლს ან ტრანქვილიზატორებს შფოთვის დასამშვიდებლად იყენებთ.
ნუ მოერიდებით დახმარების თხოვნას — ფსიქიკური ჯანმრთელობა ფიზიკური ჯანმრთელობის თანაბარფასეული ნაწილია.