ბაქტერიული ვაგინოზი

მოკლედ

ბაქტერიული ვაგინოზი (ბვ) — საშოს ყველაზე გავრცელებული მიკრობიოლოგიური დარღვევაა რეპროდუქციული ასაკის ქალებში. ეს არ არის კლასიკური ინფექცია, არამედ საშოს ნორმალური მიკროფლორის დისბალანსი: სასარგებლო ლაქტობაცილები მცირდება, ხოლო ანაერობული ბაქტერიები (Gardnerella vaginalis, Atopobium vaginae და სხვა) მრავლდება. ძირითადი სიმპტომია თევზისმაგვარი სუნის მქონე მოთეთრო-მონაცრისფრო გამონადენი. ბაქტერიული ვაგინოზი სქესობრივად გადამდები დაავადება არ არის, თუმცა სქესობრივი აქტივობა ზრდის რისკს. დიაგნოსტიკა ემყარება კლინიკურ კრიტერიუმებს (ემსელის კრიტერიუმები) და ლაბორატორიულ კვლევას. მკურნალობის პირველი რიგის პრეპარატია მეტრონიდაზოლი (პერორალური ან ვაგინალური), ალტერნატივად — კლინდამიცინი. მდგომარეობა, როგორც წესი, კარგად ემორჩილება თერაპიას, თუმცა რეციდივი ხშირია — 50%-მდე ქალს 12 თვეში მეორდება. მკურნალობის გარეშე ბვ ზრდის მენჯის ანთებითი დაავადების, ნაადრევი მშობიარობის და სქესობრივი გზით გადამდებ ინფექციებისადმი მიმღებლობის რისკს.

რა არის და როგორ ხდება

საშოს (ვაგინის) ჯანმრთელ გარემოში დომინირებენ ლაქტობაცილები — სასარგებლო ბაქტერიები, რომლებიც რძის მჟავას გამოყოფით pH-ს დაბალ, მჟავე დონეზე (3,8–4,5) ინარჩუნებენ. ეს მჟავე გარემო ხელს უშლის პათოგენური მიკროორგანიზმების გამრავლებას.

ბაქტერიული ვაგინოზის დროს ეს ბალანსი ირღვევა: ლაქტობაცილების რაოდენობა მკვეთრად მცირდება, ხოლო ანაერობული და ფაკულტატური ბაქტერიები — Gardnerella vaginalis, Prevotella spp., Mobiluncus spp., Atopobium vaginae, Mycoplasma hominis — უკონტროლოდ მრავლდება. ამ ბაქტერიების კონცენტრაცია ნორმასთან შედარებით 100–1000-ჯერ იზრდება.

ანაერობული ბაქტერიები გამოყოფენ ამინებს (პუტრესცინს, კადავერინს, ტრიმეთილამინს), რომლებიც დამახასიათებელ „თევზისმაგვარ" სუნს იწვევენ, განსაკუთრებით ტუტე გარემოში (მენსტრუაციის ან სქესობრივი კონტაქტის შემდეგ). საშოს pH 4,5-ზე მაღლა იწევს, რაც კიდევ უფრო ხელსაყრელ პირობებს ქმნის ანაერობების გამრავლებისთვის — ჩნდება მანკიერი წრე.

მნიშვნელოვანია: ბაქტერიული ვაგინოზი ანთებითი პროცესი არ არის კლასიკური გაგებით — საშოს კედელი, როგორც წესი, არ ანთდება, ლეიკოციტების რაოდენობა გამონადენში ნორმალურია ან ოდნავ მომატებული. ეს განასხვავებს ბვ-ს ვაგინიტისგან (ტრიქომონიაზი, კანდიდოზი), სადაც ანთების ნიშნები გამოხატულია.

Gardnerella და სხვა ბვ-თან ასოცირებული ბაქტერიები ხშირად ქმნიან ბიოფილმს — ბაქტერიების ორგანიზებულ კოლონიას საშოს ეპითელიუმის ზედაპირზე, რაც ხსნის, რატომ არის რეციდივი ასე ხშირი: ანტიბიოტიკები ბიოფილმში მყოფ ბაქტერიებს სრულად ვერ ანადგურებენ.

ვინ რისკის ჯგუფშია

ბაქტერიული ვაგინოზი ძალიან გავრცელებულია — რეპროდუქციული ასაკის ქალების 10–30%-ს აღენიშნება (CDC, 2021). რისკ-ფაქტორები მოიცავს:

• სქესობრივი აქტივობა: მიუხედავად იმისა, რომ ბვ სქესობრივად გადამდები არ არის, ახალი ან მრავალი სქესობრივი პარტნიორი მნიშვნელოვნად ზრდის რისკს. ქალ-ქალ სქესობრივ ურთიერთობებშიც ხშირია.
• ჰიგიენური პრაქტიკა: საშოს ირიგაცია (douching) — ყველაზე მტკიცე რისკ-ფაქტორია. სუნიანი საპნები, ინტიმური დეოდორანტები და სანთლების ვაგინალური გამოყენება არღვევს ფლორას ბალანსს.
• თამბაქოს მოწევა: მწეველ ქალებში ბვ 2–3-ჯერ უფრო ხშირია. თამბაქოს მეტაბოლიტები საშოს ლორწოვანშიც გროვდება და ლაქტობაცილებს ანადგურებს.
• საშვილოსნოსშიდა სპირალი (IUD): ზრდის ბვ-ს განვითარების ალბათობას.
• ანტიბიოტიკოთერაპია: ფართო სპექტრის ანტიბიოტიკების ხანგრძლივი მიღება ანადგურებს ლაქტობაცილებს.
• ეთნიკური ფაქტორი: კვლევებით, აფროამერიკელ ქალებში ბვ უფრო ხშირია, რაც ნაწილობრივ საშოს მიკრობიომის გენეტიკურად განპირობებული თავისებურებებით აიხსნება.
• ასაკი: ყველაზე ხშირია 15–44 წლის ქალებში, ანუ რეპროდუქციულ ასაკში.

მენოპაუზის შემდეგ ბვ იშვიათია, რაც ჰორმონალური ცვლილებებით აიხსნება.

სიმპტომები

ბაქტერიული ვაგინოზის მქონე ქალთა დაახლოებით 50–75%-ს სიმპტომები საერთოდ არ აქვს, რის გამოც მდგომარეობა ხშირად შემთხვევით, გინეკოლოგიური ვიზიტის დროს აღმოჩნდება.

ყველაზე გავრცელებული სიმპტომები:

• თხელი, ერთგვაროვანი, მოთეთრო-მონაცრისფრო ვაგინალური გამონადენი
• დამახასიათებელი „თევზისმაგვარი" უსიამოვნო სუნი, რომელიც განსაკუთრებით ძლიერდება:
• მენსტრუაციის დროს ან შემდეგ
• სქესობრივი კონტაქტის შემდეგ (სპერმის ტუტე pH ააქტიურებს ამინების გამოყოფას)
• საპნით დაბანის შემდეგ

ნაკლებად გავრცელებული სიმპტომები:

• მსუბუქი ქავილი ვულვის მიდამოში (ინტენსიური ქავილი უფრო კანდიდოზისთვისაა დამახასიათებელი)
• შარდვის დროს მსუბუქი დისკომფორტი
• გამონადენის რაოდენობის მომატება

რა არ არის დამახასიათებელი ბვ-სთვის:

• ინტენსიური ქავილი, წვის შეგრძნება — მიანიშნებს კანდიდოზზე
• ყვითელ-მწვანე ქაფიანი გამონადენი — მიანიშნებს ტრიქომონიაზზე
• ცხელება, მუცლის ტკივილი — მიანიშნებს მენჯის ანთებით დაავადებაზე

ბვ-ს დიფერენცირება კანდიდოზისა და ტრიქომონიაზისგან კლინიკურად შესაძლებელია, მაგრამ საბოლოო დიაგნოზისთვის ლაბორატორიული კვლევა აუცილებელია. თუ გამონადენის ხასიათი შეიცვალა, ფერი ან სუნი შეგეცვალათ — თვითმკურნალობის ნაცვლად ექიმს მიმართეთ.

დიაგნოსტიკა

ბაქტერიული ვაგინოზის დიაგნოსტიკა შედარებით მარტივია და, როგორც წესი, კაბინეტურ პირობებში სრულდება.

ემსელის კრიტერიუმები (Amsel Criteria)

ყველაზე ფართოდ გამოყენებული კლინიკური მეთოდი. 4 კრიტერიუმიდან 3-ის არსებობა ადასტურებს დიაგნოზს:

1. თხელი, ერთგვაროვანი, მოთეთრო გამონადენი
2. საშოს pH > 4,5 (pH ინდიკატორული ქაღალდით)
3. დადებითი ამინური ტესტი (whiff test): გამონადენს 10% KOH-ს (კალიუმის ჰიდროქსიდი) ამატებენ — თევზისმაგვარი სუნი ადასტურებს
4. "გასაღებისებრი" უჯრედები (clue cells) მიკროსკოპიაში: ვაგინალური ეპითელური უჯრედები, რომელთა ზედაპირზე ბაქტერიებია მიმაგრებული, რის გამოც უჯრედის საზღვრები ბუნდოვანია

ნიუჯენტის ქულა (Nugent Score)

ოქროს სტანდარტი კვლევებისთვის. გრამ-შეღებილი ნაცხის მიკროსკოპიით აფასებს ლაქტობაცილების, გარდნერელას და მობილუნკუსის თანაფარდობას 0–10 ქულიანი სისტემით:

• 0–3: ნორმა
• 4–6: შუალედური ფლორა
• 7–10: ბაქტერიული ვაგინოზი

თანამედროვე მოლეკულური ტესტები

ბოლო წლებში ხელმისაწვდომი გახდა PCR-ზე დაფუძნებული ტესტები (BD MAX, Affirm VP III), რომლებიც ბვ-ს, კანდიდოზსა და ტრიქომონიაზს ერთდროულად ამოწმებენ. ეს ტესტები მაღალი მგრძნობელობითა და სპეციფიკურობით გამოირჩევა.

მნიშვნელოვანი: ვაგინალური კულტურა (ნათესი) ბვ-ს დიაგნოსტიკისთვის არ გამოიყენება, ვინაიდან Gardnerella vaginalis ჯანმრთელ ქალთა 50–60%-შიც გვხვდება.

მკურნალობა — წამლები

ბაქტერიული ვაგინოზის მკურნალობა აუცილებელია სიმპტომური ფორმების დროს, ასევე ორსულ ქალებში და გინეკოლოგიური პროცედურების წინ (CDC STI Treatment Guidelines, 2021; NICE CKS, 2024).

პირველი რიგის თერაპია

მეტრონიდაზოლი — ანაერობული ბაქტერიების წინააღმდეგ ყველაზე ეფექტური პრეპარატი:

• პერორალურად: 500 მგ, დღეში 2-ჯერ, 7 დღე — ყველაზე კარგად შესწავლილი რეჟიმი. გამოჯანმრთელების მაჩვენებელი 80–90%.
• ვაგინალურად: გელი 0,75%, 5 გ ვაგინალურად, ღამით, 5 დღე — ნაკლები სისტემური გვერდითი ეფექტები.

⚠️ მეტრონიდაზოლის მიღების პერიოდში და დასრულებიდან 48 საათის განმავლობაში ალკოჰოლის მიღება აკრძალულია (დისულფირამისმაგვარი რეაქცია: გულისრევა, ღებინება, ტაქიკარდია).

ალტერნატიული (მეორე რიგის) თერაპია

კლინდამიცინი — ეფექტური ალტერნატივა მეტრონიდაზოლის აუტანლობის შემთხვევაში:

• პერორალურად: დალაცინი 300მგ — 300 მგ, დღეში 2-ჯერ, 7 დღე (BNF 87, 2024).
• ნაკლები დოზით: დალაცინი 150მგ — შეიძლება დაინიშნოს 150 მგ-იანი კაფსულებითაც, ექიმის მითითებით.
• ვაგინალურად: კლინდამიცინის კრემი 2%, 5 გ ვაგინალურად, ღამით, 7 დღე. ვაგინალური ფორმა სისტემურ გვერდით ეფექტებს ამცირებს.

⚠️ კლინდამიცინის ვაგინალური კრემი (ზეთზე დაფუძნებული) ასუსტებს ლატექსის პრეზერვატივს — კურსის დასრულებიდან 5 დღის განმავლობაში.

დამხმარე (ადიუვანტური) თერაპია

პრობიოტიკები:

• ბიფიფორმი — პრობიოტიკი, რომელიც შეიძლება დაინიშნოს ანტიბიოტიკოთერაპიის პარალელურად ან შემდეგ საშოს ფლორის აღდგენის ხელშეწყობისთვის. მტკიცებულებები ზომიერია, მაგრამ რისკი მინიმალურია.

ანტისეპტიკური საშუალებები:

• ბეტადინი ვაგინალური სანთელი 200მგ — პოვიდონ-იოდინის შემცველი ვაგინალური სუპოზიტორია, რომელიც ზოგჯერ გამოიყენება შერეული ინფექციების ან რეციდივების მართვაში დამხმარე საშუალებად. არ არის პირველი რიგის მკურნალობა ბვ-ს დროს; ორსულობაში გამოყენება შეზღუდულია (EMA SmPC).

რეციდივის მართვა

ბვ-ს რეციდივი ძალიან ხშირია. რეციდივის პრევენციისთვის:

• მეტრონიდაზოლის ვაგინალური გელი კვირაში 2-ჯერ, 4–6 თვე (CDC, 2021)
• ალტერნატივა: დალაცინი 300მგ მოკლე კურსი რეციდივის დროს

ორსულობაში მკურნალობა

სიმპტომური ბვ ორსულობაში აუცილებლად მკურნალობას საჭიროებს, ვინაიდან ნაადრევი მშობიარობის რისკს ზრდის:

• პირველი არჩევანი: მეტრონიდაზოლი 500 მგ, დღეში 2-ჯერ, 7 დღე (პირველ ტრიმესტრშიც უსაფრთხოა CDC-ის მიხედვით)
• ალტერნატივა: დალაცინი 300მგ — 300 მგ, დღეში 2-ჯერ, 7 დღე

მნიშვნელოვანი: მამაკაცი პარტნიორის მკურნალობა საჭირო არ არის, რადგან ბვ სქესობრივად გადამდები არ არის. თუმცა ქალ პარტნიორის შემთხვევაში ორივე პარტნიორის ერთდროულმა მკურნალობამ შეიძლება რეციდივი შეამციროს (Bradshaw et al., NEJM 2024).

ცხოვრების წესი

ცხოვრების წესის კორექცია მნიშვნელოვანია როგორც მკურნალობის ეფექტიანობის გასაზრდელად, ისე რეციდივების პრევენციისთვის.

ინტიმური ჰიგიენა

• არ მოახდინოთ საშოს ირიგაცია (douching) — ეს ყველაზე მავნე პრაქტიკაა; საშო თვითწმენდადი ორგანოა
• გარეგანი სასქესო ორგანოები დაიბანეთ მხოლოდ თბილი წყლით ან pH-ნეიტრალური, უსუნო საშუალებით
• თავი აარიდეთ სურნელიან საპნებს, ვაგინალურ დეოდორანტებს, სუნიან ჰიგიენურ საფენებს

ტანსაცმელი

• აირჩიეთ ბამბის საცვლები
• მოერიდეთ ვიწრო, სინთეტიკურ ტანსაცმელს, რომელიც ტენიან, თბილ გარემოს ქმნის

სქესობრივი ცხოვრება

• გამოიყენეთ პრეზერვატივი — კვლევებით, თანმიმდევრული გამოყენება ამცირებს რეციდივის რისკს
• ახალი სქესობრივი პარტნიორი — ბვ-ს რისკ-ფაქტორია

თამბაქო

• თამბაქოს მოწევის შეწყვეტა მნიშვნელოვნად ამცირებს ბვ-ს განმეორების ალბათობას

კვება

• მტკიცებულებები შეზღუდულია, მაგრამ ფოლიუმის მჟავით, ვიტამინ D-ით და E-ით მდიდარი კვება, ასევე პრობიოტიკული საკვები პროდუქტების (კეფირი, მატსონი) მოხმარება შეიძლება ხელსაყრელი იყოს საშოს ფლორისთვის

სტრესი

• ქრონიკული სტრესი იმუნიტეტის დათრგუნვით შეიძლება ხელს უწყობდეს ფლორის დისბალანსს

გართულებები

მკურნალობის გარეშე ბაქტერიული ვაგინოზი შეიძლება სერიოზული ჯანმრთელობის პრობლემების მიზეზი გახდეს:

აკუშერული გართულებები:

• ნაადრევი მშობიარობა (ორსულობის 37 კვირამდე) — რისკი 2-ჯერ იზრდება
• ნაადრევი გარსების გახსნა (PPROM)
• საშვილოსნოს შიდაგარსის ანთება (ქორიოამნიონიტი)
• მშობიარობის შემდგომი ენდომეტრიტი
• ნაყოფის დაბალი წონა

გინეკოლოგიური გართულებები:

• მენჯის ანთებითი დაავადება (PID) — განსაკუთრებით ინვაზიური პროცედურების (აბორტი, სპირალის ჩადგმა, ჰისტეროსკოპია) შემდეგ
• საშვილოსნოს მილების ანთება, რამაც შეიძლება უშვილობა გამოიწვიოს

ინფექციური გართულებები:

• აივ-ინფექციისადმი მიმღებლობა 60%-ით იზრდება (Atashili et al., AIDS 2008)
• სხვა სქესობრივი გზით გადამდები ინფექციების (ქლამიდია, გონორეა, ჰერპესი) შეძენის რისკი იზრდება
• შარდის გზების ინფექცია

ეს გართულებები ხაზს უსვამს ბვ-ს დროული დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის მნიშვნელობას, განსაკუთრებით ორსულ ქალებში.

გრძელვადიანი პროგნოზი

ბაქტერიული ვაგინოზი თავისთავად სიცოცხლისთვის საშიში არ არის და ადეკვატური მკურნალობით კარგად ემორჩილება თერაპიას. პირველადი კურსის შემდეგ გამოჯანმრთელების მაჩვენებელი 80–90%-ია.

თუმცა ყველაზე დიდი პრობლემა რეციდივია: ქალთა 50%-მდე 6–12 თვეში ხელმეორედ ავადდება. ზოგიერთ ქალს წელიწადში 3–4-ჯერ ან მეტჯერ უმეორდება. ასეთ შემთხვევებში საჭიროა გახანგრძლივებული სუპრესიული თერაპია და ცხოვრების წესის მოდიფიკაცია.

ქრონიკული რეციდივი, მიუხედავად იმისა, რომ ფიზიკურად საშიში არ არის, მნიშვნელოვნად აუარესებს ცხოვრების ხარისხს: იწვევს შფოთვას, თვითშეფასების დაქვეითებას, სქესობრივი ცხოვრების შეზღუდვას და ფსიქოლოგიურ დისკომფორტს.

კარგი ამბავია ის, რომ ბვ მენოპაუზის შემდეგ, როგორც წესი, თავისთავად წყდება.

როდის უნდა მიმართო ექიმს

გინეკოლოგს აუცილებლად უნდა მიმართოთ შემდეგ შემთხვევებში:

• საშოდან უჩვეულო გამონადენი გაჩნდა — ფერით, სუნით ან რაოდენობით განსხვავებული ჩვეულებრივისგან
• გამონადენს თევზისმაგვარი სუნი ახლავს, განსაკუთრებით მენსტრუაციის ან სქესობრივი კონტაქტის შემდეგ
• ორსული ხართ და ვაგინალური სიმპტომები გაქვთ — ბვ-ს დროული მკურნალობა ორსულობაში კრიტიკულად მნიშვნელოვანია
• თვითმკურნალობამ ეფექტი არ მოიტანა — 7 დღის შემდეგ სიმპტომები არ შემცირდა ან გაუარესდა
• სიმპტომები ხშირად მეორდება (3+ ეპიზოდი წელიწადში) — საჭიროა სუპრესიული თერაპიის სტრატეგია
• ცხელება, მუცლის ქვედა ნაწილის ტკივილი ან სისხლიანი გამონადენი გაჩნდა — ეს შეიძლება მენჯის ანთებით დაავადებაზე მიანიშნებდეს, რაც გადაუდებელ სამედიცინო დახმარებას საჭიროებს

ხშირად დასმული კითხვები

ბაქტერიული ვაგინოზი სქესობრივი გზით გადამდები დაავადებაა?

არა, ბვ სქესობრივად გადამდები დაავადება (სგგდ) არ არის კლასიკური გაგებით. იგი არ გამოწვეულია ერთი კონკრეტული პათოგენით, არამედ საშოს საკუთარი ფლორის დისბალანსია. თუმცა სქესობრივი აქტივობა ზრდის ბვ-ს განვითარების რისკს. ამიტომ მამაკაცი პარტნიორის მკურნალობა, როგორც წესი, საჭირო არ არის, მაგრამ ქალ პარტნიორის შემთხვევაში ორივეს ერთდროული მკურნალობა შეიძლება სასარგებლო იყოს.

შეიძლება ალკოჰოლის მიღება მკურნალობის დროს?

თუ მეტრონიდაზოლს იღებთ — არა. ალკოჰოლი მეტრონიდაზოლთან ერთად იწვევს ე.წ. დისულფირამის რეაქციას: ძლიერ გულისრევას, ღებინებას, ტაქიკარდიას, თავის ტკივილს. ალკოჰოლის მიღება აკრძალულია მკურნალობის მთელი პერიოდისა და მისი დასრულებიდან მინიმუმ 48 საათის განმავლობაში. თუ კლინდამიცინს (დალაცინი) იღებთ, ალკოჰოლთან ასეთი ურთიერთქმედება არ აღინიშნება, თუმცა ზომიერება მაინც რეკომენდებულია.

უსაფრთხოა თუ არა მკურნალობა ორსულობის დროს?

დიახ, ბვ-ს მკურნალობა ორსულობაში არა მხოლოდ უსაფრთხო, არამედ აუცილებელია. მეტრონიდაზოლი (პერორალური) და კლინდამიცინი (დალაცინი) ორსულობის ყველა ტრიმესტრში უსაფრთხოდ მიიჩნევა (CDC, 2021). მკურნალობის გარეშე ბვ ზრდის ნაადრევი მშობიარობის, ნაყოფის დაბალი წონისა და ჩორიოამნიონიტის რისკს. დოზირებას აუცილებლად აკუშერ-გინეკოლოგი უნდა განსაზღვრავდეს.

შეიძლება სქესობრივი ცხოვრება მკურნალობის დროს?

რეკომენდებულია მკურნალობის პერიოდში სქესობრივი კონტაქტის თავიდან აცილება ან პრეზერვატივის გამოყენება. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია კლინდამიცინის ვაგინალური კრემის გამოყენებისას, რადგან ეს კრემი ასუსტებს ლატექსის პრეზერვატივს — საჭიროა ალტერნატიული კონტრაცეფცია კურსის დასრულებიდან 5 დღის განმავლობაში.

რატომ მეორდება ბვ ასე ხშირად და რა ვქნა?

რეციდივის მთავარი მიზეზი ბიოფილმია — ბაქტერიების ორგანიზებული კოლონია საშოს კედელზე, რომელსაც ანტიბიოტიკები სრულად ვერ ანადგურებენ. რეციდივების შესამცირებლად: შეწყვიტეთ საშოს ირიგაცია, მოერიდეთ თამბაქოს, გამოიყენეთ პრეზერვატივი და ექიმს ჰკითხეთ სუპრესიული (გახანგრძლივებული) თერაპიის შესახებ. ბიფიფორმი და სხვა პრობიოტიკები შეიძლება დამხმარე როლს ასრულებდეს ფლორის აღდგენაში, თუმცა მტკიცებულებები ჯერჯერობით ზომიერია.

ბრენდული და გენერიკული პრეპარატების შორის არის თუ არა განსხვავება?

ბაქტერიული ვაგინოზის მკურნალობაში გამოყენებული პრეპარატების (მეტრონიდაზოლი, კლინდამიცინი) გენერიკული ვერსიები ბრენდულის ეკვივალენტურია. მაგალითად, დალაცინი ბრენდული კლინდამიცინია, მაგრამ არსებობს უფრო ხელმისაწვდომი გენერიკული ვარიანტებიც. ეფექტიანობისა და უსაფრთხოების თვალსაზრისით განსხვავება არ არის — არჩევანი ფასისა და ხელმისაწვდომობის მიხედვით გააკეთეთ.