მოკლედ
ღრმა ვენების თრომბოზი (გვთ) არის მდგომარეობა, რომლის დროსაც სხეულის ღრმა ვენებში — ყველაზე ხშირად ფეხის ქვედა ნაწილში ან ბარძაყში — წარმოიქმნება სისხლის შედედება (თრომბი). ეს თრომბი აფერხებს ვენურ სისხლის მიმოქცევას, იწვევს შეშუპებას, ტკივილს და სიწითლეს. ყველაზე საშიში გართულებაა ფილტვის არტერიის თრომბოემბოლია (ფატე), როცა თრომბის ფრაგმენტი მოწყდება და ფილტვში მოხვდება — ეს სიცოცხლისთვის საშიში მდგომარეობაა. რისკის ჯგუფში არიან ხანდაზმული ადამიანები, ქირურგიული ოპერაციის შემდგომი პაციენტები, ორსულები, სიმსუქნით დაავადებულები და ხანგრძლივი იმობილიზაციის მქონე პირები. მკურნალობის საფუძველი ანტიკოაგულანტებია — სისხლის შედედების საწინააღმდეგო პრეპარატები. დროული დიაგნოსტიკა და მკურნალობა მნიშვნელოვნად ამცირებს გართულებების რისკს.
რა არის და როგორ ხდება
ღრმა ვენების თრომბოზი წარმოადგენს სისხლის შედედების პროცესის პათოლოგიურ აქტივაციას ღრმა ვენებში. ნორმაში სისხლის შედედების სისტემა ფუნქციონირებს ბალანსირებულად — ის ააქტიურებს კოაგულაციის კასკადს სისხლდენის შესაჩერებლად და ამავდროულად ფიბრინოლიზური სისტემა ხსნის ზედმეტ თრომბებს. გვთ-ის დროს ეს ბალანსი ირღვევა.
მდგომარეობის განვითარების მექანიზმი აღწერილია ვირხოვის ტრიადით, რომელიც სამ ძირითად ფაქტორს მოიცავს:
- სისხლის ნაკადის შენელება (სტაზი) — ხანგრძლივი უმოძრაობის, ლოგინზე წოლის ან გრძელი მოგზაურობის დროს კუნთების ტუმბის ფუნქცია მცირდება, რაც ვენურ სტაზს იწვევს.
- სისხლძარღვის კედლის დაზიანება (ენდოთელიუმის დისფუნქცია) — ტრავმა, ქირურგიული ჩარევა ან ანთებითი პროცესი აზიანებს ვენის შიდა გარსს, რაც თრომბოციტების აქტივაციას და ფიბრინის ჩამოტანას იწვევს.
- სისხლის ჰიპერკოაგულაცია — გენეტიკური მუტაციები (მაგ., ლაიდენის ფაქტორი V, პროთრომბინის G20210A მუტაცია), ონკოლოგიური დაავადებები, ჰორმონული თერაპია ან ორსულობა ზრდის სისხლის შედედების ტენდენციას.
თრომბი ჩვეულებრივ წარმოიქმნება ვენური სარქვლების მიდამოში, სადაც სისხლის ნაკადი ბუნებრივად ნელია. ფიბრინის ქსელი, თრომბოციტები და ერითროციტები ერთიანდებიან და ქმნიან სტრუქტურულ შედედებას, რომელიც თანდათან იზრდება და შესაძლოა ვენის სანათურის სრულ ობტურაციას გამოიწვიოს. ასეთ შემთხვევაში ვენური გამოდინება მკვეთრად ფერხდება, ვითარდება შეშუპება, ტკივილი და ლოკალური ანთებითი რეაქცია (NICE, 2023).
ვინ რისკის ჯგუფშია
ღრმა ვენების თრომბოზი შეიძლება ნებისმიერ ასაკში განვითარდეს, თუმცა ზოგიერთი ფაქტორი მნიშვნელოვნად ზრდის რისკს:
- ასაკი — 60 წელს ზემოთ რისკი პროგრესულად იზრდება
- იმობილიზაცია — ლოგინზე წოლა 3 დღეზე მეტი, თაბაშირი, პარალიზი, ხანგრძლივი ავიაფრენა (4 საათზე მეტი)
- ქირურგიული ჩარევა — განსაკუთრებით ორთოპედიული (მუხლის, ბარძაყის სახსრის ენდოპროთეზირება) და აბდომინალური ოპერაციები
- ონკოლოგიური დაავადებები — სიმსივნე თავისთავად და ქიმიოთერაპია ორივე ზრდის თრომბოზის რისკს
- ორსულობა და პოსტპარტალური პერიოდი — ჰორმონული ცვლილებები და მუცლის ზეწოლა ვენებზე
- ჰორმონული კონტრაცეფცია და ჰორმონული ჩანაცვლებითი თერაპია — ესტროგენის შემცველი პრეპარატები ზრდის კოაგულაციის ფაქტორების დონეს
- სიმსუქნე — სხეულის მასის ინდექსი >30
- გენეტიკური თრომბოფილია — ლაიდენის ფაქტორი V, ანტითრომბინ III-ის, პროტეინ C-ს ან S-ის დეფიციტი
- მოწევა — ენდოთელიუმის დაზიანებისა და ჰიპერკოაგულაციის გამო
- წინა თრომბოემბოლიური ეპიზოდი — რეციდივის რისკი მნიშვნელოვნად მაღალია
- გულის უკმარისობა, ინსულტი — თანმხლები დაავადებები, რომლებიც სტაზს ხელს უწყობენ
ქალებში გვთ-ის რისკი რეპროდუქციულ ასაკში უფრო მაღალია ჰორმონული ფაქტორების გამო, ხოლო მამაკაცებში — ხანდაზმულ ასაკში (ESC Guidelines, 2019).
სიმპტომები
ღრმა ვენების თრომბოზის კლინიკური გამოვლინება ხშირად ერთმხრივია — ჩვეულებრივ ერთი კიდური ზიანდება. სიმპტომები მოიცავს:
ხშირი სიმპტომები:
- ფეხის ან ბარძაყის შეშუპება (ცალმხრივი)
- ტკივილი წვივში ან ბარძაყში, რომელიც შეიძლება სიარულისას გაძლიერდეს
- კანის სითბოს მომატება დაზიანებულ მიდამოში
- კანის შეწითლება ან მოლურჯება
- ზედაპირული ვენების გაფართოება
ნაკლებად ხშირი სიმპტომები:
- მთელი კიდურის მოცულობითი ზრდა
- ჰომანსის ნიშანი — ტკივილი წვივში ფეხის ტერფის დორსიფლექსიისას (არასპეციფიკურია)
- ციანოზი (ლურჯი შეფერილობა) — მძიმე ობსტრუქციის ნიშანი
- ე.წ. „phlegmasia cerulea dolens" — მასიური თრომბოზი ვენური განგრენის საფრთხით
მნიშვნელოვანია, რომ პაციენტთა დაახლოებით 50%-ს გვთ ასიმპტომურად მიმდინარეობს. ზოგიერთ შემთხვევაში პირველი გამოვლინება შეიძლება იყოს ფილტვის არტერიის თრომბოემბოლია — ქოშინი, მკერდის ტკივილი, ჰემოპტიზი (სისხლიანი ნახველი).
დიფერენციული დიაგნოზის თვალსაზრისით, მსგავსი სიმპტომები შეიძლება გამოიწვიოს ბეიკერის კისტის გასკდომამ, ცელულიტმა, კუნთის დაჭიმვამ ან ქრონიკული ვენური უკმარისობამ. სწორედ ამიტომ კლინიკური შეფასება მარტო არასაკმარისია და ინსტრუმენტული კვლევა აუცილებელია (BNF 87, 2024).
დიაგნოსტიკა
გვთ-ის დიაგნოსტიკა ეფუძნება კლინიკური ალბათობის შეფასებას და ინსტრუმენტულ-ლაბორატორიულ მეთოდებს:
1. კლინიკური შეფასება — ველსის სკალა (Wells Score) ველსის სკალა აფასებს თრომბოზის კლინიკურ ალბათობას ქულების სისტემით. ფაქტორები, როგორიცაა აქტიური ონკოლოგია, იმობილიზაცია, ლოკალური შეშუპება, ცალმხრივი პიტინგიანი შეშუპება — თითოეულს ქულა ენიჭება. 2 ან მეტი ქულა მიუთითებს მაღალ ალბათობაზე.
2. D-დიმერის ტესტი D-დიმერი არის ფიბრინის დეგრადაციის პროდუქტი. მისი ნორმალური დონე (უარყოფითი შედეგი) დაბალი კლინიკური ალბათობის დროს პრაქტიკულად გამორიცხავს გვთ-ს. თუმცა ის არასპეციფიკურია — შეიძლება მომატებული იყოს ორსულობის, ინფექციის, ტრავმის, ონკოლოგიის დროს.
3. ულტრაბგერითი გამოკვლევა (კომპრესიული ულტრასონოგრაფია) ეს არის არჩევანის მეთოდი გვთ-ის დიაგნოსტიკაში. სპეციალისტი ულტრაბგერითი ტრანსდუსერით ახორციელებს ვენის კომპრესიას — ნორმაში ვენა სრულად იკუმშება, ხოლო თრომბის არსებობისას ვენა არ იკუმშება. მეთოდის მგრძნობელობა პროქსიმალური თრომბოზისთვის 95%-ს აღემატება.
4. CT ვენოგრაფია ან MRI ვენოგრაფია გამოიყენება რთულ შემთხვევებში — მენჯის ვენების თრომბოზის დიაგნოსტიკისთვის ან ფატე-ს ერთობლივ შეფასებისთვის.
5. კოაგულოგრამა და თრომბოფილიის სკრინინგი ახალგაზრდა პაციენტებში, რეციდივის ან ოჯახური ანამნეზის დროს ტარდება გენეტიკური თრომბოფილიის კვლევა — ფაქტორი V ლაიდენი, პროთრომბინის მუტაცია, ანტიფოსფოლიპიდური ანტისხეულები (NICE NG158, 2023).
მკურნალობა — წამლები
გვთ-ის მკურნალობის მთავარი მიზანია თრომბის ზრდის შეჩერება, ფილტვის არტერიის თრომბოემბოლიის პრევენცია და რეციდივის თავიდან აცილება. მკურნალობა ეფუძნება ანტიკოაგულანტულ თერაპიას.
პირველი რიგის თერაპია — პირდაპირი ორალური ანტიკოაგულანტები (DOAC)
თანამედროვე გაიდლაინები პირველი რიგის თერაპიად რეკომენდებს პირდაპირ ორალურ ანტიკოაგულანტებს (NICE NG158, 2023; ESC 2019):
აპიქსაბანი (Apixaban) — ფაქტორ Xa-ს ინჰიბიტორი:
- აპიქსარი 5მგ ან აპიქსარი 2.5მგ
- საწყისი დოზა: 10 მგ ორჯერ დღეში 7 დღის განმავლობაში
- შემდეგ 5 მგ ორჯერ დღეში, მინიმუმ 3 თვე
- გახანგრძლივებული პროფილაქტიკისთვის: 2.5 მგ ორჯერ დღეში
- უპირატესობა: არ საჭიროებს საწყის პარენტერალურ ანტიკოაგულაციას, INR-ის მონიტორინგი არ არის აუცილებელი
- გვერდითი მოვლენები: სისხლდენის რისკი (მცირე ვარფარინთან შედარებით), იშვიათად — ჰეპატოტოქსიკურობა
დაბიგატრანი (Dabigatran) — პირდაპირი თრომბინის ინჰიბიტორი:
- დაბიგატრანი 150მგ
- დოზა: 150 მგ ორჯერ დღეში (75 წელს ზემოთ ან თირკმლის ფუნქციის დაქვეითებისას — 110 მგ ორჯერ)
- მნიშვნელოვანი: დაბიგატრანით მკურნალობა იწყება საწყისი 5-10-დღიანი პარენტერალური ანტიკოაგულაციის შემდეგ
- უნიკალური უპირატესობა: არსებობს სპეციფიკური ანტიდოტი (იდარუციზუმაბი)
მეორე რიგის თერაპია
ფონდაპარინუქსი (Fondaparinux):
- არიქსტრა — კანქვეშ ინექცია
- წონის მიხედვით: <50 კგ — 5 მგ, 50-100 კგ — 7.5 მგ, >100 კგ — 10 მგ დღეში ერთხელ
- გამოიყენება საწყის ფაზაში, განსაკუთრებით ჰეპარინით გამოწვეული თრომბოციტოპენიის (HIT) ანამნეზისას
დაბალმოლეკულური ჰეპარინები (LMWH) — ენოქსაპარინი, დალტეპარინი:
- პარენტერალური ანტიკოაგულაცია საწყის ეტაპზე
- 1 მგ/კგ კანქვეშ ორჯერ დღეში ან 1.5 მგ/კგ ერთხელ
- განსაკუთრებით რეკომენდებულია ონკოლოგიურ პაციენტებში (ASCO, 2023)
დამატებითი თერაპია
ტკივილგამაყუჩებლები:
- ტკივილის მართვისთვის შეიძლება ნუროფენი ან სხვა NSAID მოკლე კურსით, თუმცა ანტიკოაგულანტებთან ერთად სისხლდენის რისკის გამო სიფრთხილეა საჭირო
- უპირატესობა ენიჭება პარაცეტამოლს ტკივილის მართვისთვის
ვენოტონიკური პრეპარატები:
- დეტრალექსი 1000მგ — დიოსმინი/ჰესპერიდინი
- 1 ტაბლეტი დღეში, ხანგრძლივი კურსით
- ეხმარება ვენური უკმარისობის სიმპტომების შემცირებას და პოსტთრომბოზული სინდრომის პრევენციას
კომპრესიული თერაპია:
- ელასტიკური წინდები (20-30 მმ.ვწყ.სვ.) რეკომენდებულია პოსტთრომბოზული სინდრომის პრევენციისთვის
ანტიკოაგულანტული თერაპიის ხანგრძლივობა:
- პროვოცირებული გვთ (ქირურგია, ტრავმა): მინიმუმ 3 თვე
- არაპროვოცირებული გვთ: 3-6 თვე, სისხლდენის რისკის შეფასების შემდეგ განუსაზღვრელი ვადით გაგრძელების განხილვა
- რეციდივული გვთ: ჩვეულებრივ განუსაზღვრელი ვადით
ცხოვრების წესი
ცხოვრების წესის კორექცია მნიშვნელოვან როლს თამაშობს გვთ-ის პრევენციასა და რეციდივის თავიდან აცილებაში:
ფიზიკური აქტივობა:
- რეგულარული ფეხით სიარული (დღეში მინიმუმ 30 წუთი) ხელს უწყობს ვენური ტუმბის მუშაობას
- ხანგრძლივი ჯდომის ან დგომის თავიდან აცილება — ყოველ 1-2 საათში ადგომა და მოძრაობა
- ავიაფრენის ან ხანგრძლივი მოგზაურობის დროს — ფეხების ვარჯიშები, წყლის საკმარისი მიღება, კომპრესიული წინდების ტარება
წონის კონტროლი:
- ჭარბი წონა ზრდის ვენურ წნევას და თრომბოზის რისკს
- დაბალანსებული კვება ბოსტნეულით, ხილით, თევზით მდიდარი დიეტა
თამბაქო:
- მოწევის სრული შეწყვეტა აუცილებელია — ნიკოტინი აზიანებს ენდოთელიუმს და ზრდის კოაგულაციას
ჰიდრატაცია:
- საკმარისი რაოდენობის სითხის მიღება (1.5-2 ლიტრი დღეში) ამცირებს სისხლის სიბლანტეს
კომპრესიული ტრიკოტაჟი:
- ექიმის რეკომენდაციით — გრადუირებული კომპრესიული წინდები, განსაკუთრებით პოსტთრომბოზული სინდრომის პრევენციისთვის
ჰორმონული პრეპარატები:
- თრომბოზის ანამნეზის მქონე ქალებმა უნდა განიხილონ ჰორმონული კონტრაცეფციის ალტერნატიული მეთოდები ექიმთან კონსულტაციით
გართულებები
მკურნალობის გარეშე ღრმა ვენების თრომბოზი სერიოზული, სიცოცხლისთვის საშიში გართულებების მიზეზი შეიძლება გახდეს:
ფილტვის არტერიის თრომბოემბოლია (ფატე):
- ყველაზე საშიში გართულება, რომელიც გვთ-ის პაციენტთა 30-50%-ში ვითარდება მკურნალობის გარეშე
- მასიური ფატე შეიძლება წუთებში გამოიწვიოს სიკვდილი
- სიკვდილიანობა მკურნალობის გარეშე 25-30%-ს აღწევს
პოსტთრომბოზული სინდრომი (PTS):
- ვითარდება პაციენტთა 20-50%-ში, თრომბოზიდან 1-2 წლის განმავლობაში
- ქრონიკული შეშუპება, ტკივილი, კანის ცვლილებები (პიგმენტაცია, ეკზემა)
- მძიმე ფორმებში — ვენური წყლულები ქვედა კიდურზე
რეციდივული თრომბოზი:
- პირველი ეპიზოდის შემდეგ 5 წელში რეციდივის ალბათობა 25-30%-ია
- ყოველი მომდევნო ეპიზოდი ზრდის პოსტთრომბოზული სინდრომის სიმძიმეს
ქრონიკული ფილტვის ჰიპერტენზია:
- იშვიათი, მაგრამ მძიმე გართულება, რომელიც რეციდივული ფატე-ს შედეგად ვითარდება
გრძელვადიანი პროგნოზი
დროულად დიაგნოსტირებული და სწორად ნამკურნალები ღრმა ვენების თრომბოზის პროგნოზი კარგია. ადეკვატური ანტიკოაგულანტული თერაპიის ფონზე ფატალური ფილტვის თრომბოემბოლიის რისკი 1%-ზე ნაკლებია (ACCP Guidelines, 2021).
თუმცა გრძელვადიან პერსპექტივაში პაციენტთა მნიშვნელოვან ნაწილს უვითარდება პოსტთრომბოზული სინდრომი, რომელიც ცხოვრების ხარისხს ამცირებს. კომპრესიული თერაპია, ფიზიკური აქტივობა და ვენოტონიკური პრეპარატები ამ რისკს ამცირებენ.
პაციენტები, რომლებსაც განუსაზღვრელი ვადით ენიშნებათ ანტიკოაგულანტი, რეგულარულ მონიტორინგს საჭიროებენ სისხლდენის რისკის შესაფასებლად. თანამედროვე DOAC პრეპარატების გამოყენებამ მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა ამ პაციენტების ცხოვრების ხარისხი, რადგან საჭმლის ან ლაბორატორიული მონიტორინგის შეზღუდვები მინიმალურია ვარფარინთან შედარებით.
როდის უნდა მიმართო ექიმს
დაუყოვნებლივ მიმართეთ სამედიცინო დახმარებას შემდეგ შემთხვევებში:
- ფეხის ცალმხრივი შეშუპება ტკივილთან, სიწითლესთან ან სითბოს მომატებასთან ერთად — განსაკუთრებით თუ რისკ-ფაქტორები გაქვთ
- უეცარი ქოშინი, მკერდის ტკივილი ან სისხლიანი ნახველი — ეს ფილტვის თრომბოემბოლიის ნიშნები შეიძლება იყოს; გამოიძახეთ სასწრაფო დახმარება
- ანტიკოაგულანტის მიღების ფონზე მძიმე სისხლდენა — ცხვირიდან სისხლდენა, რომელიც არ ჩერდება, შავი განავალი, სისხლიანი შარდი, ჭრილობიდან გაუჩერებელი სისხლდენა
- წვივის ან ბარძაყის მწვავე ტკივილი და შეშუპება ქირურგიული ოპერაციის, ტრავმის ან ხანგრძლივი მოგზაურობის შემდეგ
- ანტიკოაგულანტის მიღების გამოტოვება ან თერაპიის შეწყვეტის სურვილი — არ შეწყვიტოთ ანტიკოაგულანტი ექიმთან კონსულტაციის გარეშე
- ორსულობის დაგეგმვა ანტიკოაგულანტის მიღების ფონზე — საჭიროა პრეპარატის შეცვლა
ხშირად დასმული კითხვები
შემიძლია ალკოჰოლის მიღება ანტიკოაგულანტების ფონზე?
ზომიერი ალკოჰოლის მიღება (მაგალითად, ერთი ჭიქა ღვინო) ჩვეულებრივ დასაშვებია, თუმცა ჭარბი ალკოჰოლი ზრდის სისხლდენის რისკს. ალკოჰოლი ასევე ურთიერთქმედებს ღვიძლის ფუნქციასთან, რაც ანტიკოაგულანტის მეტაბოლიზმზე შეიძლება იმოქმედოს. ვარფარინის შემთხვევაში ალკოჰოლის გავლენა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, ხოლო DOAC პრეპარატებთან (აპიქსაბანი, დაბიგატრანი) ეს ურთიერთქმედება ნაკლებია. მიუხედავად ამისა, რეკომენდებულია ალკოჰოლის მინიმუმამდე შემცირება.
ორსულობის დროს როგორ მკურნალობენ ღრმა ვენების თრომბოზს?
ორსულობის დროს პირდაპირი ორალური ანტიკოაგულანტები (აპიქსაბანი, დაბიგატრანი) უკუნაჩვენებია. ორსულ ქალებში არჩევანის პრეპარატია დაბალმოლეკულური ჰეპარინი (მაგ., ენოქსაპარინი), რომელიც არ გადალახავს პლაცენტარულ ბარიერს და ნაყოფისთვის უსაფრთხოა. ვარფარინიც უკუნაჩვენებია ორსულობის პირველ ტრიმესტრში ტერატოგენული ეფექტის გამო (RCOG Green-top Guideline, 2015). მკურნალობა ჩვეულებრივ გრძელდება მთელი ორსულობის განმავლობაში და მშობიარობის შემდეგ 6 კვირით.
რამდენ ხანს უნდა ვიღებ ანტიკოაგულანტს?
თერაპიის ხანგრძლივობა დამოკიდებულია თრომბოზის მიზეზზე. თუ თრომბოზი გამოწვეულია ხანმოკლე პროვოცირებული ფაქტორით (მაგ., ქირურგია), ჩვეულებრივ 3 თვე საკმარისია. არაპროვოცირებული თრომბოზის დროს — მინიმუმ 3-6 თვე, ხოლო ბევრ შემთხვევაში განუსაზღვრელი ვადით. გადაწყვეტილება ყოველთვის ინდივიდუალურია და სისხლდენის რისკის წინააღმდეგ თრომბოზის რეციდივის რისკის ბალანსირებას ეფუძნება. ექიმმა უნდა გადახედოს ეს საკითხი ყოველ 6-12 თვეში.
შემიძლია მგზავრობა თვითმფრინავით თრომბოზის ისტორიით?
დიახ, თუმცა სიფრთხილეა საჭირო. 4 საათზე ხანგრძლივი ფრენის დროს რეკომენდებულია: კომპრესიული წინდების ტარება, რეგულარული ადგომა და სიარული, ფეხების ვარჯიშები ჯდომისას, საკმარისი სითხის მიღება, ალკოჰოლისა და კოფეინის შეზღუდვა. ანტიკოაგულანტის მიმღებმა პაციენტებმა არ უნდა გამოტოვონ პრეპარატის მიღება მოგზაურობის დროს. მაღალი რისკის პაციენტებს ექიმმა შეიძლება დამატებით დაბალმოლეკულური ჰეპარინის ინექცია ურჩიოს.
რა განსხვავებაა ბრენდულ და გენერიკულ ანტიკოაგულანტს შორის?
გენერიკული პრეპარატები შეიცავენ იგივე აქტიურ ნივთიერებას იმავე დოზით და მათ ეფექტიანობასა და უსაფრთხოებაზე ევროპული წამლის სააგენტოს (EMA) მოთხოვნების შესაბამისი ბიოეკვივალენტობის კვლევა ტარდება. პრაქტიკულად ბრენდულ და გენერიკულ აპიქსაბანს ან დაბიგატრანს შორის კლინიკურად მნიშვნელოვანი განსხვავება არ არსებობს. თუმცა მკურნალობის მიმდინარეობისას პრეპარატის შეცვლა ექიმთან კონსულტაციით უნდა მოხდეს.
შემიძლია სპორტით ვარჯიში ანტიკოაგულანტების ფონზე?
ზომიერი ფიზიკური აქტივობა არა მხოლოდ დასაშვები, არამედ რეკომენდებულია — ის აუმჯობესებს ვენურ მიმოქცევას. თუმცა კონტაქტური სპორტი ან ტრავმის მაღალი რისკის მქონე აქტივობები (მაგ., კრივი, რაგბი, თხილამურები) თავიდან უნდა იქნას აცილებული სისხლდენის რისკის გამო. ფეხით სიარული, ცურვა, ველოსიპედით მგზავრობა და იოგა უსაფრთხო და სასარგებლო ვარიანტებია.