კოლიტი

მოკლედ

კოლიტი არის მსხვილი ნაწლავის (კოლონის) ანთებითი დაავადება, რომელიც შეიძლება გამოწვეული იყოს სხვადასხვა მიზეზით — ავტოიმუნური პროცესებით, ინფექციით, სისხლმომარაგების დარღვევით ან მედიკამენტებით. ყველაზე გავრცელებული ფორმებია წყლულოვანი კოლიტი (ulcerative colitis) და ინფექციური კოლიტი. დაავადება ვლინდება მუცლის ტკივილით, დიარეით, სისხლიანი განავლით, ცხელებით და წონაში კლებით. კოლიტი შეიძლება იყოს მწვავე ან ქრონიკული. წყლულოვანი კოლიტი ხშირად იწყება 15–30 წლის ასაკში და მოითხოვს ხანგრძლივ მკურნალობას. დიაგნოსტიკა მოიცავს კოლონოსკოპიას, ლაბორატორიულ ანალიზებს და ვიზუალურ კვლევებს. მკურნალობა დამოკიდებულია კოლიტის ტიპზე და სიმძიმეზე — გამოიყენება ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები, ანტიბიოტიკები, იმუნოსუპრესანტები და, მძიმე შემთხვევებში, ქირურგიული ჩარევა.

რა არის და როგორ ხდება

კოლიტი არის მსხვილი ნაწლავის ლორწოვანი გარსის ანთება, რომელიც იწვევს ქსოვილის შეშუპებას, წითლეულობას, წყლულების წარმოქმნას და ნორმალური ფუნქციის დარღვევას. მსხვილი ნაწლავის ძირითადი ამოცანაა წყლისა და ელექტროლიტების შეწოვა, ასევე განავლის ფორმირება. ანთების დროს ეს პროცესები ირღვევა, რის შედეგადაც ვითარდება დიარეა, ტკივილი და სისხლდენა.

წყლულოვანი კოლიტი — ავტოიმუნური დაავადებაა, რომლის დროს იმუნური სისტემა შეცდომით თავს ესხმის საკუთარი ნაწლავის ლორწოვან გარსს. ანთება, როგორც წესი, იწყება სწორი ნაწლავიდან და შეიძლება ზემოთ გავრცელდეს. დაზიანება უწყვეტია — ჯანსაღი და დაავადებული უბნები არ მონაცვლეობენ (განსხვავებით კრონის დაავადებისგან).

ინფექციური კოლიტი — გამოწვეულია ბაქტერიებით (Clostridioides difficile, Salmonella, Shigella, E. coli), ვირუსებით ან პარაზიტებით. ხშირად ანტიბიოტიკების ხანგრძლივი მოხმარების შემდეგ ვითარდება C. difficile-ით გამოწვეული ფსევდომემბრანული კოლიტი.

იშემიური კოლიტი — მსხვილი ნაწლავის სისხლმომარაგების დროებითი ან მუდმივი დარღვევის შედეგია, რაც ხშირად ხანდაზმულ პაციენტებში გვხვდება ათეროსკლეროზის ფონზე.

მიკროსკოპული კოლიტი — ენდოსკოპიურად ნაწლავი ნორმალურად გამოიყურება, მაგრამ ბიოფსიით ვლინდება ანთება (კოლაგენური ან ლიმფოციტური ტიპის).

ანთებითი პროცესის დროს გამოიყოფა ციტოკინები (TNF-α, ინტერლეიკინები), რომლებიც აძლიერებენ ანთებას, ზრდიან ლორწოვანი გარსის გამტარიანობას და იწვევენ წყლულების ფორმირებას (NICE NG130, 2019).

ვინ რისკის ჯგუფშია

კოლიტის განვითარების რისკი დამოკიდებულია მის ტიპზე:

• ასაკი: წყლულოვანი კოლიტი ხშირად იწყება 15–30 წლის ასაკში, მეორე პიკი — 50–70 წელი. იშემიური კოლიტი — უპირატესად 60 წელს ზემოთ.
• სქესი: წყლულოვანი კოლიტი ოდნავ უფრო ხშირია მამაკაცებში; მიკროსკოპული კოლიტი — ქალებში.
• გენეტიკა: პირველი ხარისხის ნათესავში ანთებითი ნაწლავის დაავადების არსებობა 2–4-ჯერ ზრდის რისკს. HLA-გენებთან ასოცირებაა დადგენილი.
• ეთნიკურობა: ჩრდილოეთ ევროპელებსა და აშკენაზი ებრაელებში სიხშირე მეტია.
• მოწევა: საინტერესოდ, მოწევა „იცავს" წყლულოვანი კოლიტისგან (მაგრამ ამძიმებს კრონის დაავადებას). მოწევის შეწყვეტა შეიძლება გახდეს წყლულოვანი კოლიტის გამწვავებისთვის ტრიგერი.
• ანტიბიოტიკების მოხმარება: C. difficile კოლიტის მთავარი რისკ-ფაქტორია.
• არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები (NSAID): შეიძლება გამოიწვიონ ან გაამწვავონ კოლიტი.
• გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები: ათეროსკლეროზი, ფიბრილაცია, გულის უკმარისობა — იშემიური კოლიტის რისკ-ფაქტორებია.
• სტრესი: არ იწვევს კოლიტს, მაგრამ შეიძლება გააძლიეროს გამწვავებები.

სიმპტომები

კოლიტის კლინიკური სურათი დამოკიდებულია ტიპზე, სიმძიმესა და ლოკალიზაციაზე.

ძირითადი სიმპტომები:

• მუცლის ტკივილი — ხშირად ქვემო მარცხენა არეში (წყლულოვანი კოლიტის დროს), სპაზმური ხასიათის
• დიარეა — დღეში 4–20-ჯერ, ხშირად სისხლისა და ლორწოს შემცველი
• სისხლიანი განავალი — წყლულოვანი კოლიტის ერთ-ერთი ყველაზე დამახასიათებელი ნიშანი
• ტენეზმები — ცრუ, მტკივნეული მოთხოვნილება განავლისა, განსაკუთრებით პროქტიტის დროს
• ცხელება — მძიმე შემთხვევებში ან ინფექციური კოლიტის დროს
• წონაში კლება და მადის დაქვეითება

ნაკლებად გავრცელებული სიმპტომები:

• სახსრების ტკივილი (არტრალგია) — ნაწლავგარე გამოვლინება
• კანის გამონაყარი — კვანძოვანი ერითემა, პიოდერმა განგრენოზუმი
• თვალის ანთება — ეპისკლერიტი, უვეიტი
• ღვიძლის და სანაღვლე გზების პრობლემები
• ანემია — ქრონიკული სისხლდენის შედეგად
• გაუწყლოება — მძიმე დიარეის დროს

წყლულოვანი კოლიტი მიმდინარეობს გამწვავება-რემისიის ციკლებით. გამწვავება შეიძლება იყოს მსუბუქი (4-ზე ნაკლები განავალი დღეში, მცირე სისხლი), ზომიერი ან მძიმე (6-ზე მეტი სისხლიანი განავალი, ტაქიკარდია, ცხელება, ანემია) — ტრუელავის კრიტერიუმების მიხედვით (BSG, 2019).

დიაგნოსტიკა

კოლიტის დიაგნოსტიკა მრავალსაფეხურიანი პროცესია:

ლაბორატორიული კვლევები:

• სრული სისხლის ანალიზი — ანემია, ლეიკოციტოზი, თრომბოციტოზი
• C-რეაქტიული ცილა (CRP) და ერითროციტების დალექვის სიჩქარე (ESR) — ანთების მარკერები
• ფეკალური კალპროტექტინი — ნაწლავის ანთების მგრძნობიარე მარკერი; NICE-ის რეკომენდაციით, 100 მკგ/გ-ზე მეტი მნიშვნელობა მიუთითებს ანთებითი ნაწლავის დაავადებაზე (NICE DG11, 2017)
• განავლის კულტურა და C. difficile ტოქსინის ტესტი — ინფექციური კოლიტის გამოსარიცხად
• ელექტროლიტები, ალბუმინი, ღვიძლის ფუნქციური ტესტები

ენდოსკოპიური კვლევები:

• კოლონოსკოპია ბიოფსიით — ოქროს სტანდარტი. ვიზუალურად ჩანს ლორწოვანი გარსის შეშუპება, სისხლდენა, წყლულები, ფსევდოპოლიპები. ბიოფსია განსაზღვრავს ანთების ტიპს.
• სიგმოიდოსკოპია — მწვავე შემთხვევებში, როდესაც სრული კოლონოსკოპია სახიფათოა.

ვიზუალური კვლევები:

• მუცლის რენტგენი — მძიმე კოლიტის დროს ტოქსიკური მეგაკოლონის გამოსარიცხად
• კომპიუტერული ტომოგრაფია (CT) — გართულებების (პერფორაცია, აბსცესი) დიაგნოსტიკისთვის
• MR-ენტეროგრაფია — კრონის დაავადებისგან დიფერენცირებისთვის

დიფერენციალური დიაგნოზი მოიცავს კრონის დაავადებას, გაღიზიანებული ნაწლავის სინდრომს, ნაწლავის სიმსივნეს და იშემიურ კოლიტს.

მკურნალობა — წამლები

კოლიტის მედიკამენტური მკურნალობა დამოკიდებულია ტიპზე, სიმძიმესა და გავრცელების არეალზე. ქვემოთ განხილულია ძირითადი მიდგომები წყლულოვანი კოლიტის მაგალითზე, რომელიც ყველაზე ხშირი ქრონიკული ფორმაა.

პირველი რიგის თერაპია

5-ამინოსალიცილატები (5-ASA / მესალაზინი)

მესალაზინი წარმოადგენს წყლულოვანი კოლიტის მკურნალობის საფუძველს როგორც გამწვავების, ასევე რემისიის შენარჩუნების ეტაპზე (NICE NG130, 2019). მოქმედებს ნაწლავის ლორწოვან გარსზე ადგილობრივად, თრგუნავს ანთებით მედიატორებს.

• მსუბუქი-ზომიერი პროქტიტი: რექტალური ფორმები (სანთლები, კლიზმა) — დღეში 1 გ რექტალურად
• მარცხენა მხარის კოლიტი: ორალური + რექტალური კომბინაცია — 2.4–4.8 გ/დღეში ორალურად
• რემისიის შენარჩუნება: 1.2–2.4 გ/დღეში ორალურად ხანგრძლივად

კორტიკოსტეროიდები — გამწვავების დროს

ზომიერი-მძიმე გამწვავების დროს გამოიყენება კორტიკოსტეროიდები. პრედნიზოლონი ინიშნება 40 მგ/დღეში ორალურად, თანდათანობითი შემცირებით 8 კვირის განმავლობაში.

• დექსამეთაზონი 0.5მგ — სისტემური სტეროიდი, ხშირად სტაციონარულ პირობებში, ინტრავენურად მძიმე კოლიტის დროს
• დექსამეთაზონი 4მგ — საინექციო ფორმა მძიმე, ჰოსპიტალიზებული შემთხვევებისთვის

კორტიკოსტეროიდები არ გამოიყენება რემისიის შენარჩუნებისთვის გვერდითი ეფექტების გამო (ოსტეოპოროზი, დიაბეტი, ინფექციები).

მეორე რიგის თერაპია

იმუნომოდულატორები

სტეროიდ-დამოკიდებული ან სტეროიდ-რეფრაქტერული კოლიტის დროს:

• აზათიოპრინი (2–2.5 მგ/კგ/დღეში) — ეფექტი ვლინდება 8–12 კვირაში. საჭიროა TPMT ენზიმის აქტივობის წინასწარი განსაზღვრა და სისხლის რეგულარული კონტროლი.
• მერკაპტოპურინი — აზათიოპრინის ალტერნატივა აუტანლობის შემთხვევაში.

ბიოლოგიური თერაპია

ზომიერი-მძიმე, რეფრაქტერული წყლულოვანი კოლიტის დროს (EMA SmPC):

• ინფლიქსიმაბი, ადალიმუმაბი (ანტი-TNF)
• ვედოლიზუმაბი (ანტი-ინტეგრინი)
• ტოფაციტინიბი (JAK ინჰიბიტორი)

დამხმარე თერაპია

სპაზმოლიტიკები — ტკივილის შესამსუბუქებლად:

• ბუსკოპანი 10მგ — ჰიოსცინის ბუტილბრომიდი, ნაწლავის სპაზმების დროს, 10–20 მგ 3–4-ჯერ დღეში
• ბუტილსკოპოლამინი 10მგ — ანალოგიური მოქმედების სპაზმოლიტიკი

ტკივილგამაყუჩებლები:

• ანალგინი 500მგ — მოკლევადიანად, ზომიერი ტკივილის დროს
• დექსალგინი 25მგ — მძიმე ტკივილის შემთხვევაში, მოკლე კურსით. ყურადღება: NSAID-ები შეიძლება გააუარესონ კოლიტი, ამიტომ გამოიყენება მხოლოდ ექიმის დანიშნულებით და მოკლე პერიოდით

პრობიოტიკები:

• ბიფიფორმი — ნაწლავის მიკროფლორის აღდგენისთვის, განსაკუთრებით ანტიბიოტიკოთერაპიის შემდეგ

ინფექციური კოლიტის დროს — ანტიბიოტიკები:

C. difficile კოლიტის სტანდარტული მკურნალობაა ვანკომიცინი ორალურად ან ფიდაქსომიცინი. სხვა ბაქტერიული კოლიტების დროს:

• ციპროფლოქსაცინი 500მგ — სალმონელოზური ან შიგელოზური კოლიტის დროს
• მეტრონიდაზოლი — ანაერობული ინფექციების დროს

რკინის პრეპარატები ანემიის დროს:

• ჩაილდლაიფი რკინა — რკინადეფიციტური ანემიის კორექციისთვის, პერორალურად

ცხოვრების წესი

ცხოვრების წესის ცვლილება მნიშვნელოვანი კომპონენტია კოლიტის მართვაში:

კვება:

• გამწვავების დროს — დაბალი ნარჩენის დიეტა: მოერიდეთ უხეშ ბოჭკოვან საკვებს, ნედლ ხილსა და ბოსტნეულს
• რემისიის დროს — თანდათან დაამატეთ ბოჭკოვანი საკვები
• გამოავლინეთ ინდივიდუალური ტრიგერები: რძის პროდუქტები, ცხარე საკვები, კოფეინი, ალკოჰოლი
• მცირე, ხშირი კვება უკეთესია, ვიდრე დიდი პორციები
• ადეკვატური ჰიდრატაცია — დიარეის დროს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ელექტროლიტური ბალანსის შენარჩუნება

ფიზიკური აქტივობა:

• ზომიერი ვარჯიში (სიარული, ცურვა, იოგა) ხელს უწყობს სტრესის შემცირებას და ზოგადი ჯანმრთელობის გაუმჯობესებას
• გამწვავების დროს ფიზიკური აქტივობა უნდა შემცირდეს

სტრესის მართვა:

• სტრესი შეიძლება გამწვავების ტრიგერი იყოს
• რეკომენდებულია კოგნიტურ-ბიჰევიორალური თერაპია, მედიტაცია, სუნთქვის ტექნიკები

თამბაქო და ალკოჰოლი:

• მოწევის შეწყვეტა შეიძლება გააუარესოს წყლულოვანი კოლიტი — მაგრამ მოწევა არ რეკომენდებულია ჯანმრთელობის ზოგადი ზიანის გამო
• ალკოჰოლი აღიზიანებს ნაწლავის ლორწოვანს — მოხმარება მინიმალური უნდა იყოს

ძილი:

• ძილის ხარისხის გაუმჯობესება მნიშვნელოვანია იმუნური სისტემის ფუნქციისთვის

გართულებები

მკურნალობის გარეშე ან არაადეკვატურად მართული კოლიტი სერიოზულ გართულებებს იწვევს:

• ტოქსიკური მეგაკოლონი — მსხვილი ნაწლავის მკვეთრი გაფართოება (≥6 სმ), რომელიც შეიძლება განვითარდეს მძიმე გამწვავების 24–72 საათში. სასიცოცხლოდ საშიშია — მოითხოვს გადაუდებელ ქირურგიულ ჩარევას.
• ნაწლავის პერფორაცია — ტოქსიკური მეგაკოლონის ან ღრმა წყლულების გართულება, იწვევს პერიტონიტს.
• მასიური სისხლდენა — მოითხოვს სისხლის გადასხმას და ზოგჯერ ქირურგიას.
• კოლორექტალური კიბო — წყლულოვანი კოლიტის 8–10 წლიანი ხანგრძლივობის შემდეგ რისკი მნიშვნელოვნად იზრდება. საჭიროა სკრინინგული კოლონოსკოპია ყოველ 1–3 წელში (BSG, 2019).
• სტრიქტურები — ნაწლავის შევიწროება, შეიძლება გამოიწვიოს ნაწლავის გაუვალობა.
• ანემია და კვებითი დეფიციტები — ქრონიკული სისხლდენა და მალაბსორბცია.
• თრომბოემბოლიური გართულებები — კოლიტის დროს ღრმა ვენების თრომბოზისა და ფილტვის არტერიის თრომბოემბოლიის რისკი 2–3-ჯერ მეტია.

გრძელვადიანი პროგნოზი

წყლულოვანი კოლიტის პროგნოზი თანამედროვე თერაპიის ფონზე ზოგადად ხელსაყრელია. პაციენტების დიდი ნაწილი (80–90%) აღწევს რემისიას ადეკვატური მედიკამენტური მკურნალობით. სიცოცხლის ხანგრძლივობა ზოგად პოპულაციისგან მნიშვნელოვნად არ განსხვავდება.

თუმცა, პაციენტების დაახლოებით 10–15%-ს საჭიროებს კოლექტომიას (მსხვილი ნაწლავის მოცილებას) დაავადების 10 წლის განმავლობაში. კოლექტომია ფაქტობრივად „განკურნებაა" წყლულოვანი კოლიტისთვის, თუმცა მოითხოვს ილეოანალური რეზერვუარის (J-pouch) ფორმირებას ან სტომას.

ცხოვრების ხარისხი დამოკიდებულია გამწვავებების სიხშირეზე, მედიკამენტების ამტანობასა და ნაწლავგარე გამოვლინებების კონტროლზე. რეგულარული მეთვალყურეობა გასტროენტეროლოგთან გადამწყვეტი მნიშვნელობისაა.

როდის უნდა მიმართო ექიმს

დაუყოვნებლივ მიმართეთ ექიმს შემდეგ შემთხვევებში:

• სისხლიანი დიარეა — განსაკუთრებით თუ დღეში 6-ზე მეტი სისხლიანი განავალია, ტკივილთან და ცხელებასთან ერთად
• მუცლის ძლიერი ტკივილი და შებერილობა — შეიძლება მიუთითებდეს ტოქსიკურ მეგაკოლონზე ან პერფორაციაზე
• მაღალი ცხელება (38.5°C-ზე მეტი) — ინფექციის ან მძიმე გამწვავების ნიშანი
• გაუწყლოების სიმპტომები — თავბრუსხვევა, სისუსტე, მცირე შარდვა, ტაქიკარდია
• უეცარი წონაში კლება — 5%-ზე მეტი 1 თვეში
• ახალი სიმპტომის გაჩენა რემისიის ფონზე — მაგალითად, სახსრების ტკივილი, თვალის წითლეულობა ან კანის გამონაყარი

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება თუ არა ალკოჰოლის მოხმარება კოლიტის დროს?

ალკოჰოლი აღიზიანებს ნაწლავის ლორწოვან გარსს და შეიძლება გამოიწვიოს ან გააუარესოს გამწვავება. რემისიის პერიოდში მცირე რაოდენობით ალკოჰოლი ზოგიერთ პაციენტს არ უწვევს პრობლემას, მაგრამ ეს ინდივიდუალურია. გამწვავების დროს ალკოჰოლი კატეგორიულად არ არის რეკომენდებული. ზოგი მედიკამენტი (მეტრონიდაზოლი, იმუნოსუპრესანტები) შეუთავსებელია ალკოჰოლთან.

შეიძლება თუ არა კოლიტის დროს ორსულობა?

კოლიტი არ არის ორსულობის აბსოლუტური უკუჩვენება. რეკომენდებულია ორსულობის დაგეგმვა რემისიის პერიოდში, რადგან აქტიური დაავადება ზრდის გართულებების რისკს (ნაადრევი მშობიარობა, დაბალი წონა). მესალაზინი ზოგადად უსაფრთხოდ ითვლება ორსულობის დროს (EMA SmPC). მეტოტრექსატი კატეგორიულად უკუნაჩვენებია. ორსულობის დაგეგმვისას აუცილებელია გასტროენტეროლოგთან და მეანთან კონსულტაცია.

რა განსხვავებაა კოლიტსა და კრონის დაავადებას შორის?

ორივე ანთებითი ნაწლავის დაავადებაა, მაგრამ განსხვავებები არსებითია: წყლულოვანი კოლიტი აზიანებს მხოლოდ მსხვილ ნაწლავს და მხოლოდ ლორწოვან გარსს, ანთება უწყვეტია. კრონის დაავადება შეიძლება დააზიანოს კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის ნებისმიერი მონაკვეთი (პირის ღრუდან ანუსამდე), აზიანებს ნაწლავის კედელს სრულ სისქეზე, ანთება სეგმენტურია (ჯანსაღი და დაავადებული უბნები მონაცვლეობენ). ზოგჯერ დიფერენციაცია ძნელია და დიაგნოზი „არადიფერენცირებული კოლიტის" სახელით ფორმულირდება.

შეიძლება თუ არა კოლიტით მუშაობა და მანქანის ტარება?

რემისიის პერიოდში პაციენტების უმეტესობა ცხოვრობს სრულფასოვანი ცხოვრებით — მუშაობს, მართავს ავტომობილს და ვარჯიშობს. გამწვავების დროს ხშირი ტუალეტში სიარულის საჭიროება და სისუსტე შეიძლება შეზღუდავდეს აქტივობას. ზოგიერთი მედიკამენტი (მაგ., სტეროიდები მაღალ დოზებში) შეიძლება გამოიწვიოს თავბრუსხვევა — ამ შემთხვევაში სიფრთხილე მართვის დროს აუცილებელია.

საჭიროა თუ არა მედიკამენტების მიღება რემისიის დროსაც?

დიახ. წყლულოვანი კოლიტის დროს შენარჩუნებითი თერაპია (მესალაზინი ან იმუნომოდულატორი) გრძელვადიანად, ხშირად უვადოდ ინიშნება. რემისიის პერიოდში მედიკამენტის თვითნებურად შეწყვეტა მნიშვნელოვნად ზრდის გამწვავების რისკს. კვლევების მიხედვით, მესალაზინის რეგულარული მიღება ასევე ამცირებს კოლორექტალური კიბოს განვითარების რისკს (BSG, 2019).

რა კავშირია სტრესსა და კოლიტს შორის?

სტრესი არ იწვევს კოლიტს, მაგრამ კარგად დოკუმენტირებულია, რომ ფსიქოლოგიური სტრესი შეიძლება გამწვავების ტრიგერი იყოს. ნაწლავ-ტვინის ღერძის (gut-brain axis) მეშვეობით სტრესი ახდენს გავლენას ნაწლავის მოტორიკაზე, გამტარიანობაზე და ადგილობრივ იმუნურ პასუხზე. ამიტომ სტრესის მართვა (ფსიქოთერაპია, რელაქსაციის ტექნიკები) ცხოვრების წესის მართვის მნიშვნელოვანი ნაწილია.