კატარაქტა

მოკლედ

კატარაქტა არის თვალის ბროლის (ლინზის) შემღვრევა, რაც მხედველობის თანდათანობით გაუარესებას იწვევს. ეს არის მხედველობის დაკარგვის ყველაზე გავრცელებული მიზეზი მსოფლიოში, განსაკუთრებით 60 წელს გადაცილებულ ადამიანებში. კატარაქტა შეიძლება განვითარდეს ერთ ან ორივე თვალში, თუმცა არ არის გადამდები დაავადება. ადრეულ სტადიებზე სიმპტომები მსუბუქია — მხედველობის ოდნავი დაბინდვა, შუქისადმი მგრძნობელობა, ფერების აღქმის ცვლილება. პროგრესირებისას მხედველობა მნიშვნელოვნად უარესდება. მკურნალობის ერთადერთი ეფექტური მეთოდი ქირურგიული ჩარევაა — შემღვრეული ბროლის ამოღება და ხელოვნური ინტრაოკულარული ლინზით ჩანაცვლება. ოპერაცია უსაფრთხო და მაღალეფექტურია — პაციენტთა 90%-ზე მეტს მხედველობა მნიშვნელოვნად უმჯობესდება. მედიკამენტოზური მკურნალობა კატარაქტას ვერ განკურნავს, თუმცა თვალის წვეთები გამოიყენება ოპერაციის წინ და შემდეგ.

რა არის და როგორ ხდება

თვალის ბროლი (ლინზა) გამჭვირვალე სტრუქტურაა, რომელიც ფუნჯის მსგავსად ფოკუსირებს სინათლეს ბადურაზე, რათა ტვინმა მკაფიო გამოსახულება მიიღოს. ბროლი ძირითადად წყლისა და ცილებისგან (კრისტალინებისგან) შედგება. ეს ცილები სპეციფიკური წესით არის მოწყობილი, რაც ბროლის გამჭვირვალობას უზრუნველყოფს.

კატარაქტის განვითარებისას ბროლის ცილები დენატურაციას განიცდის — იცვლება მათი სტრუქტურა და ერთმანეთს ეწებება, რაც შემღვრეულ უბნებს ქმნის. ეს პროცესი ხელს უშლის სინათლის თავისუფლად გავლას ბროლში და ბადურაზე არათანაბრად განაწილებულ, დაბინდულ გამოსახულებას იწვევს.

ასაკთან დაკავშირებული ოქსიდაციური სტრესი მთავარი მექანიზმია: თავისუფალი რადიკალები აზიანებს ბროლის ცილებსა და უჯრედულ მემბრანებს. დროთა განმავლობაში ბროლის ბუნებრივი ანტიოქსიდანტური სისტემა (გლუტათიონი) სუსტდება და ვეღარ უზრუნველყოფს ადეკვატურ დაცვას.

კატარაქტის სამი ძირითადი ტიპი არსებობს ანატომიური ლოკალიზაციის მიხედვით:

• ბირთვული კატარაქტა — ბროლის ცენტრალური ნაწილი მღვრიევდება, თანდათან ყვითლდება და ყავისფერდება
• კორტიკალური კატარაქტა — ბროლის გარეთა ფენებში წარმოიქმნება შემღვრევები სხივების სახით
• პოსტერიორული სუბკაფსულარული კატარაქტა — ბროლის უკანა ზედაპირზე ვითარდება, განსაკუთრებით ხელს უშლის ახლო მხედველობას და კითხვას

პროცესი, როგორც წესი, ნელი და პროგრესულია — თვეებიდან წლებამდე გრძელდება.

ვინ რისკის ჯგუფშია

ასაკი — ყველაზე მნიშვნელოვანი რისკ-ფაქტორი. 60 წლის ასაკის შემდეგ კატარაქტის სიხშირე მკვეთრად იზრდება, ხოლო 80 წლის ასაკში ადამიანთა ნახევარზე მეტს აღენიშნება ბროლის შემღვრევა (WHO, 2023).

სქესი — ქალებში ოდნავ უფრო ხშირია, რაც ჰორმონალურ ცვლილებებსა და სიცოცხლის ხანგრძლივობას უკავშირდება.

გენეტიკა — კატარაქტის ოჯახური ანამნეზი რისკს ზრდის. თანდაყოლილი კატარაქტა გენეტიკურ მუტაციებთან ასოცირდება.

თანმხლები დაავადებები:

• შაქრიანი დიაბეტი (რისკს 2-5-ჯერ ზრდის)
• არტერიული ჰიპერტენზია
• სიმსუქნე
• თვალის ანთებითი დაავადებები (უვეიტი)
• მიოპია მაღალი ხარისხის

ცხოვრების წესი და გარემო:

• მოწევა (რისკს 2-3-ჯერ ზრდის)
• ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარება
• ულტრაიისფერი დასხივება (მზის სხივები)
• კვების დეფიციტი (ანტიოქსიდანტების ნაკლებობა)

მედიკამენტები:

• კორტიკოსტეროიდების ხანგრძლივი გამოყენება (განსაკუთრებით სისტემური)
• სტატინები (მცირე რისკი)
• ზოგიერთი ანტიფსიქოზური პრეპარატი

ტრავმა — თვალის დაზიანება ტრავმულ კატარაქტას იწვევს ნებისმიერ ასაკში.

სიმპტომები

კატარაქტის სიმპტომები თანდათანობით ვითარდება და შეიძლება თავიდან შეუმჩნეველი იყოს:

ხშირი სიმპტომები:

• მხედველობის დაბინდვა — თითქოს მინა ან ფანჯარა ნისლიანია
• შუქისადმი მომატებული მგრძნობელობა (ფოტოფობია)
• ღამით მართვისას საპირისპირო მანქანების ფარების ციმციმის გაძლიერებული შეგრძნება
• ფერების გაცვეთილი, მოყვითალო აღქმა
• სათვალის ნომრის ხშირი ცვლა
• ორმაგი მხედველობა ერთი თვალით (მონოკულარული დიპლოპია)

ნაკლებად ხშირი სიმპტომები:

• „მეორე მხედველობა" — დროებით ახლომხედველობის გაუმჯობესება (ბირთვული კატარაქტის შემთხვევაში ბროლი მიოპიური ხდება)
• ჰალო — შუქის წყაროს გარშემო რგოლის ხილვა
• კონტრასტის მგრძნობელობის შემცირება

კატარაქტა ტკივილს არ იწვევს. თუ თვალში ტკივილი აღინიშნება, ეს სხვა დაავადების ნიშანია და სასწრაფო შეფასებას მოითხოვს.

სიმპტომების პროგრესირება ინდივიდუალურია — ზოგ შემთხვევაში წლების განმავლობაში ნელა ვითარდება, სხვა შემთხვევაში უფრო სწრაფად. პოსტერიორული სუბკაფსულარული ტიპი, როგორც წესი, უფრო სწრაფად პროგრესირებს და ახალგაზრდა პაციენტებში უფრო ხშირია.

დიაგნოსტიკა

კატარაქტის დიაგნოსტიკა ოფთალმოლოგიური გამოკვლევით ხდება:

სტანდარტული გამოკვლევა:

• მხედველობის სიმახვილის შემოწმება (ვიზომეტრია) — Snellen-ის ცხრილით ან ციფრული მეთოდებით
• ბიომიკროსკოპია (ნაპრალოვანი ნათურა) — ბროლის პირდაპირი დათვალიერება, შემღვრევის ტიპისა და ხარისხის განსაზღვრა
• გუგის გაფართოება — მიდრიატიკული წვეთებით გუგის გაფართოების შემდეგ ბროლის სრული შეფასება ხდება
• თვალშიდა წნევის გაზომვა (ტონომეტრია) — გლაუკომის გამოსარიცხად
• ბადურის გამოკვლევა (ფუნდოსკოპია) — თანმხლები ბადურის პათოლოგიის გამოსარიცხად

ოპერაციის დაგეგმვისას:

• A-სკანი ბიომეტრია ან ოპტიკური ბიომეტრია (IOLMaster) — ხელოვნური ლინზის სიმძლავრის გამოთვლისთვის
• კერატომეტრია — რქოვანას გამრუდების გაზომვა
• OCT (ოპტიკური კოჰერენტული ტომოგრაფია) — მაკულას მდგომარეობის შეფასება, თუ ბროლის შემღვრევა ბადურის დათვალიერების საშუალებას იძლევა

დიაგნოზი კლინიკურია და დამატებითი ლაბორატორიული ანალიზები, როგორც წესი, არ არის საჭირო. თუმცა, თუ კატარაქტა ახალგაზრდა ასაკში ვითარდება, ენდოკრინული (დიაბეტი, ჰიპოპარათირეოზი) და მეტაბოლური მიზეზების გამოსარიცხად დამატებითი კვლევები შეიძლება დაინიშნოს.

მკურნალობა — წამლები

მნიშვნელოვანი: კატარაქტის ერთადერთი სამკურნალო მეთოდი ქირურგიული ოპერაციაა (ფაკოემულსიფიკაცია). მედიკამენტები გამოიყენება ოპერაციის წინ, დროს და შემდეგ, ასევე კატარაქტის პროგრესირების შენელების მიზნით (შეზღუდული მტკიცებულებით).

პრეოპერაციული მედიკამენტები

გუგის გაფართოება ოპერაციის წინ:

• ტროპიკამიდის წვეთები — გუგის გასაფართოებლად ოპერაციის წინ
• ფენილეფრინის წვეთები — დამატებით მიდრიაზისთვის

ანთების საწინააღმდეგო პროფილაქტიკა:

• დექსამეთაზონი 0.1% თვალის წვეთები — ანთების პრევენცია ოპერაციის წინ 1-3 დღით ადრე და შემდეგ 2-4 კვირის განმავლობაში (NICE NG77, 2017)

პოსტოპერაციული მკურნალობა

პირველი რიგის თერაპია — ანთების საწინააღმდეგო წვეთები:

• დექსამეთაზონი 0.1% თვალის წვეთები — 1 წვეთი 4-6-ჯერ დღეში, თანდათანობითი შემცირებით 4 კვირის განმავლობაში
• ალტერნატივა: პრედნიზოლონის ფოსფატი 0.5% — ანალოგიური სქემით

ინფექციის პროფილაქტიკა — ანტიბიოტიკის წვეთები:

• ფტორქინოლონების ჯგუფის თვალის წვეთები (მოქსიფლოქსაცინი, ლევოფლოქსაცინი) — 1 წვეთი 4-ჯერ დღეში, 1-2 კვირა
• ალტერნატივა: ქლორამფენიკოლის თვალის წვეთები — 1 წვეთი 4-ჯერ დღეში, 2 კვირა

არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო თვალის წვეთები (NSAID):

• კეტოროლაკის ან ნეფანაკის თვალის წვეთები — მაკულარული შეშუპების პროფილაქტიკისთვის, 4-6 კვირა

ტკივილის მართვა ოპერაციის შემდეგ

თუ ტკივილი ოპერაციის შემდეგ შემაწუხებელია (იშვიათად):

• ნუროფენი 200მგ — 1-2 ტაბლეტი საჭიროებისამებრ, დღეში არაუმეტეს 3-ჯერ
• პარაცეტამოლი 500მგ — 1-2 ტაბლეტი ყოველ 6-8 საათში, მაქსიმუმ 4გ დღეში

ხელოვნური ცრემლი — სიმშრალისთვის

ოპერაციის შემდეგ თვალის სიმშრალე ხშირია:

• ხელოვნური ცრემლი — საჭიროებისამებრ, დღეში 4-6-ჯერ ან უფრო ხშირად, 1-3 თვე

თანმხლები გლაუკომის მართვა

კატარაქტის ოპერაციის შემდეგ თვალშიდა წნევა დროებით შეიძლება მოიმატოს:

• ტიმოლოლის თვალის წვეთები 0.5% — 1 წვეთი 2-ჯერ დღეში
• აზოპტი — კარბოანჰიდრაზას ინჰიბიტორი, 1 წვეთი 2-3-ჯერ დღეში

კატარაქტის პროგრესირების შენელება (შეზღუდული მტკიცებულებები)

ამჟამად არ არსებობს მედიკამენტი, რომელიც კატარაქტას განკურნავს ან მისი პროგრესირების შეჩერებას უზრუნველყოფს საკმარისი მტკიცებულებით. თუმცა, ანტიოქსიდანტური დანამატები (ვიტამინი C, E, ლუტეინი, ზეაქსანთინი) ზოგიერთ კვლევაში კატარაქტის პროგრესირების შენელებასთან ასოცირდება (AREDS2 კვლევა).

ცხოვრების წესი

კატარაქტის პროგრესირების შენელებისა და თვალის ჯანმრთელობის შენარჩუნებისთვის:

კვება:

• ანტიოქსიდანტებით მდიდარი საკვები — ხილი, ბოსტნეული (განსაკუთრებით მწვანე ფოთლოვანი), კენკრა
• ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავები — თევზი, კაკალი
• ვიტამინი C-ს შემცველი პროდუქტები — ციტრუსები, წიწაკა, კივი
• ლუტეინი და ზეაქსანთინი — ისპანახი, სიმინდი, კვერცხის გული

მზისგან დაცვა:

• UV-დაცვის მქონე სათვალეების ტარება — ეს ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი პრევენციული ღონისძიებაა
• ფართოფეხა ქუდის ტარება მზიან ამინდში

მოწევის შეწყვეტა:

• მოწევა კატარაქტის რისკს 2-3-ჯერ ზრდის; შეწყვეტა რისკს თანდათანობით ამცირებს

ალკოჰოლი:

• ზომიერი მოხმარება; ჭარბი ალკოჰოლი რისკს ზრდის

დიაბეტის კონტროლი:

• სისხლში შაქრის კარგი კონტროლი კატარაქტის პროგრესირებას ანელებს

რეგულარული ოფთალმოლოგიური შემოწმება:

• 50 წლის შემდეგ — ყოველ 2 წელიწადში ერთხელ
• 65 წლის შემდეგ — ყოველწლიურად

გართულებები

უმკურნალო კატარაქტამ შეიძლება გამოიწვიოს:

მხედველობის სრული დაკარგვა — კატარაქტა მსოფლიოში სიბრმავის მთავარი შექცევადი მიზეზია. სრულ შემღვრევამდე (მწიფე კატარაქტა) წლები სჭირდება, მაგრამ საბოლოოდ მხედველობა პრაქტიკულად ნულამდე ეცემა.

ფაკოლიზური გლაუკომა — მწიფე კატარაქტის დროს ბროლის ცილები შეიძლება გაჟონოს და წყლის დრენაჟის სისტემა დაბლოკოს, რაც თვალშიდა წნევის მკვეთრ მომატებასა და მწვავე გლაუკომას იწვევს.

ფაკომორფული გლაუკომა — გასისებული ბროლი ანატომიურად ბლოკავს წინა კამერის კუთხეს.

ლენსი-ინდუცირებული უვეიტი — ბროლის ცილები თვალშიდა ანთებას პროვოცირებს.

ტრავმის რისკი — გაუარესებული მხედველობა ვარდნების, ავტოავარიებისა და ყოფით ტრავმების რისკს მნიშვნელოვნად ზრდის, განსაკუთრებით ხანდაზმულებში.

ფსიქოსოციალური გართულებები — დეპრესია, სოციალური იზოლაცია, დამოუკიდებლობის დაკარგვა.

გრძელვადიანი პროგნოზი

კატარაქტის ქირურგიის პროგნოზი შესანიშნავია. ფაკოემულსიფიკაციის წარმატების მაჩვენებელი 95%-ს აღემატება (Royal College of Ophthalmologists, 2024). პაციენტთა უმეტესობა ოპერაციის მეორე დღესვე შესამჩნევ გაუმჯობესებას აღნიშნავს.

ოპერაციის შემდეგ ხელოვნური ლინზა სიცოცხლის ბოლომდე რჩება და ჩანაცვლება არ სჭირდება. ზოგ შემთხვევაში (20-40%) თვეების ან წლების შემდეგ ე.წ. „მეორადი კატარაქტა" (კაფსულის უკანა ნაწილის შემღვრევა) ვითარდება, რაც მარტივი ლაზერული პროცედურით (YAG კაფსულოტომია) იკურნება.

ქირურგიის გარეშე კატარაქტა პროგრესირებს და საბოლოოდ მხედველობის სრულ დაკარგვას იწვევს, თუმცა ოპერაცია ნებისმიერ სტადიაზე შესაძლებელია.

როდის უნდა მიმართო ექიმს

დაუყოვნებლივ მიმართეთ ოფთალმოლოგს შემდეგ შემთხვევებში:

• მხედველობის უეცარი დაკარგვა — ერთ ან ორივე თვალში, რაც კატარაქტისგან განსხვავებულ, უფრო სერიოზულ მდგომარეობას (ბადურის აცლა, ცენტრალური არტერიის ოკლუზია) შეიძლება მიუთითებდეს
• თვალში ტკივილი სიწითლესთან ერთად — შეიძლება მწვავე გლაუკომა ან ენდოფთალმიტი იყოს
• მხედველობის ველში „ბურთულების" ან „ფარდის" გამოჩენა — ბადურის აცლის ნიშანი
• მხედველობის გაუარესება, რომელიც ყოველდღიურ აქტივობებს — კითხვას, მართვას, სახეების ამოცნობას უშლის ხელს — ოპერაციის ჩვენების შეფასებისთვის
• ოპერაციის შემდეგ მხედველობის გაუარესება, ტკივილი ან სიწითლე — პოსტოპერაციული გართულების გამოსარიცხად
• ბავშვში თეთრი გუგა ან სიელმის ნიშნები — თანდაყოლილი კატარაქტის სასწრაფო შეფასებისთვის

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება თუ არა კატარაქტის განკურნება წვეთებით, ოპერაციის გარეშე?

არა. მიუხედავად იმისა, რომ მრავალი პრეპარატი ირეკლამება როგორც „კატარაქტის მკურნალი", არცერთ მედიკამენტს არ აქვს საკმარისი სამეცნიერო მტკიცებულება ბროლის შემღვრევის უკუგანვითარების შესახებ (Cochrane Review, 2017). ერთადერთი ეფექტური მკურნალობა ქირურგიაა. ლანდასტეროლის წვეთები კვლევის ადრეულ ეტაპზეა და კლინიკურ პრაქტიკაში ჯერ არ გამოიყენება.

შემიძლია თუ არა მანქანის მართვა კატარაქტით?

ეს დამოკიდებულია მხედველობის ხარისხზე. საქართველოში მართვის მოწმობის მისაღებად საჭიროა გარკვეული მხედველობის სიმახვილე. თუ კატარაქტა ადრეულ სტადიაზეა და სათვალით კორექცია შესაძლებელია, მართვა დასაშვებია. თუმცა, ღამით მართვა განსაკუთრებით საშიშია ციმციმისა და ჰალოს გამო. ოპერაციის შემდეგ მართვას, როგორც წესი, 1-2 კვირაში ბრუნდებიან.

რამდენად უსაფრთხოა კატარაქტის ოპერაცია?

კატარაქტის ფაკოემულსიფიკაცია ერთ-ერთი ყველაზე უსაფრთხო და ხშირად ჩატარებული ოპერაციაა მსოფლიოში. სერიოზული გართულებების (ენდოფთალმიტი, ბადურის აცლა) რისკი 0.1%-ზე ნაკლებია. ოპერაცია ამბულატორიულად ტარდება ადგილობრივი ანესთეზიით, 15-30 წუთი გრძელდება და პაციენტი იმავე დღეს სახლში ბრუნდება.

ორსულობისას შეიძლება თუ არა კატარაქტის ოპერაცია?

ორსულობისა და ლაქტაციის პერიოდში კატარაქტის ოპერაცია, როგორც წესი, გადაიდება, თუ არ არის სასწრაფო ჩვენება. ადგილობრივი ანესთეზია შედარებით უსაფრთხოა, მაგრამ პოსტოპერაციული მედიკამენტები (სტეროიდული და ანტიბიოტიკის წვეთები) რისკ-სარგებლის შეფასებას მოითხოვს. გადაწყვეტილება ოფთალმოლოგთან და მეანთან ერთობლივად მიიღება.

რა ასაკში ჯობია ოპერაციის ჩატარება?

კატარაქტის ოპერაციისთვის „იდეალური ასაკი" არ არსებობს. ოპერაცია ინიშნება მაშინ, როდესაც მხედველობის გაუარესება პაციენტის ყოველდღიურ ცხოვრებას მნიშვნელოვნად უშლის ხელს — კითხვას, მართვას, მუშაობას. არ არის საჭირო კატარაქტის „მომწიფებამდე" ლოდინი — თანამედროვე ტექნოლოგიით ოპერაცია ადრეულ სტადიაზეც კეთდება და შედეგები უკეთესიცაა.

რა განსხვავებაა სხვადასხვა ხელოვნურ ლინზებს შორის?

ხელოვნური ინტრაოკულარული ლინზები (IOL) რამდენიმე ტიპისაა: მონოფოკალური (ერთი მანძილისთვის), მულტიფოკალური (ახლო და შორი), ტორული (ასტიგმატიზმის კორექციისთვის). მონოფოკალური ლინზა სტანდარტულია და სახელმწიფო პროგრამით ფინანსდება. მულტიფოკალური და პრემიალური ლინზები დამატებით ხარჯს მოითხოვს. ოფთალმოლოგი ინდივიდუალურად შეარჩევს ლინზის ტიპს პაციენტის საჭიროებისა და თვალის ანატომიის მიხედვით.