გაფანტული სკლეროზი

მოკლედ

გაფანტული სკლეროზი (მულტიპლური სკლეროზი, MS) არის ცენტრალური ნერვული სისტემის ქრონიკული აუტოიმუნური დაავადება, რომლის დროსაც იმუნური სისტემა თავს ესხმის ნერვული ბოჭკოების მიელინის გარსს — თავისა და ზურგის ტვინში. დაავადება ძირითადად ვლინდება 20-40 წლის ასაკში, ქალებში 2-3-ჯერ უფრო ხშირად, ვიდრე მამაკაცებში. სიმპტომები მოიცავს მხედველობის დარღვევას, კიდურების დასუსტებას, სიარულის გაძნელებას, დაბალხმოვანებას, ტკივილსა და დაღლილობას. დაავადება შეიძლება მიმდინარეობდეს შეტევებითა და რემისიებით ან პროგრესირებით. მკურნალობა მოიცავს შეტევის მართვას (კორტიკოსტეროიდები), დაავადების მიმდინარეობის მოდიფიცირებას (იმუნომოდულატორები) და სიმპტომურ თერაპიას (სპასტიკურობის, ტკივილის, შარდვის დარღვევის მართვა). სრული განკურნება შეუძლებელია, მაგრამ თანამედროვე მედიკამენტებით დაავადების პროგრესირება მნიშვნელოვნად შენელდება.

რა არის და როგორ ხდება

გაფანტული სკლეროზი არის აუტოიმუნური პროცესი, რომლის დროსაც ორგანიზმის იმუნური სისტემა შეცდომით თავს ესხმის საკუთარი ნერვული სისტემის უჯრედებს. კერძოდ, დაზიანების სამიზნეა მიელინი — ნერვული ბოჭკოების დამცავი გარსი, რომელიც უზრუნველყოფს ნერვული იმპულსების სწრაფ გატარებას.

მიელინის გარსის დაშლის პროცესს დემიელინიზაცია ეწოდება. ანთებითი პროცესის შედეგად მიელინის ადგილზე წარმოიქმნება ნაწიბურის ქსოვილი — ეგრეთ წოდებული სკლეროზის ფოკუსები ანუ „ფლაკები". ეს ფოკუსები „გაფანტული" (განაწილებული) არის ცენტრალური ნერვული სისტემის სხვადასხვა ნაწილში — აქედან მოდის დაავადების სახელწოდებაც.

როცა მიელინი დაზიანებულია, ნერვული სიგნალი ნელდება ან სრულად წყდება. იმის მიხედვით, თავისა თუ ზურგის ტვინის რომელ ნაწილშია დაზიანება, პაციენტს სხვადასხვა სიმპტომი უვითარდება: მხედველობის, მოძრაობის, გრძნობადობის ან შარდის ბუშტის ფუნქციის დარღვევა.

დაავადების მექანიზმში მონაწილეობენ T-ლიმფოციტები და B-ლიმფოციტები, რომლებიც გადალახავენ ჰემატოენცეფალურ ბარიერს და ტვინის ქსოვილში ანთებას იწვევენ. დროთა განმავლობაში, ანთებით პროცესთან ერთად, ვითარდება ნეიროდეგენერაცია — ნერვული ბოჭკოების (აქსონების) შეუქცევადი დაზიანება, რაც განაპირობებს ინვალიდიზაციის პროგრესირებას.

დაავადება კლასიფიცირდება რამდენიმე ტიპად:

• რეციდივ-რემიტენტული (RRMS) — ყველაზე ხშირი (85%), შეტევები მონაცვლეობს გაუმჯობესების პერიოდებთან
• მეორეული პროგრესირებადი (SPMS) — RRMS-ის შემდეგ ვითარდება, თანდათანობითი გაუარესება
• პირველადი პროგრესირებადი (PPMS) — თავიდანვე სტაბილური გაუარესება, შეტევების გარეშე
• პროგრესირებად-რეციდივული — იშვიათი ფორმა

ვინ რისკის ჯგუფშია

გაფანტული სკლეროზი სპეციფიკური რისკ-ფაქტორების მქონე ადამიანებში უფრო ხშირად ვითარდება:

ასაკი და სქესი. დაავადება ტიპიურად 20-40 წლის ასაკში იწყება, თუმცა ბავშვებშიც და ხანდაზმულებშიც შეიძლება გამოვლინდეს. ქალებში RRMS 2-3-ჯერ უფრო ხშირია, ხოლო PPMS თითქმის თანაბრად გვხვდება ორივე სქესში.

გენეტიკა. გაფანტული სკლეროზი მემკვიდრეობით არ გადაეცემა კლასიკური გაგებით, მაგრამ გენეტიკური მიდრეკილება არსებობს. პირველი ხარისხის ნათესავში MS-ის არსებობა რისკს 10-15-ჯერ ზრდის. HLA-DRB1*15:01 გენის ვარიანტი დაკავშირებულია რისკის მომატებასთან (NICE, 2022).

გეოგრაფია და ეთნიკურობა. დაავადება უფრო ხშირია ეკვატორიდან მოშორებულ რეგიონებში — ჩრდილოეთ ევროპაში, კანადაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში. ეს ნაწილობრივ D ვიტამინის დეფიციტს უკავშირდება.

D ვიტამინის დეფიციტი. დაბალი D ვიტამინის დონე მნიშვნელოვანი რისკ-ფაქტორია (Lancet Neurology, 2022).

მოწევა. მწეველებში MS-ის რისკი 1.5-ჯერ მაღალია; მოწევა ასევე აჩქარებს დაავადების პროგრესირებას.

ეპშტეინ-ბარის ვირუსი (EBV). EBV-ით ინფიცირებულ ადამიანებში MS-ის რისკი 32-ჯერ მაღალია არაინფიცირებულთან შედარებით (Science, 2022).

სიმსუქნე მოზარდობაში ასევე დაკავშირებულია რისკის მომატებასთან.

სიმპტომები

გაფანტული სკლეროზის სიმპტომები მრავალფეროვანია და დამოკიდებულია დაზიანების ლოკალიზაციაზე. სიმპტომები შეიძლება მოულოდნელად გამოვლინდეს (შეტევის დროს) და რამდენიმე კვირაში ნაწილობრივ ან სრულად დაიხოცოს.

ხშირი სიმპტომები:

• ოპტიკური ნევრიტი — ერთი თვალის მხედველობის დაქვეითება ან დაკარგვა, ტკივილი თვალის მოძრაობისას. ხშირად პირველი სიმპტომია
• კიდურების დაბუჟება და ჩხვლეტა — ხელებში, ფეხებში ან სხეულის ერთ მხარეს
• კუნთოვანი სისუსტე — ერთი ან რამდენიმე კიდურის დასუსტება
• სპასტიკურობა — კუნთების მომატებული ტონუსი, სიხისტე, მტკივნეული კრუნჩხვები
• პათოლოგიური დაღლილობა — გამოხატული, არაპროპორციული დაღლილობა, რომელიც შრომისუნარიანობას მნიშვნელოვნად ამცირებს
• ბალანსის დარღვევა — სიარულის არასტაბილურობა, კოორდინაციის პრობლემები
• ლერმონტოვის ნიშანი (Lhermitte's sign) — ელექტრული შოკის მსგავსი შეგრძნება კისრის მოხრისას

ნაკლებად ხშირი, მაგრამ მნიშვნელოვანი სიმპტომები:

• შარდის ბუშტის დისფუნქცია (სიხშირე, გადაუდებლობა, შეუკავებლობა)
• ყაბზობა ან ნაწლავის დისფუნქცია
• სექსუალური ფუნქციის დარღვევა
• კოგნიტური დარღვევები — ყურადღების, მეხსიერების, ინფორმაციის დამუშავების სიჩქარის დაქვეითება
• დეპრესია და შფოთვა
• ტრიგემინალური ნევრალგია — სახის ძლიერი ტკივილი
• ორმაგი მხედველობა (დიპლოპია)
• მეტყველების დარღვევა (დიზართრია)

სიმპტომები ხშირად მძიმდება სხეულის ტემპერატურის მომატებისას (უხტჰოფის ფენომენი) — ცხელ აბაზანაში, ფიზიკური დატვირთვისას ან ცხელ ამინდში.

დიაგნოსტიკა

გაფანტული სკლეროზის დიაგნოზი ეფუძნება მაკდონალდის კრიტერიუმებს (McDonald Criteria, 2017 revision), რომლებიც მოითხოვს დემიელინიზაციის ფოკუსების დადასტურებას დროში და სივრცეში გავრცელების თვალსაზრისით.

მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია (MRT) — დიაგნოსტიკის ოქროს სტანდარტია. თავისა და ზურგის ტვინის MRT გამოავლენს:

• T2-შეწონილ რეჟიმში ჰიპერინტენსიურ ფოკუსებს (თეთრი ლაქები)
• გადოლინიუმით კონტრასტირებისას — აქტიური, „ახალი" ფოკუსების გამოვლენას
• დაზიანების ტიპიურ ლოკალიზაციას: პერივენტრიკულარულად, ქერქული, ინფრატენტორიული და ზურგის ტვინის ფოკუსები

ლუმბალური პუნქცია (ზურგის ტვინის სითხის ანალიზი):

• ოლიგოკლონური ზოლების (oligoclonal bands) არსებობა ცერებროსპინალურ სითხეში
• IgG ინდექსის მომატება

გამოწვეული პოტენციალები (Evoked Potentials):

• მხედველობის გამოწვეული პოტენციალები (VEP) გამოავლენს ნერვული გატარების შეფერხებას მხედველობის ნერვში, მაშინაც კი, როცა კლინიკური სიმპტომები არ არის

სისხლის ანალიზები — სპეციფიკური არ არის, მაგრამ გამოიყენება სხვა დაავადებების გამოსარიცხად (ვასკულიტი, სარკოიდოზი, B12 ვიტამინის დეფიციტი, ნეიროსიფილისი, ნეირო-ბეჟეტი).

ოპტიკური კოჰერენტული ტომოგრაფია (OCT) — ბადურის ნერვული ბოჭკოების შრის სისქეს ზომავს; თხელდება ოპტიკური ნევრიტის შემდეგ.

მნიშვნელოვანია, რომ MS-ის დიაგნოზი გამორიცხვის დიაგნოზიცაა — ჯერ უნდა გამოირიცხოს სხვა მსგავსი სიმპტომების მქონე დაავადებები (NICE CG186, 2022).

მკურნალობა — წამლები

გაფანტული სკლეროზის მედიკამენტური მკურნალობა სამ ძირითად მიმართულებას მოიცავს:

1. შეტევის (რეციდივის) მკურნალობა

მეთილპრედნიზოლონი — შეტევის პირველი რიგის მკურნალობა. ინტრავენურად 500-1000 მგ დღიურად, 3-5 დღის განმავლობაში (NICE, 2022). აჩქარებს შეტევიდან გამოჯანმრთელებას, თუმცა არ ცვლის გრძელვადიან პროგნოზს. გვერდითი მოვლენები: უძილობა, გულისრევა, გემოს შეცვლა, არტერიული წნევის მომატება.

ორალური კორტიკოსტეროიდები (მეთილპრედნიზოლონი 500 მგ ან პრედნიზოლონი) გამოიყენება ალტერნატივულად, როცა ინტრავენური მიღება შეუძლებელია.

2. დაავადების მიმდინარეობის მოდიფიცირება (DMT)

ეს მედიკამენტები ამცირებენ შეტევების სიხშირეს და ანელებენ ინვალიდიზაციის პროგრესირებას. ინიშნება ნევროლოგის მიერ:

პირველი რიგის თერაპია:

• ინტერფერონ-ბეტა (Avonex, Rebif, Betaferon) — ინექციური პრეპარატები, ამცირებენ შეტევების სიხშირეს 30%-ით
• გლატირამერის აცეტატი (Copaxone) — კანქვეშა ინექცია
• ტერიფლუნომიდი (Aubagio) — ორალური, დღეში ერთხელ
• დიმეთილფუმარატი (Tecfidera) — ორალური

მეორე რიგის და მაღალეფექტური თერაპია:

• ფინგოლიმოდი (Gilenya) — პირველი ორალური DMT
• ნატალიზუმაბი (Tysabri) — ინტრავენური ინფუზია, ყოველთვიურად
• ოკრელიზუმაბი (Ocrevus) — ანტი-CD20, PPMS-ისთვისაც ეფექტური
• კლადრიბინი (Mavenclad) — ორალური, წელიწადში მოკლე კურსებით

DMT-ების შერჩევა ხდება ინდივიდუალურად, დაავადების აქტივობის, რისკების და პაციენტის პრეფერენციის გათვალისწინებით (EMA SmPC; ABN Guidelines, 2023).

3. სიმპტომური თერაპია

სპასტიკურობის მართვა:

• ბაკლოფენი 10მგ — კუნთების რელაქსანტი, პირველი რიგის საშუალება სპასტიკურობის დროს. დოზა: 5 მგ-დან დაწყებით, თანდათანობითი მომატებით 30-75 მგ/დღეში, 3 მიღებად. გვერდითი მოვლენები: ძილიანობა, კუნთოვანი სისუსტე, თავბრუსხვევა (BNF 87, 2024)

ნეიროპათიური ტკივილის მართვა:

• ამიტრიპტილინი 10მგ ან ამიტრიპტილინი 25მგ — ტრიციკლური ანტიდეპრესანტი, ეფექტურია ნეიროპათიური ტკივილის დროს. დოზა: 10 მგ ღამით, მაქსიმუმ 75 მგ-მდე. გვერდითი მოვლენები: პირის სიმშრალე, ძილიანობა, ყაბზობა (NICE CG173)

თავბრუსხვევა და ვერტიგო:

• ბეტასერქი 16მგ ან ბეტასერქი 24მგ — ბეტაჰისტინი, გამოიყენება ვესტიბულური სიმპტომების შესამსუბუქებლად. დოზა: 16 მგ 3-ჯერ დღეში ან 24 მგ 2-ჯერ დღეში

დეპრესია და შფოთვა:

• SSRI ჯგუფის ანტიდეპრესანტები (სერტრალინი, ფლუოქსეტინი) — დეპრესია MS-ის პაციენტთა 50%-ს აქვს
• ადაპტოლი 500მგ — ანქსიოლიტიკი, შფოთვის სიმპტომების მართვისთვის, 500 მგ 2-3-ჯერ დღეში
• ბუსპირონ-ეგისი 10მგ — ანქსიოლიტიკი სედაციური ეფექტის გარეშე

ტკივილგამაყუჩებელი (მუსკულოსკელეტური ტკივილი):

• არკოქსია 60მგ — ეტორიკოქსიბი, COX-2 ინჰიბიტორი, მუსკულოსკელეტური ტკივილისთვის, 60 მგ დღეში ერთხელ

შარდის ბუშტის დისფუნქცია:

• ანტიქოლინერგული საშუალებები (ოქსიბუტინინი, ტოლტეროდინი) — შეუკავებლობის დროს
• ბუსკოპანი 10მგ — შეიძლება გამოყენებულ იქნას სპაზმის შესამსუბუქებლად

D ვიტამინის შევსება:

• აქვადეტრიმი ვიტამინი D3 — D ვიტამინის ოპტიმალური დონის შენარჩუნებისთვის რეკომენდებულია MS-ის პაციენტებში (1000-4000 სე/დღეში, ექიმის რეკომენდაციით)

ცხოვრების წესი

ცხოვრების წესის კორექტირება მნიშვნელოვან როლს ასრულებს გაფანტული სკლეროზის მართვაში:

ფიზიკური აქტივობა. რეგულარული, ზომიერი ინტენსივობის ვარჯიში (კვირაში 150 წუთი) აუმჯობესებს ფიზიკურ ფუნქციას, ამცირებს დაღლილობას და აუმჯობესებს განწყობას. რეკომენდებულია: ცურვა, იოგა, სტატიკური ველოსიპედი, პილატესი. მნიშვნელოვანია ზედმეტი გადახურების თავიდან აცილება (უხტჰოფის ფენომენი).

კვება. მედიტერანული ტიპის დიეტა, მდიდარი ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავებით (თევზი, კაკალი), ხილით, ბოსტნეულითა და მარცვლეულით. ზოგიერთი კვლევა მიუთითებს ანთების საწინააღმდეგო დიეტის სარგებელზე. შეზღუდეთ გადამუშავებული საკვები, შაქარი და ნაჯერი ცხიმები.

D ვიტამინი. მზის სინათლის ზომიერი ექსპოზიცია და D ვიტამინის სუპლემენტაცია — ექიმის რეკომენდაციით.

მოწევის შეწყვეტა. მოწევა აჩქარებს დაავადების პროგრესირებას და ამცირებს მკურნალობის ეფექტურობას. მოწევის შეწყვეტა ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაბიჯია.

ალკოჰოლი. ზომიერი მოხმარება (ან სრული თავის არიდება) რეკომენდებულია, რადგან ალკოჰოლი ამძიმებს ბალანსის და კოორდინაციის პრობლემებს.

ძილის ჰიგიენა. MS-ის პაციენტების მნიშვნელოვან ნაწილს ძილის დარღვევა აქვს. რეგულარული ძილის რეჟიმი, ძილის წინ ეკრანების თავიდან აცილება.

სტრესის მართვა. ქრონიკული სტრესი შეტევების გამომწვევ ფაქტორად ითვლება. მედიტაცია, კოგნიტურ-ბიჰევიორული თერაპია და რელაქსაციის ტექნიკები სასარგებლოა.

გართულებები

მკურნალობის გარეშე ან არაადეკვატური მართვის შემთხვევაში გაფანტული სკლეროზი მრავალ გართულებას იწვევს:

მოძრაობის დაქვეითება. 15-20 წლის განმავლობაში RRMS-ის პაციენტთა მნიშვნელოვანი ნაწილი SPMS-ში გადავა. DMT-ების გარეშე, პაციენტთა 50%-ს 15 წელიწადში სიარულისთვის დამხმარე საშუალება სჭირდება (EMA, 2023).

კოგნიტური გაუარესება. პაციენტების 40-65%-ს ვითარდება მეხსიერების, ყურადღების და ინფორმაციის დამუშავების სიჩქარის დაქვეითება, რაც პროფესიულ ცხოვრებას მნიშვნელოვნად აფერხებს.

ოსტეოპოროზი. იმობილიზაცია და კორტიკოსტეროიდების ხშირი გამოყენება ზრდის მოტეხილობის რისკს.

შარდგამომყვანი გზების ინფექციები. ნეიროგენური ბუშტის გამო ხშირია, რაც სეფსისამდე შეიძლება მივიდეს.

წნევითი წყლულები. ეტლით მიჯაჭვულ პაციენტებში.

დეპრესია და სუიციდის რისკი. MS-ის პაციენტებში სუიციდის რისკი ზოგადი პოპულაციის 2-3-ჯერ აღემატება.

გუტანის (ყლაპვის) დარღვევა. მოგვიანებით სტადიებზე — ასპირაციული პნევმონიის რისკი.

გრძელვადიანი პროგნოზი

გაფანტული სკლეროზი ქრონიკული დაავადებაა, მაგრამ სიცოცხლის ხანგრძლივობა თანამედროვე მკურნალობით მხოლოდ 5-10 წლით ნაკლებია ზოგად პოპულაციასთან შედარებით. პროგნოზი მნიშვნელოვნად მერყეობს:

ხელსაყრელი ფაქტორები: ახალგაზრდა ასაკში დაწყება, ქალი სქესი, RRMS ტიპი, ოპტიკური ნევრიტით დაწყება, შეტევებს შორის სრული გამოჯანმრთელება, MRT-ზე ნაკლები ფოკუსები.

არახელსაყრელი ფაქტორები: მამაკაცის სქესი, გვიან დაწყება, PPMS, მოტორული სიმპტომებით დაწყება, ხშირი შეტევები პირველ 2 წელიწადში.

თანამედროვე მაღალეფექტური DMT-ების ადრეული დაწყება მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს გრძელვადიან პროგნოზს. პაციენტთა დიდი ნაწილი ინარჩუნებს სამუშაო უნარს და ცხოვრების კარგ ხარისხს ათწლეულების განმავლობაში (ABN, 2023).

როდის უნდა მიმართო ექიმს

გაფანტული სკლეროზის ეჭვის ან დადასტურებული დიაგნოზის შემთხვევაში, შემდეგ სიტუაციებში დაუყოვნებლივ მიმართეთ ნევროლოგს:

• ახალი ნევროლოგიური სიმპტომები — უეცარი მხედველობის დაქვეითება, კიდურის დასუსტება ან დაბუჟება, რომელიც 24 საათზე მეტ ხანს გრძელდება
• შეტევის ნიშნები — არსებული სიმპტომების მნიშვნელოვანი გაუარესება, რომელიც ინფექციასთან ან ცხელებასთან დაკავშირებული არ არის
• შარდვის კონტროლის სრული დაკარგვა — ან შარდის შეკავების შეუძლებლობა
• გუტანის (ყლაპვის) მძიმე დარღვევა — ხრჩობის ეპიზოდები, რაც ასპირაციის საფრთხეს ქმნის
• მძიმე დეპრესია ან სუიციდური აზრები — სასწრაფოდ მიმართეთ ფსიქიატრს ან სასწრაფო დახმარებას
• მედიკამენტების გვერდითი ეფექტები — ცხელება, ინფექციის ნიშნები DMT-ების მიღების ფონზე (იმუნოსუპრესიის გამო)

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება თუ არა ორსულობა გაფანტული სკლეროზის დროს?

დიახ, MS-ის მქონე ქალებს შეუძლიათ ორსულობა და ჯანმრთელი ბავშვის გაჩენა. ორსულობის მესამე ტრიმესტრში შეტევების სიხშირე მნიშვნელოვნად მცირდება. თუმცა, მრავალი DMT პრეპარატი კონტრაინდიცირებულია ორსულობის დროს (მაგალითად, ტერიფლუნომიდი, ფინგოლიმოდი), ამიტომ ორსულობის დაგეგმვა ნევროლოგთან კონსულტაციის შემდეგ უნდა მოხდეს. ზოგიერთი პრეპარატი (ინტერფერონ-ბეტა, გლატირამერი) შედარებით უსაფრთხოა (EMA SmPC, 2024).

შემიძლია თუ არა მუშაობა და მანქანის ტარება?

MS-ის პაციენტთა უმრავლესობა, განსაკუთრებით დაავადების ადრეულ სტადიებზე, შეუზღუდავად მუშაობს. სამუშაო ადგილის ადაპტაცია (მაგალითად, ტემპერატურის კონტროლი, მოქნილი გრაფიკი) ხშირად საკმარისია. მანქანის ტარების უფლება ინდივიდუალურად ფასდება — მხედველობის, კოორდინაციისა და კოგნიტური ფუნქციის მიხედვით. ზოგიერთი მედიკამენტი, კერძოდ ბაკლოფენი 10მგ, შეიძლება ძილიანობას იწვევდეს, რაც მართვის უნარს აქვეითებს.

რამდენად ეფექტურია ალტერნატიული მედიცინა?

არ არსებობს სამეცნიერო მტკიცებულება იმისა, რომ ალტერნატიული მეთოდები (ჰომეოპათია, აკუპუნქტურა, სპეციალური დიეტები) MS-ის მიმდინარეობას ცვლის. D ვიტამინის სუპლემენტაცია (აქვადეტრიმი ვიტამინი D3) მეცნიერულად გამართლებულია. იოგა და მედიტაცია სასარგებლოა სტრესის მართვისა და ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებისთვის, მაგრამ DMT-ების ჩანაცვლება არ შეიძლება.

შეიძლება თუ არა ალკოჰოლის მიღება MS-ის დროს?

ალკოჰოლი თავისთავად არ ამძიმებს MS-ის მიმდინარეობას, მაგრამ პრაქტიკულად პრობლემურია: ამძიმებს ბალანსის და კოორდინაციის დარღვევას, ურთიერთმოქმედებს მედიკამენტებთან (განსაკუთრებით ამიტრიპტილინი, ბაკლოფენი) და შეიძლება გააძლიეროს დაღლილობა. ზომიერი მოხმარება, ექიმთან კონსულტაციით, მისაღებია.

ბრენდული და ჯენერიკული DMT პრეპარატები ერთნაირად ეფექტურია?

ბიოსიმილარული პრეპარატები (მაგალითად, ინტერფერონ-ბეტას ბიოსიმილარები) კლინიკურ კვლევებში ორიგინალის ეკვივალენტური ეფექტურობა აჩვენეს (EMA, 2023). თუმცა, DMT-ის შეცვლა ყოველთვის ნევროლოგთან კონსულტაციით უნდა მოხდეს. ორალური პრეპარატების ჯენერიკები (მაგალითად, ტერიფლუნომიდის ჯენერიკი) ასევე ხელმისაწვდომია და ფარმაცევტულად ეკვივალენტურია.

რა სიხშირით უნდა ვეწვიო ნევროლოგს?

სტაბილური მდგომარეობის შემთხვევაში — წელიწადში 1-2-ჯერ, MRT კონტროლით. DMT-ის მიღების ფონზე — ყოველ 3-6 თვეში, სისხლის ანალიზებისა და MRT-ის კონტროლით (რაც კონკრეტულ პრეპარატზეა დამოკიდებული). ახალი სიმპტომების გამოჩენისას — დაუყოვნებლივ.