ფერდის ანთება (პლევრიტი)

მოკლედ

ფერდის ანთება (პლევრიტი) არის ფილტვის გარსის — პლევრის — ანთებითი დაავადება, რომელიც იწვევს მკვეთრ ტკივილს გულმკერდში, განსაკუთრებით ღრმა სუნთქვისა და ხველის დროს. პლევრა ორფენიანი გარსია, რომელიც ფილტვებსა და გულმკერდის კედელს შორის მდებარეობს. ანთების დროს ფენები ერთმანეთზე ხახუნებს და მწვავე ტკივილს იწვევს. პლევრიტი ხშირად ინფექციის (ვირუსული ან ბაქტერიული პნევმონიის) გართულებაა, თუმცა შეიძლება გამოწვეული იყოს აუტოიმუნური დაავადებებით, ფილტვის ემბოლიით ან ონკოლოგიური პროცესით. დაავადება ნებისმიერ ასაკში გვხვდება, თუმცა უფრო ხშირია მოზრდილებში. მკურნალობა მიზეზზეა დამოკიდებული და მოიცავს ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატებს, ანტიბიოტიკებს (ბაქტერიული ეტიოლოგიის შემთხვევაში) და ტკივილგამაყუჩებლებს. დროული დიაგნოსტიკა და მკურნალობა აუცილებელია გართულებების — მათ შორის პლევრალური გამონაჟონის — პრევენციისთვის.

რა არის და როგორ ხდება

პლევრა ორფენიანი თხელი გარსია: ვისცერალური პლევრა უშუალოდ ფილტვის ზედაპირს ფარავს, ხოლო პარიეტალური პლევრა გულმკერდის კედლის შიდა ზედაპირზეა მიმაგრებული. ნორმაში ამ ორ ფენას შორის მცირე რაოდენობით სითხეა (დაახლოებით 10-20 მლ), რომელიც საპოხის ფუნქციას ასრულებს — სუნთქვის დროს ფენები ერთმანეთზე თავისუფლად მოძრაობს.

ანთებითი პროცესის დროს პლევრის ფენები სქელდება, შეშუპდება და უხეშდება. ფიბრინის ფენა ილექება ზედაპირზე, რის გამოც ფენები ერთმანეთზე ხახუნებს — ეს იწვევს დამახასიათებელ მკვეთრ ტკივილს, რომელსაც პლევრიტული ტკივილი ეწოდება. ტკივილი განსაკუთრებით ძლიერდება შესუნთქვის, ხველის ან ტორსის მოძრაობისას.

პლევრიტი ორ ძირითად ფორმად იყოფა:

• მშრალი (ფიბრინოზული) პლევრიტი — ანთება ფიბრინის დალექვით მიმდინარეობს, სითხის მნიშვნელოვანი დაგროვების გარეშე. ხასიათდება ინტენსიური ტკივილით და პლევრის ხახუნის ხმაურით.
• ექსუდაციური პლევრიტი — პლევრის ღრუში სითხე გროვდება (პლევრალური გამონაჟონი). სითხის დაგროვებისას ტკივილი შეიძლება შემცირდეს, მაგრამ ჩნდება ქოშინი, რადგან სითხე ფილტვს აწვება და მის გაფართოებას აფერხებს.

ანთებითი პროცესი შეიძლება იყოს ინფექციური (ბაქტერიული, ვირუსული, ტუბერკულოზური), აუტოიმუნური (სისტემური წითელი მგლურა, რევმატოიდული ართრიტი), ნეოპლასტიკური (ფილტვის კიბო, მეტასტაზები) ან სისხლძარღვოვანი (ფილტვის ემბოლია). პათოგენეზი მიზეზის მიხედვით განსხვავდება, თუმცა საერთო მექანიზმი ანთებითი მედიატორების (პროსტაგლანდინები, ციტოკინები) გამოყოფა და კაპილარული გამტარობის ზრდაა.

ვინ რისკის ჯგუფშია

პლევრიტის განვითარების რისკი მაღალია შემდეგ ჯგუფებში:

• ინფექციური დაავადებების მქონე პირები — ბაქტერიული პნევმონია პლევრიტის ყველაზე გავრცელებული მიზეზია. ვირუსული ინფექციები (გრიპი, COVID-19) ასევე ხშირად იწვევს პლევრის ანთებას.
• ტუბერკულოზით დაავადებულები — განვითარებად ქვეყნებში ტუბერკულოზური პლევრიტი კვლავ მნიშვნელოვან პრობლემას წარმოადგენს.
• აუტოიმუნური დაავადებების მქონე პაციენტები — სისტემური წითელი მგლურა (SLE), რევმატოიდული ართრიტი და სხვა კოლაგენოზები პლევრიტის რისკს მნიშვნელოვნად ზრდის.
• ონკოლოგიური პაციენტები — ფილტვის კიბო, სარძევე ჯირკვლის კიბო და ლიმფომა ხშირად იწვევს პარანეოპლასტიკურ პლევრიტს.
• გულის უკმარისობის მქონე პირები — ტრანსუდაციული გამონაჟონის ყველაზე ხშირი მიზეზი.
• ღვიძლის ციროზის მქონე პაციენტები — ჰეპატიკური ჰიდროთორაქსი.
• ასაკი — 40 წელს ზემოთ ასაკში სიხშირე იზრდება, თუმცა ვირუსული პლევრიტი ახალგაზრდებშიც გვხვდება.
• მწეველები — თამბაქოს მოხმარება ფილტვის ინფექციებისა და ონკოლოგიური დაავადებების რისკს ზრდის.
• იმუნოსუპრესია — აივ-ინფექცია, ორგანო-ტრანსპლანტაცია, ქიმიოთერაპია.
• ქირურგიული ჩარევები — გულმკერდის ან მუცლის ოპერაციის შემდეგ.

სიმპტომები

პლევრიტის კლინიკური სურათი დამოკიდებულია ფორმაზე (მშრალი თუ ექსუდაციური) და მიზეზზე:

ძირითადი სიმპტომები:

• მკვეთრი, მჩხვლეტავი ტკივილი გულმკერდში — ყველაზე დამახასიათებელი ნიშანი. ტკივილი ძლიერდება ღრმა შესუნთქვისას, ხველისას, ცემინებისას. ჩვეულებრივ ერთ მხარეს ლოკალიზდება.
• ზედაპირული, სწრაფი სუნთქვა — პაციენტი ინტუიციურად ცდილობს ღრმა სუნთქვის თავიდან აცილებას ტკივილის გამო.
• ხველა — მშრალი, არაპროდუქტიული. ხველის დროს ტკივილი მკვეთრად ძლიერდება.
• ქოშინი — განსაკუთრებით ექსუდაციურ პლევრიტში, როცა სითხე ფილტვს აწვება.
• ცხელება — ინფექციური ეტიოლოგიის დროს, ხშირად 38°C-ზე მეტი.

ნაკლებად ხშირი სიმპტომები:

• ტკივილი მხარში ან ზურგში (დიაფრაგმის პლევრის ანთების დროს)
• სისუსტე, მადის დაქვეითება
• ღამის ოფლიანობა (ტუბერკულოზური პლევრიტი)
• წონაში კლება (ონკოლოგიური ეტიოლოგია)
• სახსრების ტკივილი (აუტოიმუნური მიზეზი)

ფიზიკური გასინჯვისას ექიმი შეიძლება მოისმინოს პლევრის ხახუნის ხმაური — დამახასიათებელი ხრაშუნა, რომელსაც ჩალის ხრაშუნას ადარებენ. ეს ხმა ორივე ფაზაში — შესუნთქვისა და ამოსუნთქვის დროს ისმის. ექსუდაციური პლევრიტის დროს, სითხის დაგროვების ზონაში სუნთქვა შესუსტებულია ან არ ისმის, ხოლო პერკუსიით მოყრუება აღინიშნება.

დიაგნოსტიკა

პლევრიტის დიაგნოსტიკა რამდენიმე ეტაპს მოიცავს:

კლინიკური შეფასება

ექიმი აფასებს ანამნეზს (ტკივილის ხასიათი, ხანგრძლივობა, თანმხლები სიმპტომები), ახორციელებს აუსკულტაციას (მოსმენა) და პერკუსიას (დაკაკუნება).

ინსტრუმენტული გამოკვლევები

• გულმკერდის რენტგენოგრაფია — პირველი რიგის გამოკვლევა. აჩვენებს პლევრალურ გამონაჟონს (სითხის დაგროვებას), ფილტვის ინფილტრატს ან სიმსივნურ წარმონაქმნს.
• გულმკერდის ულტრაბგერა — სითხის რაოდენობის ზუსტი შეფასება, პუნქციის ადგილის განსაზღვრა.
• კომპიუტერული ტომოგრაფია (CT) — დეტალური ინფორმაცია პლევრის, ფილტვის პარენქიმის და მედიასტინუმის შესახებ. აუცილებელია ფილტვის ემბოლიის ან სიმსივნის ეჭვისას.

ლაბორატორიული გამოკვლევები

• სისხლის საერთო ანალიზი — ლეიკოციტოზი მიუთითებს ინფექციაზე; ანემია — ქრონიკულ დაავადებაზე.
• C-რეაქტიული ცილა (CRP) და ერითროციტების დალექვის სიჩქარე (ESR) — ანთების მარკერები.
• პლევრალური პუნქცია (თორაკოცენტეზი) — ყველაზე მნიშვნელოვანი დიაგნოსტიკური პროცედურა ექსუდაციური პლევრიტის დროს. სითხის ანალიზი (ცილა, LDH, გლუკოზა, ციტოლოგია, ბაქტერიოლოგიური გამოკვლევა) მიზეზის დადგენაში ეხმარება. Light-ის კრიტერიუმები გამოიყენება ტრანსუდატის ექსუდატისგან გასარჩევად (BTS, 2023).
• ტუბერკულოზის ტესტები — მანტუს ტესტი, კვანტიფერონი, ნახველის ანალიზი.
• ბიოფსია — პლევრის ბიოფსია ხორციელდება ონკოლოგიური ან ტუბერკულოზური პლევრიტის ეჭვისას, როცა სითხის ციტოლოგია ნეგატიურია.

მკურნალობა — წამლები

პლევრიტის მკურნალობა მიზეზობრივი (ეტიოლოგიური) და სიმპტომური კომპონენტებისგან შედგება. მკურნალობის სტრატეგია დამოკიდებულია გამომწვევ მიზეზზე (NICE, 2023; BTS Pleural Disease Guideline, 2023).

პირველი რიგის თერაპია — ტკივილის მართვა და ანთების შემცირება

არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები (NSAID) პლევრიტული ტკივილის მკურნალობის საფუძველია:

• დიკლოფენაკი 50მგ — 50 მგ 2-3-ჯერ დღეში, საკვებთან ერთად. ეფექტურია პლევრიტული ტკივილის შესამცირებლად. კუჭ-ნაწლავის გვერდითი მოვლენების გათვალისწინებით, პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორთან ერთად ინიშნება.
• დიკლოფენაკი 75მგ — ინტრამუსკულური ფორმა მწვავე ტკივილის სწრაფი კუპირებისთვის, 75 მგ ღრმა კუნთში, 1-2-ჯერ დღეში, არაუმეტეს 2-3 დღისა.
• დიკლო-დენკი 100 რეტარდი — გახანგრძლივებული მოქმედების ფორმა, 100 მგ ერთხელ დღეში, ხანგრძლივი მკურნალობისთვის.
• ნუროფენი / იბუპროფენი — 400 მგ 3-ჯერ დღეში. კარგი ალტერნატივაა, განსაკუთრებით ახალგაზრდებში.
• დექსალგინი 25მგ — დექსკეტოპროფენი, 25 მგ 3-ჯერ დღეში, არაუმეტეს 3-5 დღისა. ეფექტურია მწვავე ტკივილის შემთხვევაში.
• არკოქსია 60მგ — ეტორიკოქსიბი, COX-2 შერჩევითი ინჰიბიტორი, 60-90 მგ ერთხელ დღეში. უპირატესობა — ნაკლები კუჭ-ნაწლავის გართულებები (EMA SmPC).

ანალგეტიკები — როცა NSAID საკმარისი არ არის ან უკუნაჩვენებია:

• ანალგინი 500მგ — მეტამიზოლი, 500 მგ-1გ 2-3-ჯერ დღეში. მოკლევადიანად, მწვავე ტკივილისთვის.

ეტიოლოგიური თერაპია — ანტიბიოტიკები (ბაქტერიული პლევრიტი)

ბაქტერიული პნევმონიიდან გამოწვეული პარაპნევმონიული პლევრიტის ან ემპიემის დროს ანტიბიოტიკოთერაპია სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია:

• ამოქსიკლავი 1000მგ — ამოქსიცილინი/კლავულანის მჟავა, 1000 მგ 2-ჯერ დღეში, 7-14 დღე. პირველი რიგის არჩევანი საზოგადოებაში შეძენილი პარაპნევმონიული პლევრიტისთვის.
• აუგმენტინი 625მგ — ალტერნატიული ბრენდი, 625 მგ 3-ჯერ დღეში.
• აზიმაკი 500მგ — აზითრომიცინი, 500 მგ ერთხელ დღეში 3-5 დღე. ატიპიური ბაქტერიების ეჭვისას ან პენიცილინის ალერგიის შემთხვევაში.
• ცეფტრიაქსონი 1გ — ინტრავენურად, 1-2 გ ერთხელ დღეში. ჰოსპიტალიზებული პაციენტებისთვის, მძიმე ინფექციის დროს.
• ციპროფლოქსაცინი 500მგ — ფტორქინოლონი, რეზერვული ანტიბიოტიკი, 500 მგ 2-ჯერ დღეში.

დამხმარე თერაპია

• დექსამეტაზონი 0.5მგ — გლუკოკორტიკოიდი, გამოიყენება აუტოიმუნური პლევრიტის ან ტუბერკულოზური პლევრიტის მკურნალობაში (ანტიტუბერკულოზურ თერაპიასთან ერთად), რათა ანთება და ფიბროზის ფორმირება შემცირდეს. დოზა ინდივიდუალურად განისაზღვრება.
• ამბროქსოლი 30მგ — მუკოლითიკი, ხველის დროს ნახველის განთხელებისთვის, 30 მგ 2-3-ჯერ დღეში.
• ბრომჰექსინი — ალტერნატიული მუკოლითიკი, 8 მგ 3-ჯერ დღეში.

თორაკოცენტეზი და დრენაჟი

მედიკამენტურ თერაპიასთან ერთად, მნიშვნელოვანი პლევრალური გამონაჟონის (>500 მლ) ან ემპიემის შემთხვევაში ხორციელდება პლევრის პუნქცია ან გულმკერდის დრენაჟი — ეს ქირურგიული ჩარევაა და მკურნალობის აუცილებელი ნაწილია.

ცხოვრების წესი

პლევრიტის დროს და მას შემდეგ ცხოვრების წესის კორექცია მნიშვნელოვანი როლი ასრულებს გამოჯანმრთელებაში:

დასვენება და ფიზიკური აქტივობა:

• მწვავე ფაზაში რეკომენდებულია ფარდობითი დასვენება. სრული უმოძრაობა არ არის სასურველი, რადგან ზრდის ტრომბოზის რისკს.
• ტკივილის შემცირების კვალდაკვალ, ეტაპობრივად გაზარდეთ ფიზიკური აქტივობა — ფეხით სიარული, სუნთქვითი ვარჯიშები.
• სუნთქვითი გიმნასტიკა (ღრმა შესუნთქვა, ნელი ამოსუნთქვა) ხელს უწყობს ფილტვის მოცულობის აღდგენას და ატელექტაზის პრევენციას.

კვება:

• მრავალფეროვანი, ცილებით მდიდარი კვება — იმუნური სისტემის მხარდასაჭერად.
• ვიტამინი C-ით მდიდარი პროდუქტები (ციტრუსები, კივი, წიწაკა).
• საკმარისი სითხის მიღება — დღეში მინიმუმ 1.5-2 ლიტრი.

თამბაქო და ალკოჰოლი:

• თამბაქოზე სრული უარის თქმა აუცილებელია — მოწევა აფერხებს ფილტვის ქსოვილის რეგენერაციას და ზრდის განმეორებითი ინფექციის რისკს.
• ალკოჰოლის მოხმარება შეზღუდეთ, განსაკუთრებით ანტიბიოტიკებისა და NSAID-ების მიღების პერიოდში.

სტრესის მართვა:

• ქრონიკული სტრესი იმუნურ სისტემას ასუსტებს. რეკომენდებულია რელაქსაციის ტექნიკები, საკმარისი ძილი (7-8 საათი).

გართულებები

მკურნალობის გარეშე ან დაგვიანებული მკურნალობის შემთხვევაში, პლევრიტმა შეიძლება გამოიწვიოს:

• პლევრალური ემპიემა — ჩირქის დაგროვება პლევრის ღრუში. ეს ბაქტერიული პლევრიტის ყველაზე სახიფათო გართულებაა, რომელიც მწვავე ინფექციის დაწყებიდან 1-2 კვირაში შეიძლება განვითარდეს. მოითხოვს ქირურგიულ დრენაჟს და ინტრავენურ ანტიბიოტიკოთერაპიას.
• პლევრის შეხორცება (ფიბროთორაქსი) — ქრონიკული ანთების შედეგად პლევრის ფენები ერთმანეთს შეეხორცება, რაც ფილტვის მოცულობას მუდმივად ამცირებს. ეს კვირებისა და თვეების განმავლობაში ვითარდება.
• ატელექტაზი — ფილტვის ნაწილის „ჩაცხრომა" სითხის ზეწოლის გამო.
• სეფსისი — ბაქტერიული პლევრიტის გავრცელება სისხლში, რაც სიცოცხლისთვის სახიფათო მდგომარეობაა.
• ქრონიკული სუნთქვითი უკმარისობა — განსაკუთრებით ფიბროთორაქსის განვითარების შემთხვევაში.
• რეციდივი — აუტოიმუნური ან ონკოლოგიური ეტიოლოგიის დროს პლევრიტის განმეორება ხშირია.

გრძელვადიანი პროგნოზი

პლევრიტის პროგნოზი არსებითად დამოკიდებულია გამომწვევ მიზეზზე:

• ვირუსული პლევრიტი — პროგნოზი ხელსაყრელია, უმრავლეს შემთხვევაში სრული გამოჯანმრთელება 1-2 კვირაში ხდება.
• ბაქტერიული პარაპნევმონიული პლევრიტი — დროული ანტიბიოტიკოთერაპიის შემთხვევაში პროგნოზი კარგია, თუმცა ემპიემის შემთხვევაში ჰოსპიტალიზაცია და ქირურგიული ჩარევა აუცილებელია.
• ტუბერკულოზური პლევრიტი — 6-9-თვიანი ანტიტუბერკულოზური კურსის შემთხვევაში სრული განკურნება შესაძლებელია, თუმცა პლევრის შეხორცების რისკი არსებობს.
• ონკოლოგიური პლევრიტი — პროგნოზი დამოკიდებულია პირველადი სიმსივნის ტიპსა და სტადიაზე. მალიგნური პლევრალური გამონაჟონი ხშირად არასასიკეთო პროგნოსტიკური ნიშანია.
• აუტოიმუნური პლევრიტი — ძირითადი დაავადების კონტროლით რეციდივების თავიდან აცილება შესაძლებელია.

როდის უნდა მიმართო ექიმს

სასწრაფო სამედიცინო დახმარება საჭიროა შემდეგ შემთხვევებში:

• მკვეთრი, ინტენსიური ტკივილი გულმკერდში, რომელიც სუნთქვას აძნელებს — შეიძლება მიუთითებდეს ფილტვის ემბოლიაზე ან პნევმოთორაქსზე.
• ძლიერი ქოშინი, სუნთქვის უკმარისობა — შეიძლება მიუთითებდეს მნიშვნელოვანი პლევრალური გამონაჟონის არსებობაზე.
• მაღალი ცხელება (>38.5°C), ხანგრძლივი ცხელება (>3 დღე) ანტიბიოტიკის მიუხედავად — შესაძლოა ემპიემა ან სეფსისი ვითარდებოდეს.
• სისხლიანი ნახველი (ჰემოპტიზი) — ფილტვის ემბოლიის ან სიმსივნის ნიშანი.
• უმიზეზო წონაში კლება, ღამის ოფლიანობა — ონკოლოგიური ან ტუბერკულოზური პროცესის ეჭვი.
• პლევრიტის სიმპტომების განმეორება მკურნალობის დასრულების შემდეგ — მოითხოვს მიზეზის ხელახალ გამოკვლევას.

ხშირად დასმული კითხვები

შეიძლება თუ არა პლევრიტი თავისთავად გაიაროს?

მსუბუქი ვირუსული პლევრიტი შეიძლება თავისთავად გაიაროს 1-2 კვირაში, თუმცა თვითმკურნალობა არ არის რეკომენდებული. ბაქტერიული, ტუბერკულოზური ან ონკოლოგიური ეტიოლოგიის პლევრიტი ექიმის ჩარევის გარეშე არ გადის და გართულებებით არის სავსე. ნებისმიერ შემთხვევაში, გულმკერდის ტკივილის დროს ექიმთან ვიზიტი აუცილებელია მიზეზის დასადგენად.

შეიძლება თუ არა ალკოჰოლის მიღება პლევრიტის დროს?

პლევრიტის მწვავე ფაზაში ალკოჰოლის მიღება არ არის რეკომენდებული. ალკოჰოლი ურთიერთქმედებს ანტიბიოტიკებთან (განსაკუთრებით მეტრონიდაზოლთან) და არასტეროიდულ ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატებთან, ზრდის კუჭ-ნაწლავის სისხლდენისა და ღვიძლის დაზიანების რისკს. გამოჯანმრთელების შემდეგ, ზომიერი რაოდენობით ალკოჰოლი, ექიმთან კონსულტაციით, შეიძლება დასაშვები იყოს.

არის თუ არა პლევრიტი გადამდები?

თავისთავად პლევრიტი არ არის გადამდები. თუმცა, თუ მისი მიზეზი გადამდები ინფექციაა (მაგალითად, გრიპი, ტუბერკულოზი), ეს ინფექცია შეიძლება სხვა ადამიანებს გადაედოს. ტუბერკულოზური პლევრიტის შემთხვევაში კონტაქტში მყოფი პირების სკრინინგი აუცილებელია.

შეიძლება თუ არა მუშაობა და მანქანის ტარება პლევრიტის დროს?

მწვავე ფაზაში, როცა ინტენსიური ტკივილი და ცხელებაა, საავადმყოფო ფურცელი რეკომენდებულია. ტკივილგამაყუჩებლები (განსაკუთრებით ძლიერი NSAID-ები და ოპიოიდური ანალგეტიკები) შეიძლება გავლენა იქონიოს ყურადღებაზე, ამიტომ მანქანის ტარება სიფრთხილით უნდა მოხდეს. ფიზიკური შრომის განახლება ეტაპობრივად, ექიმის რეკომენდაციით, ჩვეულებრივ 1-3 კვირის შემდეგ შეიძლება.

რა განსხვავებაა პლევრიტსა და პნევმონიას შორის?

პნევმონია ფილტვის ქსოვილის (პარენქიმის) ანთებაა, ხოლო პლევრიტი — ფილტვის გარსის (პლევრის) ანთება. ხშირად პლევრიტი პნევმონიის გართულებაა (პარაპნევმონიული პლევრიტი). პნევმონიისთვის უფრო დამახასიათებელია ჩირქოვანი ნახველით ხველა და ფილტვში ხიხინები, ხოლო პლევრიტისთვის — სუნთქვაზე დამოკიდებული მკვეთრი ტკივილი და პლევრის ხახუნის ხმაური.

ორსულობის დროს როგორ იმკურნალება პლევრიტი?

ორსულობის დროს პლევრიტის მკურნალობა განსაკუთრებულ სიფრთხილეს მოითხოვს. NSAID-ები (დიკლოფენაკი, იბუპროფენი) მესამე ტრიმესტრში უკუნაჩვენებია, რადგან ნაყოფის სისხლძარღვთა სისტემაზე ახდენს უარყოფით გავლენას. ტკივილის მართვისთვის პარაცეტამოლი ითვლება ყველაზე უსაფრთხო პრეპარატად. ანტიბიოტიკებიდან ამოქსიცილინი/კლავულანატი (FDA კატეგორია B) შეიძლება გამოიყენოს ექიმმა. ნებისმიერ შემთხვევაში, ორსული ქალი ექიმის მეთვალყურეობის ქვეშ უნდა იყოს.