ეპისკლერიტი

მოკლედ

ეპისკლერიტი არის თვალის ეპისკლერის (სკლერასა და კონიუნქტივას შორის მდებარე თხელი ქსოვილის) ანთება, რომელიც იწვევს თვალის სიწითლეს, მსუბუქ ტკივილსა და დისკომფორტს. დაავადება უმეტესად თვითშეზღუდვითია და 1-2 კვირაში თავისთავად იხსნება, თუმცა ხშირად რეციდივებს იძლევა. ეპისკლერიტი უფრო ხშირია ახალგაზრდა და საშუალო ასაკის ქალებში. შემთხვევათა უმრავლესობაში მიზეზი უცნობია (იდიოპათიური), თუმცა 30%-მდე შემთხვევაში ასოცირდება სისტემური აუტოიმუნური დაავადებებით — რევმატოიდული ართრიტი, სისტემური წითელი მგლურა და სხვა. მკურნალობა სიმპტომურია: ხელოვნური ცრემლი, ცივი კომპრესები და საჭიროებისას არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები (NSAID). პროგნოზი ზოგადად კარგია — მხედველობის დაკარგვის რისკი პრაქტიკულად არ არსებობს, თუმცა სკლერიტის გამორიცხვა აუცილებელია.

რა არის და როგორ ხდება

ეპისკლერა არის თხელი, სისხლძარღვებით მდიდარი ქსოვილოვანი ფენა, რომელიც მდებარეობს თვალის სკლერის (თეთრი გარსი) ზედაპირსა და კონიუნქტივას (გამჭვირვალე ლორწოვანი გარსი) შორის. ეპისკლერიტის დროს ეს ფენა ანთებული ხდება, რაც იწვევს ზედაპირული სისხლძარღვების გაფართოებას და თვალის სიწითლეს.

არსებობს ორი ძირითადი ფორმა:

• მარტივი (დიფუზური) ეპისკლერიტი — ყველაზე გავრცელებული ფორმა (~70-80%), რომელშიც ანთება გავრცელებულია ეპისკლერის ფართო უბანზე. თვალი თანაბრად წითლდება ერთ ან რამდენიმე სექტორში.

• კვანძოვანი (ნოდულარული) ეპისკლერიტი — ნაკლებად ხშირი ფორმა, რომელშიც ჩნდება ლოკალიზებული, მტკივნეული კვანძი ეპისკლერის ზედაპირზე. ეს ფორმა უფრო ხანგრძლივი და რეციდივების მიდრეკილია.

პათოფიზიოლოგიურად ანთების მექანიზმი სრულად გაურკვეველია. იდიოპათიურ შემთხვევებში სავარაუდოდ ჩართულია ლოკალური იმუნური პასუხი — ტიპი IV ჰიპერმგრძნობელობის რეაქცია. ჰისტოლოგიურად აღინიშნება ეპისკლერული ქსოვილის არასპეციფიკური ანთება — ლიმფოციტების, მაკროფაგებისა და ეოზინოფილების ინფილტრაცია, ფიბრინის დეპოზიტები და ზედაპირული სისხლძარღვების ვაზოდილატაცია. სკლერაში, თვალის ღრმა ქსოვილებში, ანთება არ ვრცელდება — ეს არის ფუნდამენტური განსხვავება სკლერიტისგან, რომელიც ბევრად უფრო სერიოზული დაავადებაა.

ვინ რისკის ჯგუფშია

ეპისკლერიტი შედარებით ხშირი ოფთალმოლოგიური მდგომარეობაა. ძირითადი რისკ-ფაქტორები მოიცავს:

• ასაკი და სქესი: ყველაზე ხშირად გვხვდება 20-50 წლის ასაკში. ქალებში დაახლოებით 1,5-2-ჯერ უფრო ხშირია, ვიდრე მამაკაცებში.

• სისტემური აუტოიმუნური დაავადებები: შემთხვევათა 26-36%-ში ეპისკლერიტი ასოცირდება სისტემურ დაავადებასთან, მათ შორის:
• რევმატოიდული ართრიტი (ყველაზე ხშირი ასოციაცია)
• სისტემური წითელი მგლურა
• ანკილოზური სპონდილიტი
• ანთებითი ნაწლავის დაავადება (კრონის დაავადება, არასპეციფიკური წყლულოვანი კოლიტი)
• პოდაგრა
• სისხლძარღვოვანი ვასკულიტები

• ინფექციები: იშვიათად, ჰერპეს ვირუსი, ლაიმის დაავადება, ტუბერკულოზი და სიფილისი შეიძლება ასოცირებული იყოს ეპისკლერიტთან.

• ატოპია და ალერგიული მდგომარეობები: ალერგიული რინიტი, ბრონქული ასთმა და ეგზემა გარკვეულწილად ზრდის რისკს.

• როზაცეა: კანის ეს მდგომარეობა ხშირად ასოცირებულია ოკულარული ანთებით, მათ შორის ეპისკლერიტით.

ხაზგასმით უნდა აღინიშნოს, რომ შემთხვევათა უმრავლესობაში (60-70%) არანაირი ცნობილი მიზეზი ან თანმხლები დაავადება არ გამოვლინდება.

სიმპტომები

ეპისკლერიტის კლინიკური სურათი ტიპიურად მოიცავს:

ხშირი სიმპტომები:

• თვალის სიწითლე — ყველაზე ნიშანდობლივი სიმპტომი. ჩვეულებრივ სექტორული (თვალის ერთი ნაწილი), ნაკლებად ხშირად — დიფუზური. წითელი შეფერილობა ტიპიურად „ვარდისფერ-წითელია", განსხვავებით სკლერიტის ლურჯ-იისფერი ტონისგან
• მსუბუქი ტკივილი ან დისკომფორტი — ტიპიურად „სიმძიმის" ან „ჩხვლეტის" შეგრძნება, არა ძლიერი ტკივილი
• ლაქრიმაცია (ცრემლდენა) — ზომიერი
• ფოტოფობია (სინათლის მიმართ მგრძნობელობა) — მსუბუქი ან არარსებული

ნაკლებად ხშირი სიმპტომები:

• კვანძოვანი ფორმის დროს — მტკივნეული, პალპირებადი კვანძი ეპისკლერის ზედაპირზე
• თვალის შეშუპება
• პერიორბიტალური დისკომფორტი

მნიშვნელოვანი განმასხვავებელი ნიშნები:

• მხედველობა არ ირღვევა — ეს კრიტიკული განსხვავებაა სკლერიტისგან
• გამონადენი (დიშარჯი) ჩვეულებრივ არ აღინიშნება — განსხვავებით კონიუნქტივიტისგან
• ტკივილი არ არის ძლიერი და არ ირადირებს შუბლსა და საფეთქელში — ეს ტიპიურია სკლერიტისთვის
• ფენილეფრინის 2.5% ტოპიკური წვეთებით სისხლძარღვები ბლანჩირდება — ეს მიუთითებს ზედაპირულ ანთებაზე (ეპისკლერიტი), განსხვავებით სკლერიტისგან, სადაც ღრმა სისხლძარღვები ბლანჩირებას არ ექვემდებარება

დაავადება ტიპიურად ცალმხრივია, თუმცა 30-50%-ში ორივე თვალი შეიძლება დაზიანდეს, განსაკუთრებით სისტემური დაავადების არსებობისას.

დიაგნოსტიკა

ეპისკლერიტის დიაგნოზი ძირითადად კლინიკურია და ეფუძნება ოფთალმოლოგიურ გასინჯვას:

ოფთალმოლოგიური გასინჯვა:

• ნაპრალოვანი ნათურა (slit-lamp) — მთავარი დიაგნოსტიკური ინსტრუმენტი. საშუალებას იძლევა განვასხვავოთ ეპისკლერული ანთება (ზედაპირული) სკლერულისგან (ღრმა). ეპისკლერიტის დროს ეპისკლერული სისხლძარღვები გაფართოებულია, მაგრამ სკლერა ინტაქტურია
• ფენილეფრინის ტესტი — 2.5% ან 10% ფენილეფრინის წვეთების ჩაწვეთების შემდეგ ეპისკლერული სისხლძარღვები ბლანჩირდება (გათეთრდება), ხოლო ღრმა სკლერული სისხლძარღვები — არა. ეს საშუალებას გვაძლევს საიმედოდ განვასხვავოთ ეპისკლერიტი სკლერიტისგან
• მხედველობის სიმახვილის შემოწმება — ეპისკლერიტის დროს მხედველობა ნორმალური უნდა იყოს
• თვალშიდა წნევის გაზომვა — ჩვეულებრივ ნორმალური

ლაბორატორიული კვლევები: პირველი ეპიზოდის დროს, თუ სიმპტომები მსუბუქია და სწრაფად იხსნება, ლაბორატორიული კვლევები ჩვეულებრივ არ არის საჭირო. თუმცა, რეციდივის ან კვანძოვანი ფორმის დროს, ასევე სისტემური სიმპტომების არსებობისას, რეკომენდებულია:

• სისხლის საერთო ანალიზი (CBC)
• ანთების მარკერები: C-რეაქტიული ცილა (CRP), ერითროციტების დალექვის სიჩქარე (ESR)
• რევმატოიდული ფაქტორი (RF)
• ანტინუკლეარული ანტისხეულები (ANA)
• შარდმჟავა (პოდაგრის გამოსარიცხად)
• ANCA (ვასკულიტის ეჭვისას)

დიფერენციული დიაგნოზი: ყველაზე მნიშვნელოვანია სკლერიტის, კონიუნქტივიტის, მწვავე ანგლოდაკვრის გლაუკომისა და ირიტის/უვეიტის გამორიცხვა (NICE Clinical Knowledge Summaries, 2024).

მკურნალობა — წამლები

ეპისკლერიტის მკურნალობა ეტაპობრივია და ემყარება სიმპტომების სიმძიმეს (BNF 87, 2024).

პირველი რიგის თერაპია — კონსერვატიული მიდგომა

მსუბუქი ეპისკლერიტი ხშირად არ საჭიროებს მედიკამენტურ მკურნალობას:

• ხელოვნური ცრემლი — artificial-tears — დღეში 3-4-ჯერ ჩაწვეთება ამშვიდებს გაღიზიანებას და ამცირებს დისკომფორტს. ეს უსაფრთხო და ეფექტური საშუალებაა, რომელიც შეიძლება გამოიყენებოდეს ხანგრძლივად
• ცივი კომპრესები — დღეში რამდენჯერმე, 10-15 წუთი, ხელს უწყობს ანთების და შეშუპების შემცირებას

მეორე რიგის თერაპია — NSAID პრეპარატები

საშუალო სიმძიმის სიმპტომების ან რეციდივის დროს, ორალური არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები ეფექტურია:

• იბუპროფენი — ნუროფენი 200მგ ან brufen-rapidi-400-მგ — 400მგ დღეში 3-ჯერ, საკვებთან ერთად. კურსი ჩვეულებრივ 7-14 დღე. ეს ყველაზე ხშირად გამოყენებული NSAID-ია ეპისკლერიტის დროს
• ინდომეტაცინი — 25-50მგ დღეში 2-3-ჯერ. განსაკუთრებით ეფექტურია კვანძოვანი ფორმის დროს (BNF 87, 2024)
• ნაპროქსენი — 250-500მგ დღეში 2-ჯერ — ალტერნატივა იბუპროფენისა

NSAID-ების გამოყენებისას გასათვალისწინებელია გასტროინტესტინალური გვერდითი ეფექტები — კუჭის წყლული, გულისრევა, ტკივილი ეპიგასტრიუმში. გასტროპროტექცია (ომეპრაზოლი ან ანალოგი) რეკომენდებულია რისკ-ჯგუფის პაციენტებში.

ტოპიკური NSAID წვეთებიც (მაგ., დიკლოფენაკის ან კეტოროლაკის თვალის წვეთები) შეიძლება გამოყენებულ იქნას, თუმცა ორალური ფორმა უფრო ეფექტურია.

მესამე რიგის თერაპია — კორტიკოსტეროიდები

მხოლოდ რეფრაქტერული შემთხვევებისთვის, როცა NSAID-ებით სიმპტომები არ კონტროლდება 2 კვირის განმავლობაში:

• ტოპიკური კორტიკოსტეროიდები — დექსამეტაზონის ან პრედნიზოლონის თვალის წვეთები — მხოლოდ ოფთალმოლოგის დანიშნულებით და მონიტორინგით. მოკლევადიანი კურსი (1-2 კვირა), თანდათანობითი მოხსნით. გვერდითი ეფექტები მოიცავს თვალშიდა წნევის მომატებას (სტეროიდული გლაუკომა) და კატარაქტას ხანგრძლივი გამოყენებისას

მნიშვნელოვანი გაფრთხილება: კორტიკოსტეროიდული წვეთები არასოდეს დაინიშნოთ დამოუკიდებლად, ოფთალმოლოგის კონსულტაციის გარეშე, რადგან ჰერპეტიკული კერატიტის ფონზე შეიძლება კატასტროფული გართულებები გამოიწვიოს.

დამხმარე თერაპია

• ანტიჰისტამინური პრეპარატები — ალერგიული კომპონენტის არსებობისას: cetirizini-10mg — 10მგ დღეში ერთხელ, ან alerfasti-180მგ — 180მგ დღეში ერთხელ
• ტკივილგამაყუჩებელი — საჭიროებისას: analgini-500-მგ ან aspirini-500mg

სისტემური დაავადების მართვა

თუ ეპისკლერიტი ასოცირებულია სისტემურ აუტოიმუნურ დაავადებასთან, ძირითადი დაავადების ადეკვატური მკურნალობა ამცირებს ოკულარული რეციდივების სიხშირეს. ეს შეიძლება მოიცავდეს მეთოტრექსატს, აზათიოპრინს ან ბიოლოგიურ პრეპარატებს — რევმატოლოგის მეთვალყურეობით.

ცხოვრების წესი

ეპისკლერიტის მართვასა და რეციდივების პრევენციაში ცხოვრების წესის კორექცია მნიშვნელოვან როლს ასრულებს:

თვალის ჰიგიენა და დაცვა:

• მოერიდეთ თვალის ხახუნს — ეს ამძიმებს ანთებას
• გამოიყენეთ მზისგან დამცავი სათვალე ქარიან ან მზიან ამინდში
• კომპიუტერთან მუშაობისას დაიცავით 20-20-20 წესი: ყოველ 20 წუთში, 20 წამით შეხედეთ 20 ფუტის (6 მეტრის) მანძილზე
• თავი აარიდეთ კონტაქტურ ლინზებს ანთების აქტიური ფაზის დროს

კვება:

• ანთების საწინააღმდეგო დიეტა — მეტი ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავები (თევზი, თხილეული, ლანის თესლი)
• ანტიოქსიდანტებით მდიდარი საკვები — ხილი, ბოსტნეული, მარწყვი, მოცვი
• შეზღუდეთ დამუშავებული საკვები და ტრანსცხიმები

სტრესის მართვა:

• ფსიქოემოციური სტრესი შეიძლება გამწვავებული ფაქტორი იყოს
• რეკომენდებულია რელაქსაციის ტექნიკები, მედიტაცია, ადეკვატური ძილი (7-8 საათი)

მოწევა და ალკოჰოლი:

• მოწევის შეწყვეტა — თამბაქო ზოგადად აუარესებს ოკულარულ ანთებით მდგომარეობებს
• ალკოჰოლის მოხმარების შეზღუდვა

ფიზიკური აქტივობა:

• რეგულარული, ზომიერი ფიზიკური აქტივობა ხელს უწყობს იმუნური სისტემის ბალანსს და ანთების შემცირებას

გართულებები

ეპისკლერიტი ზოგადად კეთილთვისებიანი დაავადებაა და სერიოზული გართულებები იშვიათია. თუმცა, გარკვეულ შემთხვევებში შეიძლება განვითარდეს:

• რეციდივები — ყველაზე ხშირი „გართულება". პაციენტების 30-50%-ში ეპისკლერიტი რეციდივებს იძლევა, ზოგჯერ წლების განმავლობაში. კვანძოვანი ფორმა უფრო მეტად მიდრეკილია რეციდივისკენ
• სკლერიტში გადასვლა — იშვიათად (~5-10% შემთხვევებში), განსაკუთრებით სისტემური აუტოიმუნური დაავადების ფონზე, ეპისკლერიტი შეიძლება სკლერიტში გადავიდეს, რაც უკვე სერიოზული მდგომარეობაა მხედველობის დაკარგვის რისკით
• ქრონიკული ეპისკლერიტი — ხანგრძლივი, მოუხსნელი ანთება, რომელიც თვეების განმავლობაში გრძელდება
• წინა უვეიტი — ძალიან იშვიათად, ანთება შეიძლება გავრცელდეს თვალის წინა კამერაზე
• სკლერის შეთხელება — განსაკუთრებით ხანგრძლივი კორტიკოსტეროიდული თერაპიის ფონზე

მნიშვნელოვანია: მკურნალობის გარეშეც კი, ეპისკლერიტი თვალის სტრუქტურულ დაზიანებას პრაქტიკულად არ იწვევს და მხედველობა შენარჩუნებულია.

გრძელვადიანი პროგნოზი

ეპისკლერიტის პროგნოზი საერთო ჯამში ძალიან კარგია. ეპიზოდი ტიპიურად თვითშეზღუდვითია და 7-14 დღეში იხსნება, NSAID-ებით — კიდევ უფრო სწრაფად. მხედველობის ხანგრძლივი დაკარგვის რისკი ფაქტობრივად ნულის ტოლია.

თუმცა, პაციენტების მნიშვნელოვან ნაწილს (30-50%) აქვს რეციდივები — ზოგჯერ წელიწადში 2-3 ეპიზოდი, რაც ცხოვრების ხარისხზე გარკვეულ გავლენას ახდენს. რეციდივები ტიპიურად ნაკლებად ინტენსიურია პირველ ეპიზოდთან შედარებით.

სისტემური აუტოიმუნური დაავადების ფონზე განვითარებული ეპისკლერიტი უფრო ხშირად რეციდივებს იძლევა, მაგრამ ძირითადი დაავადების ადეკვატური კონტროლი მნიშვნელოვნად ამცირებს ამ რისკს. პაციენტების მცირე ნაწილში შეიძლება საჭირო გახდეს ხანგრძლივი პროფილაქტიკური თერაპია.

როდის უნდა მიმართო ექიმს

ქვემოთ ჩამოთვლილი სიტუაციებიდან ნებისმიერის დროს დაუყოვნებლივ ან სასწრაფოდ მიმართეთ ოფთალმოლოგს:

• ძლიერი ტკივილი თვალში, განსაკუთრებით თუ ირადირებს შუბლსა ან საფეთქელში — შეიძლება მიუთითებდეს სკლერიტზე
• მხედველობის გაუარესება — დაბინდვა, ბუნდოვანი ხედვა ან მხედველობის ველის შევიწროება
• სიმპტომების გაუარესება NSAID-ებით მკურნალობის მიუხედავად 2 კვირის განმავლობაში
• ხშირი რეციდივები — 3 ან მეტი ეპიზოდი ერთი წლის განმავლობაში, რაც სისტემური დაავადების სკრინინგს მოითხოვს
• თვალის ღრმა იისფერი ან ლურჯი შეფერილობა — შეიძლება მიუთითებდეს სკლერიტზე
• ორივე თვალის ერთდროული ჩართვა სისტემური სიმპტომებით (სახსრების ტკივილი, გამონაყარი, ცხელება)

ხშირად დასმული კითხვები

შემიძლია თუ არა კონტაქტური ლინზების ტარება ეპისკლერიტის დროს?

ანთების აქტიური ფაზის დროს კონტაქტური ლინზების ტარება არ არის რეკომენდებული, რადგან ისინი ამძიმებენ გაღიზიანებას და ხელს უშლიან ხელოვნური ცრემლის ეფექტურ მოქმედებას. ანთების სრული მოხსნის შემდეგ (ჩვეულებრივ 1-2 კვირა) შეგიძლიათ ლინზების ტარების განახლება. თუ ტოპიკურ მედიკამენტებს იყენებთ, ლინზების ჩადგმამდე მინიმუმ 15-20 წუთი დაელოდეთ წვეთების ჩაწვეთების შემდეგ.

არის თუ არა ეპისკლერიტი გადამდები?

არა, ეპისკლერიტი არ არის ინფექციური ან გადამდები დაავადება. ეს ანთებითი (ხშირად აუტოიმუნური) მდგომარეობაა და ვერ გადადის ერთი ადამიანიდან მეორეზე. განსხვავებით ვირუსული ან ბაქტერიული კონიუნქტივიტისგან, რომლებიც გადამდებია, ეპისკლერიტი სრულიად უსაფრთხოა გარშემომყოფთათვის.

შემიძლია თუ არა ალკოჰოლის მიღება NSAID-ებით მკურნალობის დროს?

NSAID-ებით (იბუპროფენი, ნაპროქსენი) მკურნალობის პერიოდში ალკოჰოლის მიღება არ არის რეკომენდებული, რადგან ორივე ზრდის კუჭ-ნაწლავის სისხლდენისა და წყლულის განვითარების რისკს. თუ ალკოჰოლს მიირთმევთ, შეზღუდეთ მინიმუმამდე და აუცილებლად მიიღეთ NSAID საკვებთან ერთად. კურსი ჩვეულებრივ მოკლევადიანია (7-14 დღე), ამიტომ ამ პერიოდში ალკოჰოლზე უარის თქმა არ წარმოადგენს პრობლემას.

შემიძლია თუ არა მუშაობა და მართვა ეპისკლერიტის დროს?

ეპისკლერიტის დროს მხედველობა არ ირღვევა, ამიტომ მუშაობა და ავტომობილის მართვა ჩვეულებრივ შესაძლებელია. თუმცა, თვალის დისკომფორტი, ლაქრიმაცია ან მსუბუქი ფოტოფობია შეიძლება ხელს გიშლიდეთ, განსაკუთრებით კომპიუტერთან ხანგრძლივი მუშაობის ან ღამით მართვისას. ხელოვნური ცრემლის გამოყენება და მზისგან დამცავი სათვალის ტარება მნიშვნელოვნად ამცირებს დისკომფორტს.

ორსულობის დროს როგორ მკურნალობენ ეპისკლერიტს?

ორსულობის დროს ეპისკლერიტის მკურნალობა შეზღუდულია: ხელოვნური ცრემლი და ცივი კომპრესები უსაფრთხოდ ითვლება. ორალური NSAID-ები (იბუპროფენი, ნაპროქსენი) უკუნაჩვენებია ორსულობის მესამე ტრიმესტრში (სავალდებულო გაკონსულტირება ექიმთან პირველ და მეორე ტრიმესტრშიც). ტოპიკური კორტიკოსტეროიდების გამოყენება შესაძლებელია ოფთალმოლოგის მკაცრი მეთვალყურეობით, რადგან სისტემური აბსორბცია მინიმალურია. აუცილებლად აცნობეთ ოფთალმოლოგს ორსულობის შესახებ (EMA SmPC guidelines).

რა განსხვავებაა ეპისკლერიტსა და კონიუნქტივიტს შორის?

ეპისკლერიტი და კონიუნქტივიტი ორივე თვალის სიწითლეს იწვევს, მაგრამ არსებითად განსხვავდება: კონიუნქტივიტის დროს ტიპიურია ლორწოვანი ან ჩირქოვანი გამონადენი, ქავილი და „ქვიშის" შეგრძნება, ხოლო ეპისკლერიტის დროს — ლოკალიზებული სიწითლე გამონადენის გარეშე, მსუბუქი ტკივილი. კონიუნქტივიტი ხშირად გადამდებია (ვირუსული/ბაქტერიული ფორმა), ეპისკლერიტი — არა. დიაგნოზის დაზუსტება ოფთალმოლოგის კომპეტენციაა — თვითმკურნალობა არ არის რეკომენდებული.