სისხლძარღვოვანი დემენცია

მოკლედ

სისხლძარღვოვანი დემენცია (ვასკულარული დემენცია) არის კოგნიტური (შემეცნებითი) ფუნქციების პროგრესირებადი გაუარესება, რომელიც თავის ტვინის სისხლძარღვოვანი დაზიანებით არის გამოწვეული. ეს არის დემენციის მეორე ყველაზე გავრცელებული ფორმა ალცჰაიმერის დაავადების შემდეგ და შემთხვევათა დაახლოებით 15-20%-ს შეადგენს. დაავადება უფრო ხშირად ვითარდება 65 წელს ზემოთ ასაკის ადამიანებში, განსაკუთრებით მამაკაცებში. ძირითადი რისკფაქტორებია: არტერიული ჰიპერტენზია, შაქრიანი დიაბეტი, ჰიპერლიპიდემია, მოწევა და ინსულტის ანამნეზი. სიმპტომები მოიცავს მეხსიერების დაქვეითებას, აზროვნების შენელებას, კონცენტრაციის დარღვევას, ნაბიჯების არამყარობასა და დეპრესიას. სისხლძარღვოვანი დემენცია სრულად განკურნებადი არ არის, მაგრამ სისხლძარღვოვანი რისკფაქტორების მართვა (არტერიული წნევის, ქოლესტერინის, გლუკოზის კონტროლი) შეანელებს პროგრესირებას. გამოიყენება მემანტინი, ქოლინესთერაზას ინჰიბიტორები და თანმხლები სიმპტომების სამართავი მედიკამენტები.

რა არის და როგორ ხდება

სისხლძარღვოვანი დემენცია არის ნეიროკოგნიტური აშლილობა, რომელიც ვითარდება თავის ტვინის სისხლმომარაგების ქრონიკული ან მწვავე დარღვევის შედეგად. მექანიზმი შეიძლება რამდენიმენაირი იყოს:

მრავლობითი ინფარქტის დემენცია — თავის ტვინში რამდენიმე პატარა ან საშუალო ზომის ინსულტი (ინფარქტი) ხდება, რომლებიც თანდათანობით ანგრევენ ტვინის ქსოვილს. ყოველი ახალი ეპიზოდის შემდეგ კოგნიტური ფუნქცია ნაბიჯისებურად უარესდება.

მცირე სისხლძარღვების დაავადება — ტვინის ღრმა სტრუქტურების (თეთრი ნივთიერების) წვრილი სისხლძარღვების თანდათანობითი დაზიანება იწვევს ქრონიკულ იშემიას. ეს ფორმა ყველაზე გავრცელებულია და ხშირად „ბინსვანგერის დაავადებადაც" მოიხსენიება.

სტრატეგიული ინფარქტის დემენცია — ერთი პატარა ინსულტიც კი, თუ ის ტვინის კრიტიკულ ზონაში (მაგალითად, თალამუსი ან ჰიპოკამპი) მოხდა, შეიძლება გამოიწვიოს მნიშვნელოვანი კოგნიტური დაქვეითება.

პათოფიზიოლოგიურად, სისხლძარღვოვანი დაზიანება იწვევს ნეირონების ჟანგბადისა და საკვები ნივთიერებების დეფიციტს. ნეირონები, რომლებიც ვეღარ იკვებებიან, კვდებიან, ხოლო მათ შორის არსებული კავშირები (სინაფსები) წყდება. ეს იწვევს ინფორმაციის გადამუშავების, მეხსიერების, ყურადღების და აღმასრულებელი ფუნქციების (გეგმის შედგენა, გადაწყვეტილების მიღება) დარღვევას.

მნიშვნელოვანია, რომ ხშირად სისხლძარღვოვანი დემენცია ალცჰაიმერის დაავადებასთან ერთად არსებობს — ე.წ. „შერეული დემენცია", რაც შემთხვევათა 30-40%-ში აღინიშნება (NICE guideline NG97, 2018).

ვინ რისკის ჯგუფშია

სისხლძარღვოვანი დემენციის რისკფაქტორები მჭიდროდ უკავშირდება გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკფაქტორებს:

• ასაკი: რისკი მნიშვნელოვნად იზრდება 65 წლის შემდეგ და ყოველ 5 წელიწადში თითქმის ორმაგდება
• სქესი: მამაკაცებში ოდნავ უფრო ხშირია, განსაკუთრებით 80 წლამდე ასაკში
• არტერიული ჰიპერტენზია: ყველაზე მნიშვნელოვანი მოდიფიცირებადი რისკფაქტორი, განსაკუთრებით საშუალო ასაკში მკურნალობის გარეშე
• შაქრიანი დიაბეტი: 2 ტიპის დიაბეტი რისკს 1,5-2-ჯერ ზრდის
• ჰიპერლიპიდემია: მაღალი ქოლესტერინი აჩქარებს ათეროსკლეროზს
• მოწევა: სისხლძარღვების ენდოთელიუმის დაზიანების მთავარი ფაქტორი
• წინა ინსულტი ან ტრანზიტორული იშემიური შეტევა (ტიშ): რისკს 4-5-ჯერ ზრდის
• წინაგულთა ფიბრილაცია: ემბოლიური ინსულტის მთავარი მიზეზი
• სიმსუქნე და ფიზიკური უმოქმედობა
• ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარება
• გენეტიკური ფაქტორები: CADASIL (ავტოსომურ-დომინანტური ცერებრალური არტერიოპათია) იშვიათი, მაგრამ მნიშვნელოვანი გენეტიკური მიზეზია

განსაკუთრებული ყურადღება ესაჭიროება პაციენტებს, რომლებსაც ერთდროულად რამდენიმე რისკფაქტორი აქვთ — მათში დემენციის განვითარების ალბათობა მკვეთრად იზრდება.

სიმპტომები

სისხლძარღვოვანი დემენციის სიმპტომები განსხვავდება დაზიანების ლოკალიზაციისა და მოცულობის მიხედვით. ალცჰაიმერის დაავადებისგან განსხვავებით, მეხსიერების დაქვეითება აუცილებლად არ არის პირველი სიმპტომი.

გავრცელებული სიმპტომები:

• აზროვნების შენელება და კონცენტრაციის გაძნელება
• გეგმის შედგენის და ორგანიზების უნარის დაქვეითება (აღმასრულებელი დისფუნქცია)
• გადაწყვეტილების მიღების გაძნელება
• მეხსიერების დაქვეითება (შეიძლება ნაკლებად იყოს გამოხატული ადრეულ ეტაპზე)
• სიარულის მოშლა, ნაბიჯების არამყარობა
• გუნება-განწყობის ცვლილებები — დეპრესია, აპათია, გაღიზიანებადობა
• მეტყველების გაძნელება (სიტყვის შერჩევის პრობლემა)

ნაკლებად გავრცელებული სიმპტომები:

• შარდის შეუკავებლობა ადრეულ ეტაპზე
• ფსევდობულბარული აფექტი (უმიზეზო ტირილი ან სიცილი)
• პერსონალური ცვლილებები
• ჰალუცინაციები (უფრო იშვიათად, ვიდრე ლევის სხეულების დემენციაში)
• კუნთოვანი სისუსტე ან ნუმერაცია ერთ მხარეს

სისხლძარღვოვანი დემენციის დამახასიათებელი ნიშანია ნაბიჯისებური გაუარესება — პაციენტი შეიძლება რამდენიმე თვე სტაბილურად იყოს, შემდეგ მოულოდნელად მდგომარეობა გაუარესდეს (ახალი ინსულტის გამო). თუმცა მცირე სისხლძარღვების დაავადების შემთხვევაში გაუარესება თანდათანობითი და ნელი შეიძლება იყოს.

ხშირია ე.წ. „ფლუქტუაცია" — კარგი და ცუდი დღეები მონაცვლეობს. პაციენტმა შეიძლება დილით კარგად ფუნქციონირებდეს, საღამოს კი გაცილებით ცუდად იყოს.

დიაგნოსტიკა

სისხლძარღვოვანი დემენციის დიაგნოსტიკა კომპლექსური პროცესია, რომელიც მოიცავს კლინიკურ შეფასებას, ნეიროფსიქოლოგიურ ტესტირებას და ნეიროვიზუალიზაციას.

კლინიკური შეფასება:

• სრული ნევროლოგიური გასინჯვა
• კოგნიტური სკრინინგის ტესტები: MMSE (Mini-Mental State Examination) — 30 ქულიდან 24-ზე ნაკლები მიუთითებს შესაძლო დემენციაზე; MoCA (Montreal Cognitive Assessment) — უფრო მგრძნობიარეა ადრეული სისხლძარღვოვანი კოგნიტური დარღვევების მიმართ
• ანამნეზის შეგროვება პაციენტისგან და ახლობლებისგან

ნეიროვიზუალიზაცია:

• MRI (მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია) — არჩევის მეთოდი. ავლენს თეთრი ნივთიერების ჰიპერინტენსიურ ცვლილებებს, ლაკუნარულ ინფარქტებს, მიკროსისხლჩაქცევებს
• CT (კომპიუტერული ტომოგრაფია) — თუ MRI მიუწვდომელია, ადასტურებს ინსულტის კვალს

ლაბორატორიული კვლევები (დემენციის სხვა მიზეზების გამოსარიცხად):

• სისხლის საერთო ანალიზი
• ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციის შეფასება (TSH)
• ვიტამინი B12 და ფოლიუმის მჟავას დონე
• გლუკოზა, ლიპიდური პროფილი
• ღვიძლისა და თირკმელების ფუნქციის ტესტები

დიაგნოზის დასადგენად ყველაზე ხშირად გამოიყენება NINDS-AIREN კრიტერიუმები ან DSM-5 კლასიფიკაცია, რომელიც მოითხოვს: (1) კოგნიტური დაქვეითების დადასტურებას, (2) სისხლძარღვოვანი დაავადების ნიშნებს ნეიროვიზუალიზაციაზე, და (3) დროით კავშირს ამ ორ ფაქტორს შორის (NICE NG97, 2018).

მკურნალობა — წამლები

სისხლძარღვოვანი დემენციისთვის სპეციფიკური, FDA/EMA-ს მიერ დამტკიცებული მკურნალობა არ არსებობს. თუმცა კლინიკური პრაქტიკა და საერთაშორისო გაიდლაინები რეკომენდაციას აძლევს რამდენიმე მიმართულებას:

პირველი რიგი — სისხლძარღვოვანი რისკფაქტორების მართვა

ეს არის მკურნალობის საფუძველი. მიზანია თავიდან აიცილოთ ახალი ინსულტები და შეანელოთ დაავადების პროგრესირება.

ანტიჰიპერტენზიული თერაპია:

• ამლოდიპინი 5მგ ან ამლოდიპინი 10მგ — კალციუმის არხების ბლოკატორი, 5-10 მგ დღეში ერთხელ. სამიზნე არტერიული წნევა 130/80 მმ.ვწყ.-ზე ნაკლები (NICE NG136, 2019)
• ამპრილანი 5მგ ან ამპრილანი 10მგ — აგფ ინჰიბიტორი (რამიპრილი), 2,5-10 მგ დღეში. ცერებროპროტექტორული თვისებებიც აქვს
• ბისოპროლოლი 5მგ — ბეტა-ბლოკატორი, 2,5-10 მგ დღეში, განსაკუთრებით წინაგულთა ფიბრილაციის თანაარსებობისას

ანტითრომბოციტული თერაპია:

• ასპირინი კარდიო 100მგ — 75-100 მგ დღეში, ინსულტის მეორადი პრევენციისთვის. მნიშვნელოვანია კუჭის დაცვა პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორით

ლიპიდების კონტროლი:

• ატორისი 20მგ ან ატორისი 40მგ — სტატინი, 20-40 მგ საღამოს. LDL ქოლესტერინის სამიზნე 1,8 მმოლ/ლ-ზე ნაკლები სისხლძარღვოვანი დემენციის მქონე პაციენტებში (ESC/EAS 2019)

მეორე რიგი — კოგნიტური ფუნქციის გაუმჯობესება

მიუხედავად იმისა, რომ ეს პრეპარატები ალცჰაიმერისთვის არის დამტკიცებული, შერეული დემენციის დროს ან სისხლძარღვოვანი დემენციის ზოგ შემთხვევაში გამოიყენება:

• ალზეპილი 5მგ ან ალზეპილი 10მგ — დონეპეზილი (ქოლინესთერაზას ინჰიბიტორი). იწყება 5 მგ-დან, 4-6 კვირის შემდეგ შეიძლება გაიზარდოს 10 მგ-მდე. გვერდითი მოვლენები: გულისრევა, დიარეა, უძილობა. EMA და NICE მხარს უჭერენ გამოყენებას შერეული ალცჰაიმერ-სისხლძარღვოვანი დემენციის დროს
• არისეპტი ორიგინალი 5მგ ან არისეპტი ორიგინალი 10მგ — ბრენდული დონეპეზილი (Aricept), იგივე დოზირებით
• აკატინოლ მემანტინი — მემანტინი (NMDA რეცეპტორის ანტაგონისტი), 5-20 მგ დღეში. იწყება 5 მგ-დან და თანდათანობით, ყოველ კვირას 5 მგ-ით იზრდება. უკეთესად ისარგებლებენ საშუალო-მძიმე სტადიის პაციენტები. გვერდითი მოვლენები: თავბრუსხვევა, თავის ტკივილი, ყაბზობა (BNF 87, 2024)

დამხმარე თერაპია — თანმხლები სიმპტომებისთვის

დეპრესია (სისხლძარღვოვანი დემენციის მქონე პაციენტთა 40-50%-ს აღენიშნება):

• ასერტინი — სერტრალინი (SSRI), 50-100 მგ დღეში. პირველი არჩევანის ანტიდეპრესანტი ხანდაზმულებში — უსაფრთხოების კარგი პროფილი
• თავიდან უნდა იქნას აცილებული ტრიციკლური ანტიდეპრესანტები (ამიტრიპტილინი 25მგ), რადგან ანტიქოლინერგული ეფექტი აუარესებს კოგნიციას

შფოთვა და აჟიტაცია:

• ადაპტოლი 500მგ — ანქსიოლიტიკი, 500 მგ დღეში 2-3-ჯერ. ნაკლებად სედატიურია ბენზოდიაზეპინებთან შედარებით

ძილის დარღვევა:

• არაფარმაკოლოგიური მიდგომა პირველ რიგში; საჭიროების შემთხვევაში მინიმალური დოზები, მოკლევადიანად

> მნიშვნელოვანი: ანტიფსიქოტიკები (მაგ., ჰალოპერიდოლი, რისპერიდონი) სისხლძარღვოვანი დემენციის მქონე პაციენტებში ინსულტის რისკს 2-3-ჯერ ზრდის და მხოლოდ უკიდურეს შემთხვევაში, მინიმალური დოზით და მინიმალური ხანგრძლივობით უნდა გამოიყენოს (NICE NG97, 2018).

ცხოვრების წესი

ცხოვრების წესის ცვლილება სისხლძარღვოვანი დემენციის მართვის განუყოფელი ნაწილია და ზოგჯერ მედიკამენტოზურ მკურნალობაზე მეტ ეფექტს იძლევა.

დიეტა:

• ხმელთაშუაზღვისპირული დიეტა — ბოსტნეული, ხილი, თევზი, ზეითუნის ზეთი, მთლიანი მარცვლოვანები. კვლევები აჩვენებს კოგნიტური დაქვეითების შენელებას ამ დიეტით (WHO Guidelines, 2019)
• მარილის შემცირება 5-6 გ/დღეში-მდე (ჰიპერტენზიის კონტროლი)
• შაქრის შემცირება (დიაბეტის პრევენცია/კონტროლი)

ფიზიკური აქტივობა:

• 150 წუთი საშუალო ინტენსივობის აერობული ვარჯიში კვირაში (სწრაფი სიარული, ცურვა)
• ფიზიკური აქტივობა აუმჯობესებს ტვინის სისხლმომარაგებას და ხელს უწყობს ნეიროპლასტიკურობას

კოგნიტური სტიმულაცია:

• წიგნის კითხვა, თავსატეხები, სამაგიდო თამაშები, ახალი უნარების სწავლა
• სოციალური ურთიერთობის შენარჩუნება

ძილის ჰიგიენა:

• რეგულარული ძილ-ღვიძილის რეჟიმი
• საძინებლის სიბნელე და სიმშვიდე
• კოფეინის თავიდან აცილება მეორე ნახევარში

რას უნდა მოერიდოთ:

• მოწევა — სრულად უნდა შეწყდეს
• ალკოჰოლი — მინიმუმამდე ან სრულად შეწყვეტა
• სტრესი — რელაქსაციის ტექნიკები, მედიტაცია

გართულებები

მკურნალობის გარეშე ან არაადეკვატური მართვის შემთხვევაში სისხლძარღვოვანი დემენცია პროგრესირებს და მძიმე გართულებებს იწვევს:

• სრული კოგნიტური დეკომპენსაცია — 3-5 წელიწადში პაციენტი შეიძლება სრულად დაკარგოს ორიენტაცია, მეტყველების უნარი და ვერ ცნობდეს ახლობლებს
• განმეორებითი ინსულტები — ყოველი ახალი ინსულტი აუარესებს მდგომარეობას ნაბიჯისებურად; რისკფაქტორების უმართავობის შემთხვევაში ინსულტის ალბათობა წელიწადში 5-8%-ია
• ყლაპვის დარღვევა (დისფაგია) — ასპირაციული პნევმონიის საშიშროება, რომელიც ხანდაზმულებში ლეტალური გამოსავლის მთავარი მიზეზია
• იმობილიზაცია — წოლითი წყლულები, ღრმა ვენების თრომბოზი, ფილტვის ემბოლია
• შარდის და განავლის შეუკავებლობა
• მძიმე ფსიქიატრიული სიმპტომები — აგრესია, ფსიქოზი, მძიმე დეპრესია
• სიცოცხლის ხანგრძლივობის შემცირება — სისხლძარღვოვანი დემენციის მქონე პაციენტების საშუალო სიცოცხლის ხანგრძლივობა დიაგნოზის მომენტიდან 3-5 წელია, რაც ალცჰაიმერის დაავადებაზე მოკლეა

გრძელვადიანი პროგნოზი

სისხლძარღვოვანი დემენციის პროგნოზი ინდივიდუალურია და დიდწილად დამოკიდებულია სისხლძარღვოვანი რისკფაქტორების მართვის ხარისხზე. დიაგნოზის მომენტიდან საშუალო სიცოცხლის ხანგრძლივობა 3-5 წელია, თუმცა ადრეული ინტერვენციისა და რისკფაქტორების ეფექტური კონტროლის შემთხვევაში ეს მაჩვენებელი მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდება.

ალცჰაიმერის დაავადებისგან განსხვავებით, სისხლძარღვოვანი დემენცია ნაწილობრივ პრევენცირებადია. თუ არტერიული წნევა, ქოლესტერინი და გლუკოზა კონტროლდება, ფიზიკური აქტივობა შენარჩუნებულია და მოწევა შეწყვეტილია — პროგრესირება მნიშვნელოვნად ნელდება.

ცხოვრების ხარისხი დამოკიდებულია ოჯახის/მზრუნველის მხარდაჭერაზე, რეაბილიტაციაზე და ბუნებრივი გარემოს ადაპტაციაზე. ადრეულ სტადიაზე პაციენტთა უმეტესობა ფუნქციონირებს დამოუკიდებლად ან მინიმალური დახმარებით.

როდის უნდა მიმართო ექიმს

დაუყოვნებლივ მიმართეთ ექიმს ან გამოიძახეთ სასწრაფო დახმარება შემდეგ შემთხვევებში:

• სახის ასიმეტრია, მეტყველების დარღვევა ან კიდურის სისუსტე — ინსულტის ნიშნები; ყოველი წუთი მნიშვნელოვანია
• მოულოდნელი, მკვეთრი კოგნიტური გაუარესება — შეიძლება ახალი ინსულტის ან სხვა მწვავე მდგომარეობის ნიშანი იყოს
• ცნობიერების მოშლა, დეზორიენტაცია ან ჰალუცინაციები — დელირიუმი, რომელიც ინფექციას, მედიკამენტის ტოქსიკურობას ან მეტაბოლურ დარღვევას შეიძლება უკავშირდებოდეს
• თვითდაზიანების ან სუიციდის მცდელობის რისკი — მძიმე დეპრესიის ფონზე
• ვარდნა თავის ტრავმით — სისხლძარღვოვანი დემენციის მქონე პაციენტებში სუბდურალური ჰემატომის რისკი მაღალია
• ახალი სიმპტომის გამოჩენა ან მედიკამენტის გვერდითი მოვლენები — დოზის კორექტირება შეიძლება იყოს საჭირო

ხშირად დასმული კითხვები

რა განსხვავებაა სისხლძარღვოვან დემენციასა და ალცჰაიმერის დაავადებას შორის?

ალცჰაიმერის დაავადებისას მეხსიერების დაქვეითება, როგორც წესი, პირველი და მთავარი სიმპტომია, ხოლო სისხლძარღვოვანი დემენციისას უფრო ხშირად იწყება ყურადღების, აზროვნების სიჩქარისა და აღმასრულებელი ფუნქციების (გეგმის შედგენა, ორგანიზება) დარღვევით. სისხლძარღვოვანი დემენცია ხშირად ნაბიჯისებურად პროგრესირებს ინსულტების შემდეგ, ხოლო ალცჰაიმერი — თანდათანობით. MRI-ზე სისხლძარღვოვანი ცვლილებები (ლაკუნარული ინფარქტები, თეთრი ნივთიერების ცვლილებები) დამახასიათებელია სისხლძარღვოვანი დემენციისთვის. თუმცა შერეული ფორმები ძალიან გავრცელებულია.

შეიძლება თუ არა ალკოჰოლის მოხმარება სისხლძარღვოვანი დემენციის დროს?

ალკოჰოლის მოხმარება მკაცრად უნდა შეიზღუდოს ან სრულად შეწყდეს. ალკოჰოლი ზრდის არტერიულ წნევას, აზიანებს სისხლძარღვებს, ურთიერთქმედებს მედიკამენტებთან (განსაკუთრებით ანტიკოაგულანტებთან და ანტიდეპრესანტებთან) და პირდაპირ ტოქსიკურია ნეირონებისთვის. თუნდაც მცირე რაოდენობით მოხმარება შეიძლება გააუარესოს კოგნიტური ფუნქცია და გაზარდოს ვარდნის რისკი.

შეიძლება თუ არა მანქანის მართვა სისხლძარღვოვანი დემენციის დიაგნოზით?

ეს დამოკიდებულია დაავადების სტადიაზე. ადრეულ ეტაპზე, თუ კოგნიტური ფუნქცია მინიმალურად არის დაქვეითებული, ექიმთან კონსულტაციის შემდეგ მართვა შესაძლოა მისაღები იყოს. თუმცა საშუალო და მძიმე სტადიაზე მანქანის მართვა აკრძალულია რეაქციის სიჩქარის, ყურადღებისა და სივრცითი ორიენტაციის დაქვეითების გამო. DVLA (ბრიტანული სამართავი მოწმობის სააგენტო) რეკომენდაციით, ნებისმიერი დემენციის დიაგნოზისას პაციენტი ვალდებულია შეატყობინოს შესაბამის უწყებას.

ორსულობის დროს რა რისკებია?

სისხლძარღვოვანი დემენცია იშვიათია რეპროდუქციულ ასაკში, მაგრამ თუ ასეთი შემთხვევა არის (მაგ., CADASIL-ის დროს), ორსულობა მაღალი რისკისაა. მედიკამენტების უმეტესობა (სტატინები, აგფ ინჰიბიტორები) კონტრაინდიცირებულია ორსულობის დროს. აუცილებელია ორსულობის დაგეგმვისას ნევროლოგთან და აკუშერ-გინეკოლოგთან კონსულტაცია.

ბრენდული და გენერიკული მედიკამენტები — არის თუ არა განსხვავება?

გენერიკული პრეპარატები (მაგ., ალზეპილი vs არისეპტი ორიგინალი) შეიცავენ იგივე აქტიურ ნივთიერებას იგივე დოზით. EMA-ს სტანდარტით, გენერიკული პრეპარატი ბიოეკვივალენტურია ორიგინალისა. კლინიკური ეფექტურობის განსხვავება, როგორც წესი, უმნიშვნელოა. თუმცა თუ პაციენტი ბრენდულ პრეპარატზე კარგად ფუნქციონირებს, მისი შეცვლა ექიმთან შეთანხმებით უნდა მოხდეს.

რა როლი აქვს ოჯახს/მზრუნველს?

მზრუნველის როლი უმნიშვნელოვანესია. მზრუნველმა უნდა: უზრუნველყოს უსაფრთხო გარემო (მოაცილოს ვარდნის საშიშროებები), დაეხმაროს მედიკამენტების რეგულარულ მიღებაში, შეინარჩუნოს პაციენტის დღის სტრუქტურა და სოციალური აქტივობა, და მონიტორინგი გაუწიოს ახალ სიმპტომებს. ასევე მნიშვნელოვანია, რომ თავად მზრუნველმაც იზრუნოს საკუთარ ფიზიკურ და ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე — მზრუნველთა გადაწვა (burnout) ძალიან ხშირი მოვლენაა.