valerianae radix · INN
valerianae radix (valerianae radix) ხელმისაწვდომია საქართველოში 6 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ვალერიანი ბარამბო100მლ სიროფი
OTCვალერიანი ბარამბო100მლ სიროფი · 100 ml · syrup
ვალერიანი და ბარამბ.პიტნ.ტბN40
OTCვალერიანი და ბარამბ.პიტნ.ტბN40 · · ა
ვალერიანი და ბარამბო პიტნით 40 ტაბლეტი
OTCვალერიანი და ბარამბო პიტნით 40 ტაბლეტი · · ა
ვალერიანი ერთჯერადი პაკეტი 20 ცალი
OTCვალერიანი ერთჯერადი პაკეტი 20 ცალი · · tablets
ვალერიანი პიტნით #40ტ (ნეოფ)*
OTCვალერიანი პიტნით #40ტ (ნეოფ)* · · tablets
ვალერიანი ფორ/ვიტB6#30ტAMATEG
OTCვალერიანი ფორ/ვიტB6#30ტAMATEG · · tablets
ვალერიანას ფესვი (Valerianae radix) — მცენარეული წარმოშობის სედაციური საშუალებაა, რომელიც მიიღება Valeriana officinalis L. მცენარის ფესვებისა და ფესვურებისგან. იგი გამოიყენება მსუბუქი ნერვული დაძაბულობის, შფოთვის, ძილის დარღვევებისა და ფუნქციური გასტროინტესტინალური სპაზმების სიმპტომატური მკურნალობისთვის. ვალერიანა მოქმედებს ცენტრალურ ნერვულ სისტემაზე გამა-ამინოერბოს მჟავის (GABA) სისტემის მოდულაციით, რაც იწვევს დამამშვიდებელ და ანქსიოლიზურ ეფექტს. პრეპარატი ხელმისაწვდომია ტაბლეტების, კაფსულების, ტინქტურისა და მშრალი ექსტრაქტის სახით. ვალერიანა ზოგადად კარგად აიტანება, თუმცა შესაძლოა გამოიწვიოს ძილიანობა, თავის ტკივილი და გასტროინტესტინალური დისკომფორტი. არ არის რეკომენდებული ორსულობისა და ლაქტაციის პერიოდში უსაფრთხოების საკმარისი მონაცემების არარსებობის გამო (EMA HMPC Monograph). სედაციური სხვა საშუალებებთან ერთობლივი გამოყენება სიფრთხილეს მოითხოვს.
ვალერიანას ფესვი (Valerianae radix) წარმოადგენს Valeriana officinalis L. (ვალერიანაციეების ოჯახი, Caprifoliaceae/Valerianaceae) მცენარის გამხმარ ფესვებსა და ფესვურებს, რომლებიც შეიცავს ბიოლოგიურად აქტიურ ნაერთებს — ვალერენის მჟავას, ვალეპოტრიატებს, იზოვალერის მჟავას, ლინარინს და სხვა ტერპენოიდებსა და ფლავონოიდებს (EMA HMPC Monograph).
ისტორია. ვალერიანა ერთ-ერთი უძველესი სამკურნალო მცენარეა. მისი გამოყენება აღწერილია ჯერ კიდევ ძველ საბერძნეთსა და რომში — ჰიპოკრატემ და გალენოსმა რეკომენდაციები მისცეს ვალერიანას უძილობის მკურნალობისთვის. შუა საუკუნეებში ევროპაში ფართოდ გამოიყენებოდა, როგორც „სრულყოფილი სამკურნალო" ნერვული აშლილობების დროს. XX საუკუნეში ვალერიანა ფარმაკოლოგიური კვლევის საგანი გახდა და მისი სედაციური თვისებები ექსპერიმენტულად დადასტურდა.
ფარმაკოლოგიური კლასი. ვალერიანას ფესვი მიეკუთვნება მცენარეული წარმოშობის სედაციურ/ანქსიოლიზურ საშუალებათა ჯგუფს (ATC კოდი: N05CM09). ევროპის სამედიცინო სააგენტოს (EMA) კლასიფიკაციით, იგი რეგისტრირებულია როგორც ტრადიციული მცენარეული სამედიცინო პრეპარატი (Traditional Herbal Medicinal Product — THMP). მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის (WHO) მონოგრაფიაშიც აღწერილია ვალერიანას მსუბუქი სედაციური და ძილის ხარისხის გამაუმჯობესებელი მოქმედება (WHO Monographs on Selected Medicinal Plants, Vol. 1).
თანამედროვე ფიტოთერაპიაში ვალერიანა განიხილება, როგორც ბენზოდიაზეპინების არაფარმაცევტული ალტერნატივა მსუბუქი ძილის დარღვევებისა და შფოთვის დროს, განსაკუთრებით მაშინ, როცა სინთეზური პრეპარატების გამოყენება არასასურველია.
ვალერიანას ფესვის ფარმაკოლოგიური მოქმედება მულტიკომპონენტურია და განპირობებულია რამდენიმე ბიოლოგიურად აქტიური ნაერთის სინერგიული ეფექტით. მოქმედების ძირითადი მექანიზმები მოიცავს:
ვალერიანას ექსტრაქტის უმთავრესი ფარმაკოლოგიური სამიზნეა გამა-ამინოერბოს მჟავის (GABA) სისტემა. ვალერენის მჟავა და მისი წარმოებულები ურთიერთქმედებენ GABA-A რეცეპტორებთან, ხელს უწყობენ GABA-ს გამოთავისუფლებას პრესინაფსური ტერმინალებიდან და აფერხებენ მის უკუმიტაცებას (reuptake) სინაფსურ ნაპრალში. ასევე, ვალერენის მჟავა აინჰიბირებს GABA-ტრანსამინაზას — ფერმენტს, რომელიც პასუხისმგებელია GABA-ს ენზიმატურ დეგრადაციაზე. ამ მექანიზმების ჯამური ეფექტია GABA-ერგული ტრანსმისიის გაძლიერება, რაც კლინიკურად ვლინდება სედაციით და ანქსიოლიზური მოქმედებით (Benke et al., 2009).
ვალერიანას კომპონენტები ურთიერთქმედებენ ადენოზინის A1 რეცეპტორებთან, რაც ხელს უწყობს ძილის ინდუქციას. ადენოზინი ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში მნიშვნელოვანი ნეირომოდულატორია — ის ხელს უწყობს ძილიანობას და ამცირებს ნეირონულ აქტივობას.
ლინარინი და სხვა ფლავონოიდები, რომლებიც ვალერიანას ფესვშია, ნაწილობრივ აგონისტურ მოქმედებას ავლენენ 5-HT1A (სეროტონინის) რეცეპტორებზე, რაც განაპირობებს ანქსიოლიზურ ეფექტს. სეროტონინის რეცეპტორების აქტივაცია ხელს უწყობს განწყობის სტაბილიზაციას და შფოთვის შემცირებას.
ვალეპოტრიატები და ეთერზეთოვანი კომპონენტები ავლენენ პირდაპირ სპაზმოლიზურ მოქმედებას გლუვ კუნთოვან ქსოვილზე, განსაკუთრებით გასტროინტესტინალურ ტრაქტში. ეს ხსნის ფუნქციურ სპაზმებს და ამცირებს ნერვული წარმოშობის დისპეფსიურ ჩივილებს.
მნიშვნელოვანია, რომ ვალერიანას სრული ფარმაკოლოგიური ეფექტი დამოკიდებულია მთელი ფიტოკომპლექსის თანაქმედებაზე — ინდივიდუალურ ნაერთებს ცალ-ცალკე მნიშვნელოვნად ნაკლები ეფექტი აქვთ, ვიდრე მთლიან ექსტრაქტს (EMA HMPC Monograph).
ვალერიანას ფესვის პრეპარატები გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობებისა და სიმპტომების დროს:
ვალერიანას ყველაზე გავრცელებული ჩვენებაა მსუბუქიდან საშუალო სიმძიმის ძილის დარღვევები (ინსომნია). EMA-ს მონოგრაფიის თანახმად, ვალერიანა რეკომენდებულია ძილის ლატენტობის (ჩაძინების დროის) შემცირებისა და ძილის ხარისხის გაუმჯობესებისთვის. კლინიკური კვლევების მეტა-ანალიზი აჩვენებს, რომ ვალერიანას სისტემატური მიღება 2–4 კვირის განმავლობაში მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს სუბიექტურ ძილის ხარისხს, თუმცა პოლისომნოგრაფიული ობიექტური მონაცემები ნაკლებად ცალსახაა (Bent et al., Cochrane Review).
ვალერიანა გამოიყენება მსუბუქი შფოთვითი აშლილობების სიმპტომატური მკურნალობისთვის — ნერვიულობის, მოუსვენრობის, ემოციური დაძაბულობის შემცირებისთვის. WHO-ს მონოგრაფია ადასტურებს მის ტრადიციულ გამოყენებას როგორც მსუბუქ ტრანკვილიზატორს (WHO Monographs on Selected Medicinal Plants).
ვალერიანას სპაზმოლიზური თვისებებიდან გამომდინარე, იგი გამოიყენება ნერვული წარმოშობის გასტროინტესტინალური სპაზმებისა და ფუნქციური დისპეფსიის დროს, განსაკუთრებით სხვა მცენარეულ საშუალებებთან (პიტნა, მელისა) კომბინაციაში.
ტრადიციულ მედიცინაში ვალერიანა ასევე გამოიყენება სტრესთან დაკავშირებული თავის ტკივილის, გულისცემის (ფუნქციური ტაქიკარდია) და კუნთოვანი დაჭიმვის შემსუბუქებისთვის.
ვალერიანას ხშირად აერთიანებენ სხვა მცენარეულ კომპონენტებთან — სვინტრის ბალახი (Hypericum perforatum), კომში (Humulus lupulus), მელისა (Melissa officinalis), პასიფლორა (Passiflora incarnata) — სედაციური და ანქსიოლიზური ეფექტის გასაძლიერებლად.
მნიშვნელოვანი შენიშვნა: ვალერიანა არ არის განკუთვნილი მძიმე ფსიქიატრიული დაავადებების (კლინიკური დეპრესია, გენერალიზებული შფოთვითი აშლილობა, ფსიქოზი) მკურნალობისთვის და არ ჩაანაცვლებს ფარმაცევტულ სედაციურ/ანქსიოლიზურ პრეპარატებს მძიმე შემთხვევებში.
ძილის დარღვევები:
შფოთვა და ნერვული დაძაბულობა:
ვალერიანას ფესვი, როგორც მულტიკომპონენტური მცენარეული პრეპარატი, კომპლექსურ ფარმაკოკინეტიკურ პროფილს ავლენს.
აბსორბცია: ვალერენის მჟავა და სხვა აქტიური კომპონენტები აბსორბდება გასტროინტესტინალური ტრაქტიდან ორალური მიღების შემდეგ. ბიოშეღწევადობა (bioavailability) ზუსტად დადგენილი არ არის ფიტოკომპლექსის სირთულის გამო. პლაზმაში მაქსიმალური კონცენტრაცია (Tmax) ვალერენის მჟავისთვის მიიღწევა მიღებიდან დაახლოებით 1–2 საათში.
განაწილება: ვალერენის მჟავა მაღალი ხარისხით უკავშირდება სისხლის პლაზმის ცილებს. ლიპოფილური კომპონენტები გადიან ჰემატოენცეფალურ ბარიერს, რაც აუცილებელია ცენტრალური ნერვული სისტემის დონეზე სედაციური ეფექტის რეალიზებისთვის.
მეტაბოლიზმი: ვალერენის მჟავის მეტაბოლიზმი ძირითადად ღვიძლში მიმდინარეობს ციტოქრომ P450 სისტემის ფერმენტებით. In vitro კვლევები აჩვენებს, რომ ვალერიანას ექსტრაქტი სუსტ ინჰიბიტორულ მოქმედებას ავლენს CYP3A4 და CYP2D6 იზოფერმენტებზე, თუმცა კლინიკურად ეს ურთიერთქმედება მინიმალურია თერაპიულ დოზებში.
ელიმინაცია: აქტიური მეტაბოლიტები გამოიყოფა ძირითადად თირკმელებით. ვალერენის მჟავის ნახევარდაშლის პერიოდი (T½) დაახლოებით 1–1,5 საათია, თუმცა სედაციური ეფექტი გაცილებით ხანგრძლივია, რაც სავარაუდოდ განპირობებულია GABA რეცეპტორებზე ხანგრძლივი ფარმაკოდინამიკური მოქმედებით.
მოქმედების დაწყება: სრული თერაპიული ეფექტი, განსაკუთრებით ძილის ხარისხის გაუმჯობესების კუთხით, ჩვეულებრივ ვითარდება 2–4 კვირიანი რეგულარული მიღების შემდეგ (EMA HMPC Monograph).
ვალერიანას ფესვი ზოგადად კარგად აიტანება და სერიოზული გვერდითი ეფექტები იშვიათია. უსაფრთხოების პროფილი შეფასებულია კლინიკურ კვლევებსა და პოსტმარკეტინგულ მეთვალყურეობაში (EMA HMPC Monograph; WHO Monographs).
ვალერიანას ხანგრძლივი (>4–6 კვირა) და მაღალდოზიანი გამოყენების უეცარი შეწყვეტის შემდეგ აღწერილია მიტოვების სიმპტომები: მოუსვენრობა, უძილობა, ტაქიკარდია, დელირიუმი (იშვიათ შემთხვევებში). ამიტომ ხანგრძლივი მიღების შემდეგ რეკომენდებულია თანდათანობითი შეწყვეტა.
ანესთეზიოლოგიური ეფექტების პოტენცირების რისკის გამო, რეკომენდებულია ვალერიანას მიღების შეწყვეტა გეგმიური ქირურგიული ჩარევამდე სულ მცირე 2 კვირით ადრე (American Society of Anesthesiologists).
ვალერიანას წამლის ურთიერთქმედების პოტენციალი შეზღუდულია, თუმცა არსებობს კლინიკურად მნიშვნელოვანი ინტერაქციები:
ვალერიანა აძლიერებს ცენტრალური ნერვული სისტემის დამთრგუნველი საშუალებების ეფექტს:
ვალერიანამ შეიძლება გააძლიეროს საერთო ანესთეზიის სიღრმე და ხანგრძლივობა, რაც მნიშვნელოვანია პერიოპერაციულ პერიოდში.
In vitro კვლევებში ვალერიანას ექსტრაქტი ავლენს CYP3A4 და CYP2D6 სუსტ ინჰიბიციას. თუმცა, კლინიკურ კვლევებში ეს ურთიერთქმედება თერაპიულ დოზებში მინიმალურად შეფასდა და კლინიკური მნიშვნელობა დაბალია (Donovan et al., 2004).
თეორიულად, ვალერიანამ შეიძლება გააძლიეროს ვარფარინისა და სხვა ანტიკოაგულანტების ეფექტი, თუმცა ეს ინტერაქცია კლინიკურად ნაკლებად დოკუმენტირებულია. ამის მიუხედავად, ერთდროული გამოყენებისას INR-ის მონიტორინგი რეკომენდებულია.
კომშთან, მელისასთან, პასიფლორასთან, სვინტრის ბალახთან კომბინაცია ფარმაკოლოგიურად გამართლებულია, თუმცა ამ კომბინაციებმა შეიძლება გააძლიერონ სედაცია.
ვალერიანას ფესვის უსაფრთხოება ორსულობის პერიოდში არ არის ადეკვატურად შესწავლილი. ცხოველებზე ჩატარებული კვლევები არასაკმარისია რეპროდუქციული ტოქსიკურობის სრული შეფასებისთვის. ვალეპოტრიატებს in vitro ციტოტოქსიკური და მუტაგენური პოტენციალი აქვთ, თუმცა ისინი არამდგრადია და მზა პრეპარატებში მინიმალური რაოდენობით არის. EMA-ს HMPC-ის პოზიციით, ვალერიანას გამოყენება ორსულობის დროს არ არის რეკომენდებული მონაცემების არასაკმარისობის გამო (EMA HMPC Monograph).
FDA კატეგორია ოფიციალურად არ არის მინიჭებული (მცენარეული პრეპარატი).
არ არის ცნობილი, გადადის თუ არა ვალერიანას აქტიური კომპონენტები დედის რძეში. ჩვილზე პოტენციური სედაციური ეფექტის რისკის გამო, ლაქტაციის პერიოდში გამოყენება არ არის რეკომენდებული (EMA HMPC Monograph; BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ვალერიანას ფესვის შემცვლელი პრეპარატები წარმოდგენილია როგორც მონოკომპონენტური, ისე კომბინირებული ფორმით:
ქართულ ბაზარზე ვალერიანა ასევე შედის მრავალი კომბინირებული სედაციური პრეპარატის შემადგენლობაში, სადაც იგი მელისასთან, კომშთან ან სხვა მცენარეულ კომპონენტებთან ერთად არის. ვალერიანას შემცველი პრეპარატების შესახებ დეტალური ინფორმაცია შეგიძლიათ იხილოთ პრეპარატების კატალოგში.
ერთჯერადი დოზის მიღებისას მსუბუქი სედაციური ეფექტი 30–60 წუთში ვითარდება. თუმცა, ძილის ხარისხის მნიშვნელოვანი გაუმჯობესება, როგორც წესი, რეგულარული მიღების 2–4 კვირის შემდეგ ფიქსირდება. ამიტომ ვალერიანას „მოთხოვნისამებრ" ერთჯერადი მიღება ნაკლებად ეფექტურია სისტემატურ კურსთან შედარებით (EMA HMPC Monograph).
EMA-ს რეკომენდაციით, ვალერიანას უწყვეტი გამოყენება 4–6 კვირაზე მეტხანს არ არის რეკომენდებული კლინიკური მონაცემების ნაკლებობის გამო. ხანგრძლივი მიღების შემდეგ მკურნალობის შეწყვეტა თანდათანობით უნდა მოხდეს. თუ 2 კვირის შემდეგ სიმპტომები არ უმჯობესდება, აუცილებელია ექიმთან კონსულტაცია ძილის დარღვევების ან შფოთვის სხვა მიზეზების გამოსარიცხად.
ვალერიანა და მელატონინი განსხვავებული მოქმედების მექანიზმით ხასიათდებიან. მელატონინი ცირკადული რიტმის რეგულატორია და განსაკუთრებით ეფექტურია ჯეტ-ლაგისა და ცირკადული რიტმის დარღვევებისთვის, ხოლო ვალერიანა GABAერგული სედაციით მოქმედებს და უფრო შესაფერისია სტრესთან და შფოთვასთან ასოცირებული უძილობისთვის. არჩევანი ინდივიდუალურია და ექიმთან უნდა შეთანხმდეს.
არა, ვალერიანას ალკოჰოლთან ერთობლივი მიღება არ არის რეკომენდებული. ორივე ნივთიერება ცენტრალური ნერვული სისტემის დეპრესანტია და მათი კომბინაცია იწვევს სედაციის, რეაქციის სიჩქარის დაქვეითებისა და კოორდინაციის დარღვევების გაძლიერებას. ეს განსაკუთრებით საშიშია ავტომობილის მართვის ან მექანიზმებთან მუშაობის დროს.
სინთეზურ სედაციურ პრეპარატებთან (ბენზოდიაზეპინები) შედარებით, ვალერიანას მიჩვევის რისკი მინიმალურია. თუმცა, ხანგრძლივი და მაღალდოზიანი გამოყენების შემთხვევაში აღწერილია მიტოვების სიმპტომები (მოუსვენრობა, უძილობა), რაც GABA რეცეპტორების ადაპტაციით აიხსნება. ამიტომ რეკომენდებულია თერაპიული კურსების დაცვა და მიღების თანდათანობითი შეწყვეტა.
EMA-ს რეკომენდაციით, ვალერიანას ტრადიციული გამოყენება დასაშვებია 12 წლის ასაკიდან. 12 წლამდე ბავშვებში უსაფრთხოებისა და ეფექტურობის მონაცემები არასაკმარისია. ბავშვებში ძილის დარღვევების მკურნალობისთვის უპირველესად არაფარმაკოლოგიური მიდგომებია რეკომენდებული (ძილის ჰიგიენა, ქცევითი თერაპია) და ნებისმიერი პრეპარატის დანიშვნა პედიატრთან კონსულტაციის შემდეგ უნდა მოხდეს.