valerian extract · INN
valerian extract (valerian extract) ხელმისაწვდომია საქართველოში 2 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ვალერიანას ექსტრაქტი (Valeriana officinalis) — მცენარეული წარმოშობის სედაციური საშუალებაა, რომელიც მიიღება ვალერიანას ფესვსა და ფესურებიდან. პრეპარატი გამოიყენება ძილის დარღვევების, მსუბუქი შფოთვისა და ნერვული აგზნებადობის სამკურნალოდ. მოქმედების მექანიზმი ეფუძნება GABA-ერგული სისტემის მოდულაციას ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში. ვალერიანას ექსტრაქტი ხელმისაწვდომია ტაბლეტების, კაფსულების, წვეთებისა და ჩაის სახით. მოზრდილებში ჩვეულებრივი დოზა შეადგენს 300–600 მგ ძილის წინ ან 120–200 მგ დღეში 2–3-ჯერ შფოთვის დროს. პრეპარატი კარგად აიტანება, გვერდითი მოვლენები იშვიათია და ძირითადად მოიცავს თავბრუსხვევას, კუჭ-ნაწლავის დისკომფორტსა და ძილიანობას. ორსულობისა და ლაქტაციის პერიოდში გამოყენება არ არის რეკომენდებული უსაფრთხოების მონაცემების სიმწირის გამო (EMA HMPC).
ვალერიანას ექსტრაქტი წარმოადგენს ფიტოთერაპიულ პრეპარატს, რომელიც მიიღება Valeriana officinalis L. მცენარის ფესვისა და ფესურების ექსტრაქციის გზით. ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით იგი მიეკუთვნება სედაციური და ანქსიოლიზური მოქმედების მცენარეულ საშუალებათა ჯგუფს (ATC კოდი: N05CM09).
ვალერიანა ერთ-ერთი უძველესი სამკურნალო მცენარეა — მისი გამოყენების ისტორია ძველ საბერძნეთსა და რომში იწყება. ჰიპოკრატემ აღწერა მისი თვისებები, ხოლო გალენოსი რეკომენდაციას უწევდა უძილობის დროს. სახელწოდება „ვალერიანა" სავარაუდოდ ლათინური ზმნიდან valere (ჯანმრთელად ყოფნა) წარმოდგება. XX საუკუნის განმავლობაში ვალერიანას ექსტრაქტმა ფართო აღიარება მოიპოვა ევროპულ ფიტოთერაპიაში, ხოლო 2004 წელს ევროპის სამედიცინო სააგენტომ (EMA) მას „ტრადიციული მცენარეული სამედიცინო პროდუქტის" სტატუსი მიანიჭა.
ვალერიანას ფესვი შეიცავს მრავალ ბიოლოგიურად აქტიურ ნაერთს, მათ შორის: ვალერენის მჟავა და მისი წარმოებულები (ირიდოიდები), ვალეპოტრიატები, ლიგნანები, ფლავონოიდები (ჰესპერიდინი, ლინარინი), სესქვიტერპენები და γ-ამინობუტირის მჟავა (GABA). სწორედ ამ ნაერთების კომბინაციით აიხსნება პრეპარატის კომპლექსური ფარმაკოლოგიური ეფექტი (EMA HMPC, 2016).
ევროპის ფარმაკოპეა (Ph. Eur.) განსაზღვრავს სტანდარტიზაციის მოთხოვნებს — მშრალი ექსტრაქტი უნდა შეიცავდეს არანაკლებ 0,17% ვალერენის მჟავას წარმოებულებს, რაც ხარისხის კონტროლის ძირითადი მარკერია.
ვალერიანას ექსტრაქტის სედაციური და ანქსიოლიზური მოქმედება მრავალმიზნობრივია და მოიცავს რამდენიმე ნეირობიოქიმიურ მექანიზმს.
ვალერიანას ექსტრაქტის ძირითადი ფარმაკოლოგიური სამიზნე არის გამა-ამინობუტირის მჟავის (GABA) სისტემა — ცენტრალური ნერვული სისტემის ძირითადი ინჰიბიტორული ნეიროტრანსმიტერი. მოქმედების მექანიზმი მოიცავს:
ვალერიანას ექსტრაქტი შეიცავს ადენოზინს, რომელიც A₁ რეცეპტორების აგონისტია. ადენოზინის A₁ რეცეპტორების გააქტივება ხელს უწყობს ძილის ინდუქციას და ნერვული სისტემის ინჰიბირებას.
უახლესი კვლევები მიუთითებს, რომ ვალერენის მჟავა წარმოადგენს სეროტონინის 5-HT₅ₐ რეცეპტორის პარციალურ აგონისტს. ეს რეცეპტორი მონაწილეობს ძილ-ღვიძილის ციკლისა და განწყობის რეგულაციაში (Dietz et al., 2005).
ზოგიერთ კვლევაში ნაჩვენებია, რომ ვალერიანას ექსტრაქტი ზრდის მელატონინის ენდოგენურ სეკრეციას, რაც ასევე ხელს უწყობს ძილის ხარისხის გაუმჯობესებას.
მნიშვნელოვანია, რომ ვალერიანას ეფექტი, როგორც წესი, კუმულაციურია — მაქსიმალური კლინიკური ეფექტი ვლინდება 2–4 კვირიანი რეგულარული მიღების შემდეგ, რაც განასხვავებს მას სინთეზური ჰიპნოტიკებისგან (EMA HMPC).
ვალერიანას ექსტრაქტი გამოიყენება შემდეგ მდგომარეობებში:
პრეპარატის ძირითადი ჩვენებაა მსუბუქი და საშუალო სიმძიმის უძილობა. ვალერიანას ექსტრაქტი ხელს უწყობს ჩაძინების ხანგრძლივობის შემცირებას და ძილის ხარისხის გაუმჯობესებას. მეტა-ანალიზების მონაცემებით, ეფექტი სტატისტიკურად მნიშვნელოვანია, თუმცა კლინიკურად ზომიერია სინთეზურ ჰიპნოტიკებთან შედარებით (Fernández-San-Martín et al., 2010). EMA-ს მცენარეულ სამედიცინო კომიტეტი (HMPC) აღიარებს ვალერიანას ტრადიციულ გამოყენებას ძილის ხარისხის გასაუმჯობესებლად.
მსუბუქი და საშუალო სიმძიმის შფოთვის სიმპტომების მართვა — ნერვიულობა, ემოციური დაძაბულობა, მოუსვენრობა. ვალერიანა ხშირად გამოიყენება როგორც მონოთერაპიაში, ასევე კომბინაციაში სხვა სედაციურ მცენარეებთან (მელისა, პასიფლორა, კომში).
ვეგეტატიური ნერვული სისტემის ფუნქციური დარღვევები — გულის ფრიალი, ოფლიანობა, ტრემორი, რომლებიც შფოთვასთან ასოცირდება.
ზოგიერთ კვლევაში ნაჩვენებია ვალერიანას ეფექტურობა პრემენსტრუალური სინდრომის ფსიქოემოციური სიმპტომების (გაღიზიანება, ნერვიულობა, უძილობა) შემსუბუქებაში (Mirabi et al., 2011).
ფუნქციური სტრესთან დაკავშირებული მდგომარეობები, სადაც არ არის საჭირო რეცეპტით გასაცემი ანქსიოლიტიკების დანიშვნა.
ვალერიანას ექსტრაქტი ხშირად შედის კომბინირებულ ფიტოპრეპარატებში სხვა სედაციურ მცენარეებთან ერთად — მათ შორის კომშისა და მელისას ექსტრაქტებთან (WHO Monographs on Selected Medicinal Plants, Vol. 1).
> შენიშვნა: ვალერიანას ექსტრაქტი არ შეცვლის რეცეპტულ ფსიქოტროპულ მედიკამენტებს მძიმე ფსიქიატრიული მდგომარეობების დროს.
#### უძილობის დროს
#### შფოთვის დროს
დოზის კორექცია, როგორც წესი, არ არის საჭირო. რეკომენდებულია დაწყება მინიმალური ეფექტური დოზით, რადგან ხანდაზმულ პაციენტებში სედაციის მიმართ მგრძნობელობა შეიძლება გაზრდილი იყოს.
სპეციფიკური დოზირების რეკომენდაციები არ არსებობს. მძიმე ღვიძლის უკმარისობის დროს სიფრთხილეა საჭირო, განსაკუთრებით ალკოჰოლშემცველი პრეპარატების (ტინქტურა) გამოყენებისას.
ვალერიანას ექსტრაქტი მულტიკომპონენტური პრეპარატია, რის გამოც მისი ფარმაკოკინეტიკური პარამეტრები კომპლექსურია და ინდივიდუალური კომპონენტებისთვის განსხვავდება.
პერორალური მიღების შემდეგ ვალერენის მჟავა და სხვა ბიოაქტიური ნაერთები აბსორბირდებიან კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. ბიოშეღწევადობა ზომიერია. პლაზმაში მაქსიმალური კონცენტრაცია (Tmax) ვალერენის მჟავისთვის მიიღწევა მიღებიდან დაახლოებით 1–2 საათში.
ვალერენის მჟავა აჩვენებს მაღალ ცილასთან შეკავშირების ხარისხს (დაახლოებით 90%). ლიპოფილური ბუნების გამო, აქტიური კომპონენტები კარგად გადალახავენ ჰემატოენცეფალურ ბარიერს, რაც ხსნის ცენტრალურ ნერვულ სისტემაზე მოქმედებას.
მეტაბოლიზმი მიმდინარეობს ღვიძლში, ძირითადად ციტოქრომ P450 ფერმენტული სისტემის მეშვეობით. In vitro კვლევებმა აჩვენა, რომ ვალერიანას ექსტრაქტი CYP3A4 და CYP2D6 ფერმენტების სუსტი ინჰიბიტორია, თუმცა კლინიკურ პრაქტიკაში ეს ეფექტი მინიმალურია ჩვეულებრივ თერაპიულ დოზებში (Donovan et al., 2004).
ვალერენის მჟავის ნახევარგამოყოფის პერიოდი (T₁/₂) შეადგენს დაახლოებით 1,1 საათს. ექსტრაქტის კომპონენტები გამოიყოფა ძირითადად თირკმლების მეშვეობით, მეტაბოლიტების სახით. ნაწილი გამოიყოფა ნაღველით.
ერთჯერადი მიღებისას სედაციური ეფექტი ვლინდება 30–60 წუთში. თუმცა, მაქსიმალური თერაპიული ეფექტი, განსაკუთრებით ინსომნიის დროს, ვითარდება 2–4 კვირიანი რეგულარული მიღების შემდეგ.
ვალერიანას ექსტრაქტი ზოგადად კარგად აიტანება და უსაფრთხოების პროფილი ხელსაყრელია სინთეზურ სედაციურ საშუალებებთან შედარებით.
კლინიკური კვლევებში 10%-ზე მეტი სიხშირით გვერდითი ეფექტები პრაქტიკულად არ ფიქსირდება. პლაცებო-კონტროლირებულ კვლევებში გვერდითი მოვლენების სიხშირე ვალერიანასა და პლაცებოს ჯგუფებში მსგავსი იყო.
ხანგრძლივი (რამდენიმე თვე) გამოყენების შემდეგ უეცარი შეწყვეტა თეორიულად შეიძლება გამოიწვიოს მოხსნის სიმპტომები (უძილობა, შფოთვა, გულისრევა), რომლებიც მსგავსია ბენზოდიაზეპინების მოხსნის სინდრომისა, თუმცა მნიშვნელოვნად მსუბუქი ინტენსივობის. რეკომენდებულია დოზის თანდათანობითი შემცირება (Garges et al., 1998).
ვალერიანას ექსტრაქტის გადაჭარბებული დოზირება (დაახლოებით 20 გ) იწვევს მსუბუქ სიმპტომებს — ძილიანობა, მუცლის კრამპები, ტრემორი — რომლებიც, როგორც წესი, 24 საათში თავისთავად ქრება.
ვალერიანას ექსტრაქტმა შეიძლება გააძლიეროს ბენზოდიაზეპინების (დიაზეპამი, ალპრაზოლამი), Z-ჰიპნოტიკების (ზოლპიდემი, ზოპიკლონი) და ბარბიტურატების სედაციური მოქმედება GABA-ერგული სისტემის ადიტიური სტიმულაციის გამო. ერთდროული გამოყენება მოითხოვს სიფრთხილეს (BNF 87).
ეთანოლი აძლიერებს ვალერიანას ცენტრალურ სედაციურ ეფექტს. რეკომენდებულია ალკოჰოლის მიღებისგან თავის შეკავება მკურნალობის პერიოდში.
ზოგადი ანესთეზიის საშუალებებთან ურთიერთქმედება თეორიულია, მაგრამ კლინიკურად მნიშვნელოვანი შეიძლება იყოს — ამიტომ რეკომენდებულია ოპერაციამდე 2 კვირით ადრე მიღების შეწყვეტა (American Society of Anesthesiologists).
ადიტიური სედაციის რისკი მორფინთან, კოდეინთან და სხვა ოპიოიდებთან ერთდროული გამოყენებისას.
თეორიულად შესაძლებელია ურთიერთქმედება სეროტონინის უკუმიტაცების სელექტიურ ინჰიბიტორებთან (SSRI) სეროტონერგული მექანიზმების გამო, თუმცა კლინიკური მტკიცებულება შეზღუდულია.
In vitro კვლევებმა აჩვენა, რომ ვალერიანა CYP3A4 და CYP2D6 ფერმენტების სუსტი ინჰიბიტორია. თუმცა, კლინიკურ კვლევებში სტანდარტული დოზებით მნიშვნელოვანი ფარმაკოკინეტიკური ურთიერთქმედება არ დაფიქსირებულა (Donovan et al., 2004). მიუხედავად ამისა, თეორიულად სიფრთხილეა საჭირო CYP3A4 სუბსტრატებთან (ციკლოსპორინი, სტატინები, კალციუმის არხების ბლოკატორები).
ზოგიერთ წყაროში მოხსენიებულია ვარფარინთან ურთიერთქმედების პოტენციალი, თუმცა კლინიკური მტკიცებულება არასაკმარისია.
ვალერიანას ექსტრაქტის უსაფრთხოება ორსულობის პერიოდში ადეკვატურად შესწავლილი არ არის. ცხოველებზე ჩატარებულმა კვლევებმა არ გამოავლინა ტერატოგენური ეფექტი, თუმცა ადამიანებში კონტროლირებული კვლევები არასაკმარისია. EMA HMPC-ის რეკომენდაციით, ვალერიანას ექსტრაქტის გამოყენება ორსულობის დროს არ არის რეკომენდებული უსაფრთხოების მონაცემების სიმწირის გამო (EMA HMPC, 2016).
ამერიკული კლასიფიკაციით ვალერიანას FDA კატეგორია არ აქვს ოფიციალურად მინიჭებული, რადგან იგი დიეტურ დანამატად განიხილება აშშ-ში.
არ არსებობს საკმარისი მონაცემები ვალერიანას კომპონენტების დედის რძეში გამოყოფის შესახებ. ლაქტაციის პერიოდში გამოყენება არ არის რეკომენდებული. განსაკუთრებული სიფრთხილე საჭიროა ალკოჰოლშემცველი ფორმების (ტინქტურები) მიმართ (EMA HMPC).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ვალერიანას ექსტრაქტი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ფორმით:
ასევე ხელმისაწვდომია ვალერიანას ტინქტურა და ფესვის ჩაი სხვადასხვა მწარმოებლის მიერ. ვალერიანა ხშირად შედის კომბინირებული სედაციური ფიტოპრეპარატების შემადგენლობაში (ნოვო-პასიტი, პერსენი და სხვ.).
შეძენამდე რეკომენდებულია ფარმაცევტთან კონსულტაცია ოპტიმალური პრეპარატის შესარჩევად.
ერთჯერადი მიღებისას მსუბუქი სედაციური ეფექტი შეიძლება გამოვლინდეს 30–60 წუთში. თუმცა, უძილობის სრულფასოვანი მკურნალობისთვის საჭიროა 2–4 კვირიანი რეგულარული მიღება, რადგან ეფექტი კუმულაციურია. ეს მნიშვნელოვნად განასხვავებს ვალერიანას ისეთი პრეპარატებისგან, როგორიცაა ზოლპიდემი ან ბენზოდიაზეპინები, რომლებიც მყისიერ ეფექტს იძლევიან.
დიახ, ვალერიანას ექსტრაქტი განკუთვნილია კურსობრივი მიღებისთვის. EMA-ს რეკომენდაციით, 4 კვირამდე ხანგრძლივობის კურსი უსაფრთხოა. 4 კვირაზე მეტი ხანგრძლივობის მკურნალობა რეკომენდებულია ექიმის მეთვალყურეობით. რეგულარული მიღება უფრო ეფექტურია, ვიდრე ეპიზოდური.
ვალერიანას ექსტრაქტი, ბენზოდიაზეპინებისგან განსხვავებით, არ იწვევს ფიზიკურ დამოკიდებულებას ჩვეულებრივ დოზებში. თუმცა, ხანგრძლივი (რამდენიმეთვიანი) მაღალდოზიანი მიღების შემდეგ თეორიულად შესაძლებელია მსუბუქი მოხსნის სიმპტომები. ამიტომ რეკომენდებულია დოზის თანდათანობითი შემცირება.
EMA-ს რეკომენდაციით, 12 წელზე უფროსი ასაკის მოზარდებში შეიძლება მოზრდილთა დოზის გამოყენება. 6–12 წლის ბავშვებში გამოყენება შესაძლებელია შემცირებული დოზით, მხოლოდ ექიმის დანიშნულებით. 6 წლამდე ასაკში გამოყენება არ არის რეკომენდებული.
ვალერიანას კომბინაცია რეცეპტულ ჰიპნოტიკებთან (ზოლპიდემი, ბენზოდიაზეპინები) ან სედაციურ ანტიჰისტამინებთან მოითხოვს ექიმის მეთვალყურეობას ადიტიური სედაციის რისკის გამო. თუმცა, სხვა მცენარეულ სედაციურ საშუალებებთან (მელისა, პასიფლორა) კომბინაცია ტრადიციულად გავრცელებულია და ზოგადად უსაფრთხოდ განიხილება.
ტაბლეტები/კაფსულები შეიცავს სტანდარტიზებულ მშრალ ექსტრაქტს, რაც უზრუნველყოფს დოზირების სიზუსტეს და თანმიმდევრულობას. წვეთები (ტინქტურა) — ალკოჰოლური ექსტრაქტია, რომელსაც აქვს ეთანოლის შემცველობა (45–70%), რაც უკუნაჩვენებია ღვიძლის დაავადებების, ალკოჰოლიზმის, ორსულობის დროს და ბავშვებში. ეფექტურობის თვალსაზრისით, მშრალი ექსტრაქტი უკეთ არის შესწავლილი კლინიკურ კვლევებში (EMA HMPC).