trazodone · INN
trazodone (trazodone) ხელმისაწვდომია საქართველოში 1 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ტრაზოდონი (Trazodone) არის ტრიაზოლოპირიდინის წარმოებული ანტიდეპრესანტი, რომელიც მიეკუთვნება სეროტონინის ანტაგონისტებისა და უკუმიტაცების ინჰიბიტორების (SARI) კლასს. პრეპარატი ძირითადად გამოიყენება დიდი დეპრესიული აშლილობის სამკურნალოდ, თუმცა ფართოდ ინიშნება ინსომნიის (უძილობის) სიმპტომატური მკურნალობისთვისაც. ტრაზოდონი ბლოკავს 5-HT₂A სეროტონინის რეცეპტორებს და ზომიერად აინჰიბირებს სეროტონინის ტრანსპორტერს (SERT), რაც უზრუნველყოფს ანტიდეპრესიულ და სედატიურ ეფექტს. სხვა ანტიდეპრესანტებთან შედარებით, ტრაზოდონს აქვს შედარებით ხელსაყრელი გვერდითი ეფექტების პროფილი — იშვიათად იწვევს სექსუალურ დისფუნქციას ან წონაში მომატებას. ანტიდეპრესიული დოზა ჩვეულებრივ შეადგენს 150–400 მგ/დღეში, ხოლო ინსომნიის დროს — 25–100 მგ ძილის წინ (BNF 87).
ტრაზოდონი არის ტრიაზოლოპირიდინის ქიმიური ჯგუფის ანტიდეპრესანტი, რომელიც ფარმაკოლოგიურად კლასიფიცირდება როგორც სეროტონინის ანტაგონისტი და უკუმიტაცების ინჰიბიტორი (SARI). იგი სინთეზირებული იქნა 1960-იან წლებში იტალიურ ფარმაცევტულ კომპანია Angelini-ში და კლინიკურ პრაქტიკაში დაინერგა 1970-იანი წლებიდან ევროპაში, ხოლო აშშ-ის ბაზარზე FDA-ს მიერ დამტკიცებულ იქნა 1981 წელს ბრენდის სახელწოდებით Desyrel.
ტრაზოდონი შეიქმნა „სეროტონინის ჰიპოთეზის" საფუძველზე, რომელიც დეპრესიის პათოფიზიოლოგიას სეროტონინერგული სისტემის დისფუნქციასთან აკავშირებდა. მისი უნიკალურობა იმაში მდგომარეობს, რომ, ტრიციკლურ ანტიდეპრესანტებისგან (TCA) განსხვავებით, მას არ ახასიათებს მნიშვნელოვანი ანტიქოლინერგული მოქმედება და კარდიოტოქსიკურობა, რაც მას უფრო უსაფრთხო ალტერნატივად აქცევს (EMA SmPC).
ფარმაკოლოგიურად ტრაზოდონი მრავალმიზნობრივი მოქმედების პრეპარატია — ის ერთდროულად ზემოქმედებს სეროტონინის რამდენიმე რეცეპტორულ ქვეტიპზე და ტრანსპორტერზე. ამ თვისების წყალობით, ტრაზოდონი განსხვავებულ ფარმაკოლოგიურ ეფექტს ავლენს დაბალ და მაღალ დოზებზე: დაბალი დოზები (25–100 მგ) უპირატესად სედატიური და ანქსიოლიტიკურია, ხოლო მაღალი დოზები (150–400 მგ) ანტიდეპრესიული მოქმედებით ხასიათდება.
ტრაზოდონი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ წამლების ნუსხაში (WHO Model List) და გამოიყენება მსოფლიოს 50-ზე მეტ ქვეყანაში. თანამედროვე კლინიკურ პრაქტიკაში ის ხშირად ინიშნება როგორც SSRI პრეპარატების ადიუვანტი ინსომნიისა და შფოთვითი სიმპტომების მართვისთვის.
ტრაზოდონის მოქმედების მექანიზმი მრავალფაქტორიანია და მოიცავს სეროტონინერგული სისტემის რამდენიმე კომპონენტზე ერთდროულ ზემოქმედებას.
ტრაზოდონის ყველაზე მაღალი აფინობა აქვს 5-HT₂A რეცეპტორებისადმი (Ki ≈ 20–40 ნმ). ამ რეცეპტორების ბლოკადა წარმოადგენს მისი ფარმაკოლოგიური მოქმედების ქვაკუთხედს. 5-HT₂A ანტაგონიზმი:
ტრაზოდონი ზომიერად ბლოკავს სეროტონინის ტრანსპორტერს (SERT), რაც ზრდის სეროტონინის კონცენტრაციას სინაფსურ ნაპრალში. თუმცა SERT-ის მიმართ მისი აფინობა (Ki ≈ 160–370 ნმ) მნიშვნელოვნად დაბალია, ვიდრე SSRI პრეპარატებისა (მაგ., ფლუოქსეტინი, სერტრალინი). ეს ხსნის იმ ფაქტს, რომ ანტიდეპრესიული ეფექტისთვის საჭიროა შედარებით მაღალი დოზები (≥150 მგ/დღეში).
ტრაზოდონი ასევე ბლოკავს 5-HT₂C რეცეპტორებს, რაც არაპირდაპირად ზრდის ნორადრენალინისა და დოფამინის გამოთავისუფლებას პრეფრონტალურ ქერქში. ეს მექანიზმი ხელს უწყობს პროკოგნიტიურ და მოტივაციურ ეფექტებს.
ტრაზოდონი ბლოკავს α₁-ადრენორეცეპტორებს (Ki ≈ 40–45 ნმ), რაც იწვევს სედაციას, ორთოსტატულ ჰიპოტენზიას და თავბრუსხვევას — განსაკუთრებით მკურნალობის საწყის ეტაპზე.
ტრაზოდონი ზომიერად ბლოკავს H₁-ჰისტამინურ რეცეპტორებს, რაც ხელს უწყობს სედატიურ ეფექტს და ძილის ინდუქციას (EMA SmPC).
ტრაზოდონის მეტაბოლიტი მეტა-ქლორფენილპიპერაზინი (mCPP) წარმოადგენს სეროტონინის რეცეპტორების არასელექციურ აგონისტს. mCPP-ს შეუძლია გარკვეულ პაციენტებში შფოთვისა და დისფორიის გამოწვევა, თუმცა ტრაზოდონის მშობელი მოლეკულის 5-HT₂A/5-HT₂C ანტაგონიზმი ჩვეულებრივ ანეიტრალებს ამ ეფექტს.
1. დიდი დეპრესიული აშლილობა (MDD)
ტრაზოდონი დამტკიცებულია დეპრესიის სამკურნალოდ, როგორც მონოთერაპიის, ისე კომბინირებული მკურნალობის სახით. განსაკუთრებით ეფექტურია დეპრესიის იმ ფორმებში, რომლებსაც თან ახლავს ინსომნია, შფოთვა და აჟიტაცია. NICE-ის გაიდლაინით (NICE CG90), ტრაზოდონი განიხილება როგორც მეორე რიგის ანტიდეპრესანტი, როდესაც SSRI პრეპარატები არაეფექტურია ან არ არის ტოლერანტული.
2. ინსომნია
თუმცა ტრაზოდონი ოფიციალურად არ არის დამტკიცებული ინსომნიის სამკურნალოდ, კლინიკურ პრაქტიკაში ის ყველაზე ხშირად ინიშნება სწორედ უძილობის სიმპტომატური მკურნალობისთვის (off-label), განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ინსომნიას თან ახლავს დეპრესია ან შფოთვა. ამერიკის ძილის მედიცინის აკადემიის (AASM) მონაცემებით, ტრაზოდონი უძილობის დროს ყველაზე ხშირად დანიშნული ანტიდეპრესანტია.
3. გენერალიზებული შფოთვითი აშლილობა (GAD)
ტრაზოდონი გამოიყენება შფოთვითი აშლილობის მკურნალობაში, როგორც ადიუვანტი, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც შფოთვას თან ახლავს ინსომნია (BNF 87).
4. პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა (PTSD)
ტრაზოდონი გამოიყენება PTSD-სთან ასოცირებული კოშმარებისა და ინსომნიის სამკურნალოდ.
5. ალცჰაიმერის დაავადებასთან ასოცირებული ქცევითი სიმპტომები
დემენციის ქცევითი და ფსიქოლოგიური სიმპტომების (BPSD) მართვაში, მათ შორის აჟიტაცია და ინსომნია ხანდაზმულ პაციენტებში.
6. ფიბრომიალგია
ტრაზოდონი გამოიყენება ქრონიკული ტკივილის სინდრომებთან ასოცირებული ძილის დარღვევების მართვისთვის.
ტრაზოდონი არ არის რეკომენდებული 18 წლამდე ასაკის პირებში ეფექტურობისა და უსაფრთხოების მონაცემების ნაკლებობის გამო (EMA SmPC).
მძიმე ღვიძლის უკმარისობის დროს ტრაზოდონი უკუნაჩვენებია. ზომიერი ღვიძლის დისფუნქციის დროს საჭიროა დოზის შემცირება და ღვიძლის ფუნქციის მონიტორინგი (EMA SmPC).
მკურნალობის შეწყვეტა უნდა მოხდეს თანდათანობით, 1–2 კვირის განმავლობაში, მოხსნის სინდრომის თავიდან ასაცილებლად (BNF 87).
ტრაზოდონი პერორალური მიღებისას კარგად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 65–80%. საკვებთან ერთად მიღება ანელებს შეწოვას, მაგრამ ამცირებს Cmax-ის პიკს და ამცირებს გვერდითი ეფექტების (თავბრუსხვევა, გულისრევა) სიხშირეს; ამიტომ რეკომენდებულია საკვების შემდეგ მიღება.
ტრაზოდონი მეტაბოლიზდება ღვიძლში ციტოქრომ P450 ფერმენტული სისტემის მეშვეობით, ძირითადად CYP3A4 იზოფერმენტით. ძირითადი აქტიური მეტაბოლიტია მეტა-ქლორფენილპიპერაზინი (mCPP), რომელიც სეროტონინერგული აქტივობით ხასიათდება.
SSRI/SNRI პრეპარატებისგან განსხვავებით, ტრაზოდონი იშვიათად იწვევს სექსუალურ დისფუნქციას (ანორგაზმია, ლიბიდოს დაქვეითება), რაც მას განსაკუთრებულ უპირატესობას აძლევს ამ გვერდითი ეფექტისადმი მგრძნობიარე პაციენტებში (EMA SmPC).
MAO ინჰიბიტორები (მოკლობემიდი, ფენელზინი, სელეგილინი): ტრაზოდონთან კომბინაცია აბსოლუტურად უკუნაჩვენებია სეროტონინის სინდრომის ლეტალური რისკის გამო. MAO ინჰიბიტორის მოხსნიდან მინიმუმ 14 დღე უნდა გავიდეს ტრაზოდონის დაწყებამდე (BNF 87).
ძლიერი CYP3A4 ინჰიბიტორები (კეტოკონაზოლი, იტრაკონაზოლი, კლარითრომიცინი, რიტონავირი) მნიშვნელოვნად ზრდიან ტრაზოდონის პლაზმურ კონცენტრაციას. საჭიროა დოზის შემცირება ან კომბინაციის თავიდან აცილება (EMA SmPC).
კარბამაზეპინი, ფენიტოინი, რიფამპიცინი, წმინდა იოანეს ბალახი — ამცირებენ ტრაზოდონის ეფექტურობას მისი მეტაბოლიზმის დაჩქარებით.
SSRI (ფლუოქსეტინი, სერტრალინი), SNRI (ვენლაფაქსინი), ტრიპტანები, ტრამადოლი, ლინეზოლიდი — კომბინაცია ზრდის სეროტონინის სინდრომის რისკს. საჭიროა ფრთხილი მონიტორინგი.
ალკოჰოლი, ბენზოდიაზეპინები, ოპიოიდები, ანტიჰისტამინები — ადიტიური სედაცია და რესპირატორული დეპრესიის რისკი.
ტრაზოდონი აძლიერებს ანტიჰიპერტენზიული პრეპარატების ეფექტს, რაც იწვევს ჰიპოტენზიის რისკის ზრდას.
ტრაზოდონმა შეიძლება გაზარდოს დიგოქსინისა და ფენიტოინის შრატის დონე. საჭიროა თერაპიული მონიტორინგი (EMA SmPC).
ტრაზოდონი FDA-ს ორსულობის კატეგორიით მიეკუთვნება C კლასს — ცხოველურ კვლევებში გამოვლინდა გარკვეული რისკი, ადამიანის მონაცემები შეზღუდულია. ტრაზოდონის გამოყენება ორსულობის დროს მხოლოდ იმ შემთხვევაში არის გამართლებული, თუ მოსალოდნელი სარგებელი აღემატება პოტენციურ რისკს.
მესამე ტრიმესტრში მიღებისას ახალშობილში შეიძლება განვითარდეს ნეონატალური მოხსნის სინდრომი: კანკალი, კვნესა, ჰიპერტონუსი, კვების სირთულეები (EMA SmPC).
ტრაზოდონი გამოიყოფა დედის რძეში მცირე რაოდენობით. BNF რეკომენდაცია: თავი უნდა ავარიდოთ ძუძუთი კვებას ტრაზოდონის მიღების პერიოდში ან მივმართოთ ინდივიდუალური რისკ/სარგებლის შეფასებას. ჩვილი უნდა მოინიტორინგდეს სედაციისა და კვების გაძნელების ნიშნებზე (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ტრაზოდონის შემცველი პრეპარატები ხელმისაწვდომია სხვადასხვა საერთაშორისო და ადგილობრივი მწარმოებლისგან. ყველაზე ცნობილი ბრენდებია:
პაციენტებმა უნდა მიმართონ ექიმს ან ფარმაცევტს ბრენდის შერჩევისთვის. დეტალური ინფორმაცია კონკრეტული პრეპარატების შესახებ იხილეთ შესაბამის მედიკამენტების გვერდებზე.
> შენიშვნა: ტრაზოდონის შემცველი პრეპარატები საქართველოში გაიცემა რეცეპტით (ფსიქოტროპულ/ძლიერმოქმედ წამლებს შეესაბამება).
სედატიური ეფექტი (ძილის გაუმჯობესება) ჩვეულებრივ ვლინდება პირველივე მიღებისას ან 1–3 დღეში. ანტიდეპრესიული ეფექტის სრული გამოვლენისთვის კი საჭიროა 2–6 კვირა რეგულარული მიღებისა ადეკვატურ დოზაზე. თუ 4–6 კვირის შემდეგ გაუმჯობესება არ შეინიშნება, საჭიროა ექიმთან კონსულტაცია დოზის კორექციის ან პრეპარატის შეცვლის შესახებ (BNF 87).
დიახ, კლინიკურ პრაქტიკაში ტრაზოდონი ფართოდ გამოიყენება ინსომნიის სიმპტომატური მკურნალობისთვის დაბალი დოზებით (25–100 მგ ძილის წინ), თუმცა ეს off-label ჩვენებაა. ბენზოდიაზეპინებისგან განსხვავებით, ტრაზოდონი არ იწვევს მნიშვნელოვან ტოლერანტობას ან დამოკიდებულებას, რაც მას პრეფერენციულ არჩევნად აქცევს ქრონიკული ინსომნიის დროს.
ტრაზოდონი (SARI კლასი) ძირითადად 5-HT₂A რეცეპტორების ანტაგონისტია, ხოლო SSRI პრეპარატები (ფლუოქსეტინი, სერტრალინი) სელექციურად ბლოკავენ სეროტონინის ტრანსპორტერს. პრაქტიკული განსხვავებები: ტრაზოდონს აქვს ძლიერი სედატიური ეფექტი, SSRI-ზე ნაკლებად იწვევს სექსუალურ დისფუნქციას, მაგრამ შეიძლება გამოიწვიოს ორთოსტატული ჰიპოტენზია. SSRI-ები ჩვეულებრივ პირველი რიგის არჩევანია დეპრესიის დროს, ხოლო ტრაზოდონი ხშირად ემატება მათ ინსომნიის მართვისთვის (NICE CG90).
არა. ტრაზოდონის მოხსნა უნდა მოხდეს თანდათანობით. უეცარმა შეწყვეტამ შეიძლება გამოიწვიოს მოხსნის სიმპტომები: ინსომნიის რებაუნდი, შფოთვა, გულისრევა, თავის ტკივილი, თავბრუსხვევა. რეკომენდებულია დოზის თანდათანობითი შემცირება 1–2 კვირის განმავლობაში ექიმის მეთვალყურეობით (BNF 87).
ტრაზოდონი ხშირად ინიშნება ხანდაზმულ პაციენტებში, განსაკუთრებით დემენციასთან ასოცირებული აჟიტაციისა და ინსომნიის დროს. თუმცა საჭიროა დაბალი საწყისი დოზა (25–50 მგ) და ნელი ტიტრაცია ორთოსტატული ჰიპოტენზიისა და ვარდნის რისკის გამო. ხანდაზმულებში ასევე ყურადღება უნდა მიექცეს ჰიპონატრიემიის მონიტორინგს (EMA SmPC).
ტრაზოდონი არ არის კლასიფიცირებული როგორც დამოკიდებულების გამომწვევი პრეპარატი და არ მიეკუთვნება კონტროლირებად ნივთიერებებს. ბენზოდიაზეპინებისა და Z-პრეპარატებისგან (ზოლპიდემი, ზოპიკლონი) განსხვავებით, ტრაზოდონი ფიზიკურ დამოკიდებულებას ჩვეულებრივ არ იწვევს. თუმცა ხანგრძლივი მიღების შემდეგ შესაძლებელია მოხსნის სიმპტომები, ამიტომ თანდათანობითი მოხსნა მაინც რეკომენდებულია (BNF 87).