thioctic acid · INN
thioctic acid (thioctic acid) ხელმისაწვდომია საქართველოში 4 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
თიოქტის მჟავა (ალფა-ლიპოის მჟავა) არის ენდოგენური ანტიოქსიდანტი, რომელიც გამოიყენება ძირითადად დიაბეტური პოლინეიროპათიის სამკურნალოდ. იგი მონაწილეობს მიტოქონდრიულ ენერგეტიკულ მეტაბოლიზმში, კოენზიმის სახით მოქმედებს პირუვატდეჰიდროგენაზასა და ალფა-კეტოგლუტარატდეჰიდროგენაზას კომპლექსებში. თიოქტის მჟავა ავლენს ძლიერ ანტიოქსიდანტურ თვისებებს — ანეიტრალებს თავისუფალ რადიკალებს, აღადგენს სხვა ანტიოქსიდანტებს (ვიტამინი C, ვიტამინი E, გლუტათიონი) და აუმჯობესებს ნერვულ გამტარობას. მიენიჭება როგორც პერორალურად, ასევე ინტრავენურად. ტიპიური დოზა შეადგენს 600 მგ დღეში. პრეპარატი კარგად აიტანება, ძირითადი გვერდითი ეფექტებია გასტროინტესტინალური დარღვევები და ალერგიული რეაქციები (BNF 87, EMA SmPC).
თიოქტის მჟავა (Thioctic acid), იგივე ალფა-ლიპოის მჟავა (α-lipoic acid, ALA), არის ორგანული გოგირდშემცველი ნაერთი, რომელიც ბუნებრივად სინთეზირდება ადამიანის ორგანიზმში და მონაწილეობს მიტოქონდრიულ ენერგეტიკულ მეტაბოლიზმში. ქიმიურად წარმოადგენს 1,2-დითიოლან-3-პენტანოის მჟავას.
ისტორია: თიოქტის მჟავა აღმოჩენილ იქნა 1951 წელს ამერიკელი ბიოქიმიკოსის ლესტერ რიდის მიერ, როგორც აუცილებელი კოფაქტორი პირუვატის ოქსიდაციური დეკარბოქსილირებისთვის. 1960-იანი წლებიდან დაიწყო მისი ფარმაკოლოგიური კვლევა, განსაკუთრებით გერმანიაში, სადაც იგი ფართოდ გამოიყენება დიაბეტური ნეიროპათიის სამკურნალოდ. ALADIN (Alpha-Lipoic Acid in Diabetic Neuropathy) კვლევების სერიამ დაადასტურა მისი ეფექტურობა.
ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაცია: თიოქტის მჟავა მიეკუთვნება ანტიოქსიდანტურ/მეტაბოლურ საშუალებებს. ATC კოდი: A16AX01. WHO-ს მოდელურ ნუსხაში იგი არ არის ჩართული, თუმცა ევროპის ბევრ ქვეყანაში რეგისტრირებულია, როგორც სამკურნალო პრეპარატი (EMA SmPC).
თიოქტის მჟავა არსებობს ორი ენანტიომერის სახით: R-ფორმა (ბიოლოგიურად აქტიური) და S-ფორმა. ფარმაცევტულ პრეპარატებში, როგორც წესი, გამოიყენება რაცემიული ნარევი (R,S-თიოქტის მჟავა). ხელმისაწვდომია პერორალური (ტაბლეტები, კაფსულები) და პარენტერალური (საინფუზიო ხსნარი) ფორმებით.
თიოქტის მჟავის მოქმედების მექანიზმი მრავალმხრივია და მოიცავს რამდენიმე ბიოქიმიურ გზას:
თიოქტის მჟავა წარმოადგენს აუცილებელ კოფაქტორს მიტოქონდრიული მულტიფერმენტული კომპლექსებისთვის:
ამ ფერმენტთა კომპლექსებში თიოქტის მჟავა მოქმედებს აცილის ჯგუფის გადამტანად, რაც უზრუნველყოფს ოქსიდაციური დეკარბოქსილირების ნორმალურ მიმდინარეობას.
თიოქტის მჟავა უნიკალურია იმით, რომ მოქმედებს როგორც წყალში, ასევე ცხიმში ხსნად გარემოში:
ორგანიზმში თიოქტის მჟავა აღდგება დიჰიდროლიპოის მჟავამდე (DHLA), რომელიც:
დიაბეტური ნეიროპათიის კონტექსტში თიოქტის მჟავა:
დიაბეტური პოლინეიროპათია — თიოქტის მჟავა წარმოადგენს პირველი რიგის პათოგენეტიკურ მკურნალობას დიაბეტური სენსომოტორული პოლინეიროპათიისთვის. ALADIN, SYDNEY და NATHAN კლინიკური კვლევების მონაცემებით, 600 მგ ინტრავენური ინფუზია 3 კვირის განმავლობაში სტატისტიკურად მნიშვნელოვნად ამცირებს ნეიროპათიულ სიმპტომებს — ტკივილს, დაბუჟებას, წვის შეგრძნებას და პარესთეზიებს (NICE NG136).
ALADIN III კვლევამ აჩვენა, რომ პერორალური თიოქტის მჟავა (600 მგ/დღე, 6 თვე) აუმჯობესებს ნეიროპათიული დეფიციტის ქულას. SYDNEY 2 კვლევამ დაადასტურა დოზადამოკიდებული ეფექტი: 600 მგ/დღე არის ოპტიმალური დოზა ეფექტურობა/ამტანობის თანაფარდობის თვალსაზრისით.
გერმანიის დიაბეტის ასოციაციის (DDG) და ევროპის ნევროლოგიის ფედერაციის (EFNS) რეკომენდაციებით, თიოქტის მჟავა არის ერთადერთი პათოგენეტიკური საშუალება მტკიცებულებათა A დონით დიაბეტური ნეიროპათიისთვის.
მოზრდილები:
მნიშვნელოვანი: ინფუზიის ხანგრძლივობა არ უნდა იყოს 12 წუთზე ნაკლები (სწრაფი შეყვანისას შესაძლოა თავბრუსხვევა, გულისრევა).
მოზრდილები:
მოხუცები (≥65 წელი): დოზის კორექცია არ არის საჭირო, თუმცა რეკომენდებულია ფრთხილი ტიტრაცია.
ბავშვები (<18 წელი): უსაფრთხოება და ეფექტურობა არ არის დადგენილი. არ არის რეკომენდებული.
დოზის კორექცია ფორმალურად არ არის საჭირო, ვინაიდან თირკმლის გზით ელიმინაცია მინიმალურია. მძიმე თირკმლის უკმარისობის დროს (GFR <30 მლ/წთ) — სიფრთხილე.
მსუბუქი-საშუალო ხარისხის ღვიძლის უკმარისობისას — სტანდარტული დოზა. მძიმე ჰეპატოცელულარული უკმარისობისას — მკურნალობა სიფრთხილით (EMA SmPC).
პერორალური მიღებისას თიოქტის მჟავა სწრაფად შეიწოვება წვრილ ნაწლავში. ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 20-30% (მნიშვნელოვანი „პირველი გავლის" ეფექტი). პლაზმაში პიკური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა 25-60 წუთში. საკვები მნიშვნელოვნად ამცირებს აბსორბციას (Cmax მცირდება ~40%-ით), ამიტომ რეკომენდებულია უზმოზე მიღება.
ექსტენსიური ჰეპატური მეტაბოლიზმი „პირველი გავლის" ეფექტით. ძირითადი მეტაბოლური გზები:
ძირითადი მეტაბოლიტები: 4,6-ბისმეთილთიო-ჰექსანოის მჟავა (BMHA), 2,4-ბისმეთილთიო-ბუტანოის მჟავა (BMBA).
მოკლე ნახევარდაშლის პერიოდის მიუხედავად, ქსოვილებში აკუმულაცია და ფარმაკოდინამიკური ეფექტი ხანგრძლივია.
პერორალური გამოყენებისას:
გასტროინტესტინალური ამტანობის გასაუმჯობესებლად შესაძლებელია დოზის თანდათანობითი გაზრდა (300 მგ → 600 მგ). ჰიპოგლიკემიის რისკის გამო, დიაბეტის მქონე პაციენტებში საჭიროა გლუკოზის მონიტორინგი და ანტიდიაბეტური თერაპიის კორექცია (EMA SmPC).
ინსულინი და პერორალური ანტიდიაბეტური საშუალებები: თიოქტის მჟავა აძლიერებს ინსულინის მგრძნობელობას, რაც შეიძლება გამოიწვიოს ჰიპოგლიკემია. საჭიროა გლიკემიის მონიტორინგი და ინსულინის/სულფონილშარდოვანას პრეპარატების დოზის კორექცია (BNF 87).
ცისპლატინი: თიოქტის მჟავის მეტალ-ხელატორული თვისებები თეორიულად შეიძლება შეამციროს ცისპლატინის ეფექტურობა. ერთდროული გამოყენება არ არის რეკომენდებული ონკოლოგიური მკურნალობის პერიოდში.
რკინის, მაგნიუმის, კალციუმის პრეპარატები: თიოქტის მჟავა აკავშირებს მეტალის იონებს (ხელაცია). რკინის და კალციუმის შემცველი პრეპარატები უნდა მიიღებოდეს თიოქტის მჟავის მიღებიდან მინიმუმ 2 საათის შემდეგ.
რძის პროდუქტები: კალციუმის შემცველობის გამო ამცირებს აბსორბციას — ერთდროული მიღება თავიდან აცილებულ უნდა იქნეს.
ალკოჰოლი: ქრონიკული ალკოჰოლის მოხმარება ამცირებს თიოქტის მჟავის ეფექტურობას და აძლიერებს ნეიროტოქსიკურობას. კატეგორიულად შეუთავსებელია.
ანტიკოაგულანტები (ვარფარინი): თეორიულად შესაძლოა გააძლიეროს ანტიკოაგულანტური ეფექტი. INR-ის მონიტორინგი რეკომენდებულია თანადროული გამოყენებისას.
ვიტამინ B1 (თიამინი): კომბინირებული გამოყენება სასარგებლოა — ნეიროპროტექტორული ეფექტის გაძლიერება; ხშირად ინიშნება ერთად.
თიოქტის მჟავა უკუნაჩვენებია ორსულობის პერიოდში ადამიანებზე ჩატარებული ადეკვატური კვლევების არარსებობის გამო. ცხოველებზე ჩატარებულ კვლევებში ტერატოგენული ეფექტი არ გამოვლენილა, თუმცა მონაცემები არასაკმარისია (EMA SmPC).
FDA კატეგორია ოფიციალურად არ არის მინიჭებული (პრეპარატი FDA-ს მიერ არ არის დამტკიცებული აშშ-ში, როგორც წამალი).
ფეხმძიმობის დაგეგმვისას ან დადასტურებისას მკურნალობა უნდა შეწყდეს.
მონაცემები დედის რძეში გადასვლის შესახებ არ არის ხელმისაწვდომი. სიფრთხილის პრინციპით, ძუძუთი კვების პერიოდში გამოყენება არ არის რეკომენდებული (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე თიოქტის მჟავა ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ბრენდის სახით:
ყველა ზემოთ ჩამოთვლილი პრეპარატი ხელმისაწვდომია საქართველოს აფთიაქების ქსელში ექიმის რეცეპტის გარეშე. დეტალური ინფორმაციისთვის იხილეთ შესაბამისი გვერდები /medications/ განყოფილებაში.
დიაბეტური ნეიროპათიის დროს მკურნალობის ტიპიური კურსი იწყება 2-4 კვირიანი ინტრავენური ინფუზიით (600 მგ/დღე), რასაც მოჰყვება პერორალური შემანარჩუნებელი თერაპია 600 მგ/დღე მინიმუმ 3 თვის განმავლობაში. ბევრ პაციენტს ენიშნება ხანგრძლივი მკურნალობა (6-12 თვე) წელიწადში 1-2 კურსით. მკურნალობის ხანგრძლივობა განისაზღვრება მკურნალი ექიმის მიერ კლინიკური პასუხის მიხედვით.
არა, რეკომენდებულია უზმოზე მიღება — საკვების მიღებამდე მინიმუმ 30 წუთით ადრე, დილით. საკვები (განსაკუთრებით რძის პროდუქტები და მინერალებით მდიდარი საჭმელი) მნიშვნელოვნად ამცირებს აბსორბციას 40%-მდე. ტაბლეტი/კაფსულა მთლიანად უნდა გადაიყლაპოს საკმარისი რაოდენობის წყლით.
თიოქტის მჟავა არ არის ანტიდიაბეტური პრეპარატი ტრადიციული გაგებით, თუმცა ის აუმჯობესებს ინსულინის მგრძნობელობას (ინსულინრეზისტენტობის შემცირებით). ამან შეიძლება გამოიწვიოს გლიკემიის დაქვეითება, განსაკუთრებით ინსულინთან ან სულფონილშარდოვანას პრეპარატებთან ერთად. დიაბეტის მქონე პაციენტებმა რეგულარულად უნდა გაზომონ სისხლში გლუკოზის დონე და საჭიროებისამებრ შეცვალონ ანტიდიაბეტური თერაპიის დოზა.
ინტრავენური ფორმა უზრუნველყოფს 100% ბიოშეღწევადობას (პერორალური — მხოლოდ 20-30%) და სწრაფ თერაპიულ ეფექტს. ALADIN კვლევის მონაცემებით, ინტრავენური ინფუზია 3 კვირის განმავლობაში იძლევა სტატისტიკურად მნიშვნელოვან სიმპტომატურ გაუმჯობესებას. პერორალური ფორმა გამოიყენება შემანარჩუნებელი თერაპიისთვის და მსუბუქი-საშუალო ხარისხის ნეიროპათიისთვის. მძიმე სიმპტომებისას რეკომენდებულია მკურნალობის დაწყება ინტრავენური კურსით.
ლაბორატორიულ კვლევებში თიოქტის მჟავამ აჩვენა ანტიოქსიდანტური და ანტი-გლიკაციური თვისებები, რაც თეორიულად შეიძლება ხელს უწყობდეს დაბერების პროცესების შენელებას. თუმცა, კლინიკური მტკიცებულებები ანტი-ეიჯინგ ეფექტის შესახებ ამჟამად არასაკმარისია. რეგისტრირებული ჩვენებები მოიცავს მხოლოდ დიაბეტურ ნეიროპათიას და მასთან დაკავშირებულ მდგომარეობებს. კოსმეტიკურ პროდუქტებში გამოიყენება ტოპიკურად, თუმცა ეს არ წარმოადგენს სამედიცინო ჩვენებას.
დიახ, თიოქტის მჟავა კარგად ეთავსება B ჯგუფის ვიტამინებს (განსაკუთრებით B1, B6, B12) და ხშირად ინიშნება კომბინაციაში ნეიროტროპულ ვიტამინებთან ერთად ნეიროპათიის უფრო ეფექტური მკურნალობისთვის. თუმცა, რკინის, კალციუმის და მაგნიუმის შემცველი პრეპარატები უნდა მიიღებოდეს ცალკე (მინიმუმ 2 საათის ინტერვალით) ხელაციის თავიდან ასაცილებლად.