sumatriptan · INN
sumatriptan (sumatriptan) ხელმისაწვდომია საქართველოში 3 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
სუმატრიპტანი არის სეროტონინის (5-HT₁B/1D) რეცეპტორების სელექციური აგონისტი, რომელიც გამოიყენება მიგრენის შეტევებისა და კლასტერული თავის ტკივილის მკურნალობისთვის. იგი პირველი ტრიპტანია, რომელიც კლინიკურ პრაქტიკაში დაინერგა 1991 წელს. სუმატრიპტანი მოქმედებს ინტრაკრანიალური სისხლძარღვების შევიწროებით და ტრიგემინალური ნერვიდან ნეიროპეპტიდების გამოყოფის ინჰიბირებით. ხელმისაწვდომია ტაბლეტების, ცხვირის სპრეის, კანქვეშა ინექციისა და რექტალური სუპოზიტორიების სახით. ტიპიური ზრდასრულთა დოზა პერორალურად 50–100 მგ-ია. პრეპარატი არ არის განკუთვნილი მიგრენის პროფილაქტიკისთვის — იგი მხოლოდ შეტევის მოხსნის საშუალებაა. ყველაზე ხშირი გვერდითი ეფექტებია: ტკივილი ინექციის ადგილზე, შეწუხება გულმკერდში, თავბრუსხვევა და პარესთეზია. სუმატრიპტანი უკუნაჩვენებია ანამნეზში გულის იშემიური დაავადებით, კონტროლირებადი არტერიული ჰიპერტენზიით და ცერებროვასკულური მოვლენებით (BNF 87).
სუმატრიპტანი (INN: sumatriptan) არის ტრიპტანების ჯგუფის პირველი წარმომადგენელი — სეროტონინის 5-HT₁B/1D რეცეპტორების სელექციური აგონისტი, რომელიც სპეციფიკურად შეიმუშავეს მიგრენის აკუტური შეტევების სამკურნალოდ. პრეპარატი შექმნა GlaxoSmithKline-ის კვლევითმა ჯგუფმა, კერძოდ პეტ ჰამფრიმ, 1980-იან წლებში, და კლინიკურ პრაქტიკაში დაინერგა 1991 წელს ნიდერლანდებსა და დიდ ბრიტანეთში ბრენდული სახელწოდებით „იმიგრანი" (Imigran/Imitrex).
ტრიპტანების აღმოჩენამ რევოლუცია მოახდინა მიგრენის მკურნალობაში, რადგან ამ კლასამდე პაციენტებს ძირითადად ერგოტამინის პრეპარატებს ან არასპეციფიკურ ანალგეტიკებს სთავაზობდნენ. სუმატრიპტანი იყო პირველი მედიკამენტი, რომელიც მიზნობრივად მოქმედებდა მიგრენის პათოფიზიოლოგიურ მექანიზმებზე.
ქიმიურად სუმატრიპტანი ინდოლის წარმოებულია, სტრუქტურულად მსგავსია სეროტონინისა (5-ჰიდროქსიტრიპტამინის). მისი მოლეკულური ფორმულაა C₁₄H₂₁N₃O₂S, ხოლო მოლეკულური მასა — 295,4 და. კლინიკურ პრაქტიკაში გამოიყენება სუმატრიპტანის სუქცინატის ან სუმატრიპტანის ფუძის სახით.
სუმატრიპტანი შეტანილია ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ძირითადი მედიკამენტების ნუსხაში (WHO Model List of Essential Medicines), რაც ხაზს უსვამს მის მნიშვნელობას გლობალური ჯანდაცვისთვის. ბევრ ქვეყანაში, მათ შორის დიდ ბრიტანეთსა და ევროკავშირის წევრ სახელმწიფოებში, 50 მგ ტაბლეტები ხელმისაწვდომია ურეცეპტოდაც (BNF 87, WHO Model List).
სუმატრიპტანის მოქმედების მექანიზმი ეფუძნება სეროტონინის 5-HT₁B და 5-HT₁D რეცეპტორების სელექციურ აგონიზმს. ეს რეცეპტორები განსხვავებულ, მაგრამ ურთიერთშემავსებელ ფუნქციას ასრულებენ მიგრენის პათოფიზიოლოგიაში.
მიგრენის შეტევის დროს ინტრაკრანიალური სისხლძარღვები, განსაკუთრებით მენინგეალური არტერიები, პათოლოგიურად ფართოვდება. სუმატრიპტანი 5-HT₁B რეცეპტორების სტიმულაციით იწვევს ამ სისხლძარღვების სელექციურ შევიწროებას (ვაზოკონსტრიქცია), რაც ამცირებს პერივასკულურ ტკივილს. მნიშვნელოვანია, რომ სუმატრიპტანი ძირითადად კრანიალურ სისხლძარღვებზე მოქმედებს და შედარებით მცირე გავლენას ახდენს პერიფერიულ ვასკულატურაზე, თუმცა ეს სელექციურობა აბსოლუტური არ არის.
ტრიგემინალური ნერვის (V წყვილი) პერივასკულურ ტერმინალებზე განლაგებული 5-HT₁D რეცეპტორების აქტივაცია აინჰიბირებს პროანთებითი ნეიროპეპტიდების, კერძოდ კალციტონინის გენთან დაკავშირებული პეპტიდის (CGRP), სუბსტანცია P-ისა და ნეიროკინინ A-ის გამოყოფას. ეს ნეიროპეპტიდები მიგრენის პათოგენეზში ცენტრალურ როლს ასრულებენ: ისინი იწვევენ ვაზოდილატაციას, პლაზმის ექსტრავაზაციას (პროტეინების გაჟონვას სისხლძარღვის კედლიდან) და ნეიროგენულ ანთებას დურა მატერში.
სუმატრიპტანი ასევე მოქმედებს ტრიგემინალურ ბირთვზე (nucleus caudalis trigemini) ტვინის ღეროში, სადაც 5-HT₁D რეცეპტორების აქტივაცია აინჰიბირებს ნოციცეპტური სიგნალების გადაცემას. ამ გზით პრეპარატი ამცირებს ტკივილის ცენტრალურ სენსიტიზაციას.
სუმატრიპტანს აქვს მაღალი აფინობა (Ki ≈ 1–10 ნმ) 5-HT₁B და 5-HT₁D რეცეპტორების მიმართ და პრაქტიკულად არ ურთიერთქმედებს 5-HT₂, 5-HT₃, 5-HT₄ რეცეპტორებთან, ისევე როგორც ადრენერგულ, დოფამინერგულ, მუსკარინულ ან ბენზოდიაზეპინურ რეცეპტორებთან. ეს სელექციურობა განაპირობებს შედარებით ხელსაყრელ გვერდითი ეფექტების პროფილს (EMA SmPC).
სუმატრიპტანი გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობების აკუტური მკურნალობისთვის:
სუმატრიპტანის ძირითადი ჩვენებაა მიგრენის შეტევების აკუტური მკურნალობა, როგორც აურასთან, ისე აურის გარეშე. NICE-ის გაიდლაინების მიხედვით (NICE CG150), ტრიპტანები, მათ შორის სუმატრიპტანი, რეკომენდებულია, როდესაც მარტივი ანალგეტიკები (პარაცეტამოლი, NSAID-ები) არაეფექტურია. სუმატრიპტანი ყველაზე ეფექტურია შეტევის ადრეულ ეტაპზე, თუმცა მოქმედებს ნებისმიერ სტადიაზე.
პრეპარატი ამცირებს თავის ტკივილს, თანმხლებ გულისრევას, ღებინებას, ფოტოფობიასა და ფონოფობიას. კლინიკურ კვლევებში 50 მგ პერორალური დოზის ეფექტურობა (ტკივილის მოხსნა 2 საათში) 50–60%-ს შეადგენს, ხოლო 100 მგ — 60–70%-ს (BNF 87).
სუმატრიპტანი ეფექტურია მენსტრუალურ ციკლთან ასოცირებული მიგრენის შეტევების დროსაც. ის შეიძლება გამოყენებულ იქნას როგორც აკუტური მკურნალობის საშუალება, ასევე მოკლევადიანი პროფილაქტიკის ნაწილად მენსტრუაციის პერიოდში (NICE CG150).
სუმატრიპტანის კანქვეშა ინექცია (6 მგ) და ცხვირის სპრეი (20 მგ) ჩვენებულია კლასტერული თავის ტკივილის აკუტური შეტევების სამკურნალოდ. ეს ჩვენება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან კლასტერული თავის ტკივილი ერთ-ერთი ყველაზე ინტენსიური ტკივილის სინდრომია. კანქვეშა ინექცია 10–15 წუთში იწვევს ეფექტს, რაც კრიტიკულად მნიშვნელოვანია ამ დაავადების მართვისთვის (BNF 87).
სუმატრიპტანი არ არის ჩვენებული:
პერორალურად მიღებისას სუმატრიპტანის ბიოხელმისაწვდომობა დაბალია — მხოლოდ 14–15%, რაც განპირობებულია ინტენსიური პრესისტემური მეტაბოლიზმითა და არასრული აბსორბციით. კანქვეშა ინექციის ბიოხელმისაწვდომობა მნიშვნელოვნად მაღალია — 96–97%. ინტრანაზალური ფორმის ბიოხელმისაწვდომობა დაახლოებით 15–17%-ია.
სუმატრიპტანის განაწილების მოცულობა შეადგენს დაახლოებით 2,4 ლ/კგ. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება დაბალია — 14–21%. პრეპარატი ნაწილობრივ აღწევს ჰემატოენცეფალურ ბარიერს, თუმცა მისი ლიპოფილურობა დაბალია, რაც ზღუდავს ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში შეღწევას.
ძირითადი მეტაბოლიზმი ხდება ღვიძლში მონოამინოქსიდაზა-A (MAO-A) ფერმენტის მეშვეობით. ძირითადი მეტაბოლიტია ინდოლაცეტის მჟავას ანალოგი (IAA), რომელიც ფარმაკოლოგიურად არააქტიურია.
ელიმინაცია ხდება ძირითადად თირკმელებით — დოზის 60% გამოიყოფა შარდით მეტაბოლიტების სახით, ხოლო 40% — განავლით. ნახევარდაშლის პერიოდი შეადგენს დაახლოებით 2–2,5 საათს. პლაზმაში პიკური კონცენტრაცია მიიღწევა:
MAO ინჰიბიტორები (მოკლობემიდი, ფენელზინი, ტრანილციპრომინი): სუმატრიპტანის მეტაბოლიზმი მოხდება MAO-A ფერმენტით. MAO ინჰიბიტორებთან კომბინაცია მკვეთრად ზრდის სუმატრიპტანის პლაზმურ კონცენტრაციას და ტოქსიურობის რისკს. ეს კომბინაცია აბსოლუტურად უკუნაჩვენებია. MAO ინჰიბიტორის მოხსნიდან მინიმუმ 2 კვირა უნდა გავიდეს სუმატრიპტანის დაწყებამდე.
ერგოტამინი და ერგოტამინის წარმოებულები (ერგოტამინი, დიჰიდროერგოტამინი, მეთისერგიდი): ერთდროულმა მიღებამ შეიძლება გამოიწვიოს ხანგრძლივი ვაზოსპაზმი. სუმატრიპტანი არ უნდა მიიღოთ ერგოტამინის მიღებიდან 24 საათის განმავლობაში, და პირიქით.
სხვა ტრიპტანები (ზოლმიტრიპტანი, რიზატრიპტანი, ელეტრიპტანი): ორი ტრიპტანის ერთდროული მიღება იწვევს ვაზოკონსტრიქციის ადიტიურ ეფექტს.
SSRI/SNRI პრეპარატები (ფლუოქსეტინი, სერტრალინი, ვენლაფაქსინი, დულოქსეტინი): თეორიულად არსებობს სეროტონინერგული სინდრომის რისკი, თუმცა კლინიკურ პრაქტიკაში ეს კომბინაცია ფართოდ გამოიყენება და აბსოლუტური უკუჩვენება არ არის. საჭიროა სიმპტომების მონიტორინგი (აგიტაცია, ტრემორი, დიარეა, ჰიპერრეფლექსია, ჰიპერთერმია) (FDA Drug Safety Communication, 2006; BNF 87).
ლითიუმი: სეროტონინერგული სინდრომის რისკის თეორიული ზრდა.
წმინდა იოანეს ბალახი (Hypericum perforatum): შეიძლება გაზარდოს სეროტონინერგული ეფექტები (EMA SmPC).
სუმატრიპტანი FDA-ს ყოფილი კლასიფიკაციით მიეკუთვნებოდა კატეგორია C-ს. ცხოველებზე ჩატარებულ კვლევებში არ გამოვლენილა ტერატოგენული ეფექტები, თუმცა კონტროლირებული კვლევები ორსულ ქალებში არ ჩატარებულა.
ორსულობის რეგისტრების მონაცემებით (Sumatriptan/Naratriptan/Treximet Pregnancy Registry), სუმატრიპტანის გამოყენებასთან დაკავშირებით მნიშვნელოვანი ტერატოგენული რისკის მატება არ დაფიქსირებულა, თუმცა მონაცემები შეზღუდულია. ორსულობის დროს სუმატრიპტანის გამოყენება მიზანშეწონილია მხოლოდ მაშინ, როდესაც მოსალოდნელი სარგებელი აღემატება პოტენციურ რისკს.
სუმატრიპტანი გამოიყოფა დედის რძეში. ერთჯერადი 6 მგ კანქვეშა ინექციის შემდეგ რძეში აღწევს დოზის მცირე ნაწილი. BNF-ის რეკომენდაციით, მიზანშეწონილია ძუძუთი კვების 12 საათით შეჩერება სუმატრიპტანის მიღების შემდეგ, ან ალტერნატიულად — ამ პერიოდში მოწველილი რძის გადაყრა (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე სუმატრიპტანი ხელმისაწვდომია რამდენიმე ბრენდული სახელწოდებით. ყველაზე ცნობილი ორიგინატორული პრეპარატია იმიგრანი (Imigran, GlaxoSmithKline), რომელიც ხელმისაწვდომია ტაბლეტების (50 მგ, 100 მგ) და ცხვირის სპრეის (10 მგ, 20 მგ) ფორმით.
ასევე ხელმისაწვდომია ჯენერიკული ფორმები სხვადასხვა მწარმოებლისგან. კონკრეტული ბრენდის არჩევისას მიმართეთ ფარმაცევტს ან ექიმს, რომელიც გაითვალისწინებს ხელმისაწვდომობას, ფასს და ინდივიდუალურ საჭიროებებს.
ყველა ხელმისაწვდომი ბრენდის დეტალური ინფორმაციისთვის ეწვიეთ /medications/sumatriptan გვერდს.
პერორალურად მიღებისას ეფექტი ჩვეულებრივ იწყება 30–60 წუთში. კანქვეშა ინექციის შემთხვევაში ეფექტი გაცილებით სწრაფია — 10–15 წუთი. ცხვირის სპრეი მოქმედებს 15–30 წუთში. ყველაზე სწრაფი და საიმედო ეფექტისთვის კანქვეშა ინექცია არის რეკომენდებული, განსაკუთრებით კლასტერული თავის ტკივილის დროს (BNF 87).
არა. სუმატრიპტანი განკუთვნილია მხოლოდ აკუტური შეტევების სამკურნალოდ და არ არის პროფილაქტიკური საშუალება. ხშირი გამოყენება (თვეში 10 ან მეტ დღეს, 3 თვის მანძილზე) შეიძლება გამოიწვიოს მედიკამენტით გამოწვეული თავის ტკივილი (medication overuse headache), რომელიც სიტუაციას ამძიმებს. თუ მიგრენის შეტევები ხშირია, განიხილეთ პროფილაქტიკური მკურნალობა ექიმთან (NICE CG150).
დიახ. სუმატრიპტანი და NSAID-ები (იბუპროფენი, ნაპროქსენი) სხვადასხვა მექანიზმით მოქმედებენ და მათი კომბინაცია არ მხოლოდ უსაფრთხოა, არამედ კლინიკურ კვლევებში უფრო ეფექტურიც აღმოჩნდა, ვიდრე თითოეული პრეპარატი ცალკე. ზოგიერთ ქვეყანაში ხელმისაწვდომია სუმატრიპტანისა და ნაპროქსენის ფიქსირებული კომბინაცია (Treximet) (BNF 87).
სუმატრიპტანმა შეიძლება გამოიწვიოს ძილიანობა და თავბრუსხვევა, ამიტომ ავტომობილის მართვა ან მძიმე ტექნიკასთან მუშაობა არ არის რეკომენდებული მანამ, სანამ პაციენტი არ დარწმუნდება, რომ პრეპარატი მასზე უარყოფითად არ მოქმედებს. ასევე გასათვალისწინებელია, რომ თავად მიგრენის შეტევაც მნიშვნელოვნად აქვეითებს რეაქციის უნარს.
თუ სუმატრიპტანი 50 მგ არაეფექტურია, შესაძლებელია:
დიახ. პარაცეტამოლი და სუმატრიპტანი სხვადასხვა მექანიზმით მოქმედებენ და მათი ერთდროული მიღება უსაფრთხოა. ზოგიერთი კლინიკური გაიდლაინი რეკომენდაციას უწევს მარტივი ანალგეტიკის (პარაცეტამოლი ± ანტიემეტიკი) მიღებას შეტევის დასაწყისში და ტრიპტანის დამატებას, თუ ტკივილი არ მცირდება (NICE CG150).