Streptocide · INN
Streptocide (Streptocide) ხელმისაწვდომია საქართველოში 4 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
სტრეპტოციდი (სულფანილამიდი) არის სულფანილამიდური ჯგუფის ანტიბაქტერიული პრეპარატი — ისტორიულად ერთ-ერთი პირველი ანტიმიკრობული საშუალება, რომელიც კლინიკურ პრაქტიკაში დაინერგა XX საუკუნის 30-იან წლებში. პრეპარატი მოქმედებს ბაქტერიოსტატიკურად: აინჰიბირებს ფოლის მჟავას სინთეზს მიკროორგანიზმებში და ამით აფერხებს მათ ზრდა-გამრავლებას. სტრეპტოციდი გამოიყენება ძირითადად ტოპიკურად — ჭრილობების, დამწვრობის, ტროფიკული წყლულების და კანის ინფექციური დაავადებების მკურნალობისას. ფხვნილისა და მალამოს ფორმით ხელმისაწვდომია პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში, მათ შორის საქართველოში. თანამედროვე სამედიცინო პრაქტიკაში მისი სისტემური გამოყენება შემცირებულია უფრო ეფექტური და ნაკლებად ტოქსიკური ანტიბიოტიკების ხელმისაწვდომობის გამო, თუმცა ტოპიკური ფორმები კვლავ ფართოდ გამოიყენება.
სტრეპტოციდი (INN: სულფანილამიდი, ლათინურად — Sulfanilamidum) წარმოადგენს სულფანილამიდური რიგის ანტიბაქტერიულ პრეპარატს. იგი მიეკუთვნება ქიმიოთერაპიულ საშუალებათა ერთ-ერთ უძველეს ჯგუფს — სულფონამიდებს, რომლებიც სტრუქტურულად პარა-ამინობენზოის მჟავას (PABA) ანალოგებს წარმოადგენენ.
სტრეპტოციდის ისტორია 1932 წლიდან იწყება, როცა გერმანელმა ბიოქიმიკოსმა გერჰარდ დომაგკმა აღმოაჩინა პრონტოზილის (წითელი სტრეპტოციდის) ანტიბაქტერიული თვისებები. 1935 წელს ფრანგმა მეცნიერებმა ტრეფუელმა და მისმა კოლეგებმა დაადგინეს, რომ პრონტოზილი ორგანიზმში მეტაბოლიზდება სულფანილამიდამდე, რომელიც სინამდვილეში აქტიური ნივთიერებაა. ეს აღმოჩენა სამედიცინო მიკრობიოლოგიაში რევოლუციური იყო — პირველად გახდა შესაძლებელი ბაქტერიული ინფექციების ქიმიოთერაპია. გერჰარდ დომაგკს ამ აღმოჩენისთვის 1939 წელს ნობელის პრემია მიენიჭა ფიზიოლოგიისა და მედიცინის დარგში (WHO Model List).
სულფანილამიდი არის თეთრი კრისტალური ფხვნილი, ცუდად ხსნადი წყალში, მოლეკულური ფორმულით C₆H₈N₂O₂S. მისი მოლეკულური მასა შეადგენს 172,2 გ/მოლს. პრეპარატი ხელმისაწვდომია ფხვნილის, მალამოს (5%, 10%), ლინიმენტის და ტაბლეტის ფარმაცევტულ ფორმებში. საქართველოში ძირითადად ტოპიკური ფორმები გამოიყენება — ფხვნილი ჭრილობებზე მოსაყრელად და მალამო კანზე წასასმელად.
სტრეპტოციდის ანტიბაქტერიული მოქმედება ეფუძნება ფოლის მჟავას ბიოსინთეზის კომპეტიტურ ინჰიბიციას მიკროორგანიზმებში. ეს მექანიზმი რამდენიმე საფეხურს მოიცავს:
ბაქტერიები, განსხვავებით ადამიანის უჯრედებისგან, ვერ ითვისებენ მზა ფოლის მჟავას გარემოდან და იძულებულნი არიან თავად ასინთეზირონ იგი. ამ პროცესში აუცილებელი სუბსტრატია პარა-ამინობენზოის მჟავა (PABA). სტრეპტოციდი სტრუქტურულად ძალიან ჰგავს PABA-ს და ამიტომ კომპეტიტურად უკავშირდება ფერმენტ დიჰიდროპტეროატსინთაზას (DHPS), იკავებს მის აქტიურ ცენტრს და ბლოკავს PABA-ს ჩართვას ფოლის მჟავას სინთეზის ჯაჭვში.
DHPS-ის ინჰიბიციის შედეგად ირღვევა დიჰიდროფოლის მჟავას წარმოქმნა, რაც თავის მხრივ ამცირებს ტეტრაჰიდროფოლის მჟავას (THF) კონცენტრაციას უჯრედში. THF აუცილებელი კოფერმენტია ერთნახშირბადიანი ფრაგმენტების გადატანისთვის, რაც კრიტიკულად მნიშვნელოვანია პურინების, პირიმიდინების და ამინომჟავების (მეთიონინის, გლიცინის) სინთეზისთვის.
ნუკლეოტიდების სინთეზის დარღვევის გამო, ბაქტერიული უჯრედი ვეღარ ახორციელებს დნმ-ის რეპლიკაციას და უჯრედულ გაყოფას. შესაბამისად, სტრეპტოციდი ბაქტერიოსტატიკურად მოქმედებს — არ კლავს ბაქტერიებს, არამედ აჩერებს მათ გამრავლებას, რის შემდეგ ორგანიზმის იმუნური სისტემა ანადგურებს მათ.
სტრეპტოციდი აქტივობას ავლენს შემდეგ მიკროორგანიზმთა მიმართ:
აღსანიშნავია, რომ სულფანილამიდებისადმი რეზისტენტობა ფართოდ არის გავრცელებული თანამედროვე კლინიკურ იზოლატებში, რაც მნიშვნელოვნად ზღუდავს პრეპარატის ეფექტურობას სისტემური ინფექციების დროს.
პრეპარატის სელექტიურობა იმით აიხსნება, რომ ძუძუმწოვრების უჯრედები არ ასინთეზირებენ ფოლის მჟავას — ისინი მზა ფოლატებს საკვებიდან იღებენ. ამიტომ DHPS-ის ინჰიბიცია ადამიანის უჯრედებზე მნიშვნელოვან გავლენას არ ახდენს.
სტრეპტოციდი, განსაკუთრებით ტოპიკური ფორმებით, გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობების დროს:
სტრეპტოციდის ფხვნილი ტრადიციულად გამოიყენება I და II ხარისხის თერმული დამწვრობების დროს ინფექციის პროფილაქტიკისა და მკურნალობის მიზნით (იხ. დამწვრობა). ფხვნილი ჭრილობის ზედაპირზე იყრება თხელი ფენით.
ქრონიკული ტროფიკული წყლულების ზედაპირის დამუშავებისთვის, განსაკუთრებით კომბინირებულ თერაპიაში (იხ. ტროფიკული წყლულები).
წარსულში სტრეპტოციდი სისტემურად (ტაბლეტებით) გამოიყენებოდა შარდის გზების ინფექციების, მენინგიტის, პნევმონიის და სხვა ბაქტერიული ინფექციების დროს, თუმცა თანამედროვე პრაქტიკაში ეს ჩვენებები მოძველებულია და პრეპარატი ჩანაცვლებულია უფრო ეფექტური საშუალებებით (BNF 87).
დღეისათვის სტრეპტოციდის სისტემური გამოყენება არ არის რეკომენდებული თანამედროვე კლინიკური გაიდლაინებით. ტოპიკური გამოყენებისას უპირატესობა ენიჭება თანამედროვე ანტისეპტიკებს, თუმცა სტრეპტოციდის ფხვნილი და მალამო კვლავ ფართოდ გამოიყენება საქართველოში ხელმისაწვდომობისა და დაბალი ფასის გამო.
მოზრდილები და 3 წელზე უფროსი ბავშვები:
მოზრდილები:
ბავშვები (>3 წლის):
სულფანილამიდები ექსკრეტირდება თირკმელებით, ამიტომ თირკმლის ფუნქციის დარღვევისას (GFR < 30 მლ/წთ) სისტემური მიღება უკუნაჩვენებია კრისტალურიის რისკის გამო. ტოპიკური გამოყენებისას დოზის კორექცია, როგორც წესი, არ არის საჭირო.
მძიმე ჰეპატოცელულარული უკმარისობის დროს სისტემური მიღება უკუნაჩვენებია.
პერორალური მიღებისას სტრეპტოციდი კარგად აბსორბირდება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. ბიოშეღწევადობა შეადგენს 90–95%-ს. პლაზმაში პიკური კონცენტრაცია მიიღწევა მიღებიდან 1–2 საათში. ტოპიკური გამოყენებისას სისტემური აბსორბცია მინიმალურია, თუმცა ფართო ზედაპირზე (დამწვრობა) გამოყენებისას შეიძლება კლინიკურად მნიშვნელოვანი რაოდენობა შეიწოვოს.
პრეპარატი კარგად ნაწილდება ორგანიზმის ქსოვილებსა და სითხეებში. აღწევს ცერებროსპინალურ სითხეში (CSF), პლევრალურ სითხეში, სახსრის სითხეში. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება დაბალია — დაახლოებით 12–20%. გადის პლაცენტარულ ბარიერს და გამოიყოფა დედის რძეში.
მეტაბოლიზდება ღვიძლში, ძირითადად აცეტილაციის გზით. ძირითადი მეტაბოლიტია N⁴-აცეტილსულფანილამიდი, რომელიც ანტიბაქტერიულად არააქტიურია, მაგრამ ნაკლებად ხსნადია და შეიძლება გამოიწვიოს კრისტალურია თირკმელებში.
გამოიყოფა ძირითადად თირკმელებით — როგორც უცვლელი სახით, ისე აცეტილირებული მეტაბოლიტების სახით. ნახევარგამოყოფის პერიოდი (T½) შეადგენს 6–12 საათს. ალკალური რეაქციის შარდში ხსნადობა უკეთესია, რაც ამცირებს კრისტალურიის რისკს.
ტოპიკური გამოყენებისას გვერდითი ეფექტები მნიშვნელოვნად ნაკლებია:
(BNF 87; EMA SmPC)
ანტიკოაგულანტები (ვარფარინი): სულფანილამიდები აძლიერებენ ვარფარინისა და სხვა კუმარინის ტიპის ანტიკოაგულანტების მოქმედებას პლაზმის ცილებიდან მათი დისლოკაციის გზით. სისხლდენის რისკი იზრდება; საჭიროა INR-ის მონიტორინგი.
მეთოტრექსატი: სულფანილამიდები ზრდიან მეთოტრექსატის თავისუფალი ფრაქციის კონცენტრაციას პლაზმის ცილებიდან მისი განდევნით, რაც აძლიერებს ტოქსიკურობას (მიელოსუპრესია, მუკოზიტი). ეს კომბინაცია უკუნაჩვენებია.
პერორალური ჰიპოგლიკემიური საშუალებები (სულფონილშარდოვანას პრეპარატები): სტრეპტოციდი აძლიერებს გლიბენკლამიდის, გლიმეპირიდის და სხვა სულფონილშარდოვანას წარმოებულების ჰიპოგლიკემიურ ეფექტს. ჰიპოგლიკემიის რისკი იზრდება.
PABA შემცველი პრეპარატები: ლოკალური ანესთეტიკები (პროკაინი, ბენზოკაინი), რომლებიც მეტაბოლიზდებიან PABA-მდე, კომპეტიტურულად აქვეითებენ სტრეპტოციდის ანტიბაქტერიულ ეფექტურობას. ეს კომბინაცია თავიდან უნდა იქნას აცილებული.
ფენიტოინი: სულფანილამიდები ზრდიან ფენიტოინის კონცენტრაციას პლაზმაში მისი მეტაბოლიზმის ინჰიბიციის გზით; ტოქსიკურობის რისკი.
ციკლოსპორინი: სულფანილამიდებთან ერთად გამოყენებისას ციკლოსპორინის ნეფროტოქსიკურობა შეიძლება გაიზარდოს.
შარდის ამჟამინდელი საშუალებები: ტიაზიდური დიურეტიკები (ჰიდროქლორთიაზიდი) — ჯვარედინი ალერგიული რეაქციის რისკი, ვინაიდან ტიაზიდებიც სულფონამიდური სტრუქტურისაა.
(BNF 87)
სტრეპტოციდი გადის პლაცენტარულ ბარიერს. სისტემური გამოყენება:
ტოპიკური გამოყენება მცირე ზედაპირზე, როგორც წესი, დასაშვებია ორსულობის ნებისმიერ პერიოდში, თუმცა ფართო ჭრილობებზე გამოყენებისას სისტემური აბსორბცია უნდა იქნას გათვალისწინებული.
FDA კატეგორია: C (I–II ტრიმესტრი), D (III ტრიმესტრი — სულფანილამიდების ჯგუფი).
სულფანილამიდი გამოიყოფა დედის რძეში. ჩვილში ჰემოლიზის (G6PD დეფიციტის დროს) და სიყვითლის რისკის გამო, სისტემური მიღება ლაქტაციის პერიოდში არ არის რეკომენდებული, განსაკუთრებით თუ ჩვილი ნეონატალურ ასაკშია ან ნაადრევია (EMA SmPC).
სტრეპტოციდი საქართველოში ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ფარმაცევტული ფორმით. ძირითადად წარმოდგენილია პოსტსაბჭოთა ქვეყნების მწარმოებლების პროდუქტები:
ასევე აღსანიშნავია სულფანილამიდის შემცველი კომბინირებული პრეპარატები, მაგალითად, არგოსულფანი (ვერცხლის სულფადიაზინი — მონათესავე სულფანილამიდი), რომელიც დამწვრობის მკურნალობაში გამოიყენება.
უნდა აღინიშნოს, რომ მოწოდებულ ბრენდების სიაში სტრეპტოციდის სპეციფიკური ბრენდები წარმოდგენილი არ არის, რაც მიუთითებს მის ძირითადად გენერიკულ (ბრენდის გარეშე) სტატუსზე ქართულ ფარმაცევტულ ბაზარზე.
სტრეპტოციდის ფხვნილი გამოიყენება ჭრილობების, ნაკაწრების, დამწვრობის და კანის სხვა დაზიანებების ანტიბაქტერიული დამუშავებისთვის. იგი მოიყრება წმინდა ჭრილობის ზედაპირზე თხელი ფენით და ხელს უწყობს ინფექციის პროფილაქტიკას. პრეპარატი ბაქტერიოსტატიკურად მოქმედებს — აჩერებს ბაქტერიების გამრავლებას, რის შემდეგ ორგანიზმის იმუნური სისტემა ანადგურებს მათ.
ტრადიციულად, პოსტსაბჭოთა სამედიცინო პრაქტიკაში სტრეპტოციდის ფხვნილი გამოიყენებოდა ანგინის (მწვავე ტონზილიტის) ტოპიკური მკურნალობისთვის — ფხვნილის ნუშურებზე აპლიკაციით ან წყალში გახსნით საგორგლავებლად. თუმცა, თანამედროვე კლინიკური გაიდლაინები (NICE NG84) სტრეპტოკოკური ტონზილიტის დროს სისტემურ ანტიბიოტიკოთერაპიას (ფენოქსიმეთილპენიცილინი) ურჩევს და სტრეპტოციდის ტოპიკურ გამოყენებას არ მოიცავს.
სტრეპტოციდი არ არის ანტიბიოტიკი კლასიკური გაგებით. იგი მიეკუთვნება სინთეზურ ანტიბაქტერიულ საშუალებებს — სულფანილამიდებს. ანტიბიოტიკებისგან განსხვავებით, სულფანილამიდები არ არიან ბუნებრივი წარმოშობის, არამედ ქიმიურად სინთეზირებული ნაერთებია. მიუხედავად ამისა, ფუნქციურად ისინი ანტიმიკრობულ საშუალებებს მიეკუთვნებიან.
მიუხედავად სახელწოდებათა მსგავსებისა, ეს სრულიად განსხვავებული პრეპარატებია. სტრეპტოციდი (სულფანილამიდი) — სულფანილამიდური ჯგუფის ბაქტერიოსტატიკური საშუალებაა, რომელიც ფოლის მჟავას სინთეზს აინჰიბირებს. სტრეპტომიცინი კი ამინოგლიკოზიდური ანტიბიოტიკია, რომელიც ბაქტერიულ რიბოსომას უკავშირდება და ცილის სინთეზს არღვევს. სტრეპტომიცინი ძირითადად ტუბერკულოზის სამკურნალოდ გამოიყენება.
ტოპიკურად სტრეპტოციდი შეიძლება გამოყენებულ იქნას 3 წელზე უფროსი ასაკის ბავშვებში ჭრილობების მკურნალობისთვის. ახალშობილებსა და 3 თვემდე ჩვილებში გამოყენება უკუნაჩვენებია ბირთვიანი სიყვითლის (kernicterus) რისკის გამო. ბავშვებში ფართო ჭრილობებზე გამოყენებისას სისტემური აბსორბცია უნდა იქნას გათვალისწინებული და საჭიროა სამედიცინო კონსულტაცია.
სულფანილამიდებზე ალერგია საკმაოდ ხშირი მოვლენაა. ალერგიული რეაქციის ნიშნების (გამონაყარი, ქავილი, შეშუპება, სუნთქვის გაძნელება) გამოვლენისას პრეპარატის გამოყენება დაუყოვნებლივ უნდა შეწყდეს. მსუბუქი რეაქციის შემთხვევაში ანტიჰისტამინური პრეპარატია საკმარისი, ხოლო ანაფილაქსიის ნიშნების დროს საჭიროა სასწრაფო სამედიცინო დახმარება. სულფანილამიდებზე ალერგიის მქონე პირებში შესაძლოა ჯვარედინი რეაქტიულობა იყოს სხვა სულფონამიდურ სტრუქტურის მქონე წამლებთან (ტიაზიდური დიურეტიკები, ცელეკოქსიბი), თუმცა ეს საკითხი სადავოა და ინდივიდუალურ შეფასებას მოითხოვს (BNF 87).