Senna · INN
comb. drug (Senna) ხელმისაწვდომია საქართველოში 1 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
სენა (Senna) არის მცენარეული წარმოშობის სტიმულაციური საფაღარათო (ლაქსატივი), რომელიც მიიღება Senna alexandrina (კასია სენა) მცენარის ფოთლებისა და ნაყოფებისგან. აქტიური ნაერთები — სენოზიდები A და B — მსხვილ ნაწლავში ბაქტერიული ჰიდროლიზის შედეგად გარდაიქმნება რეინანტრონად, რომელიც ასტიმულირებს ნაწლავის პერისტალტიკას და აძლიერებს წყლისა და ელექტროლიტების სეკრეციას ნაწლავის სანათურში. სენა გამოიყენება ყაბზობის მოკლევადიანი სიმპტომური მკურნალობისთვის, აგრეთვე რადიოლოგიურ და ენდოსკოპიურ პროცედურებამდე ნაწლავის მომზადებისთვის. მოქმედება იწყება 6–12 საათში პერორალური მიღებიდან. პრეპარატი ხელმისაწვდომია ტაბლეტების, გრანულებისა და სიროფის სახით. სენა შედის ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ მედიკამენტთა ნუსხაში (WHO Model List). მოკლევადიანი გამოყენებისას უსაფრთხოებისა და ეფექტურობის კარგი პროფილი აქვს, თუმცა ხანგრძლივი გამოყენება არ არის რეკომენდებული.
სენა წარმოადგენს ბუნებრივ სტიმულაციურ საფაღარათო საშუალებას, რომელიც ანტრაქინონების ჯგუფს მიეკუთვნება. პრეპარატის აქტიური კომპონენტებია სენოზიდები (sennosides) — დიანტრონული გლიკოზიდები, რომლებიც ექსტრაჰირდება Cassia senna (ალექსანდრიული სენა) ან Cassia angustifolia (ტინეველის სენა) მცენარის ფოთლებიდან და პარკებიდან (BNF 87).
სენა ათასწლეულების განმავლობაში გამოიყენებოდა ტრადიციულ მედიცინაში. არაბი მკურნალები მას ჯერ კიდევ IX საუკუნეში იყენებდნენ საფაღარათო საშუალებად. თანამედროვე ფარმაცევტულ პრაქტიკაში სენა ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გამოყენებული არარეცეპტური ლაქსატივია მსოფლიოში. იგი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ წამლების სანიმუშო ნუსხაში, როგორც გასტროინტესტინალური სისტემის პრეპარატი (WHO Model List).
ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით სენა მიეკუთვნება სტიმულაციურ (კონტაქტურ) ლაქსატივებს — ATC კოდი A06AB06. ამავე ჯგუფში შედის ბისაკოდილი და ნატრიუმის პიკოსულფატი. სტიმულაციური ლაქსატივები მოქმედებენ უშუალოდ ნაწლავის ლორწოვანზე, ასტიმულირებენ პერისტალტიკას და ხელს უშლიან წყლის რეაბსორბციას.
სტანდარტიზებულ პრეპარატებში სენოზიდების შემცველობა ზუსტად არის განსაზღვრული, რაც უზრუნველყოფს დოზირების თანმიმდევრულობას. კალციუმის სენოზიდები A და B წარმოადგენს ძირითად ფარმაკოლოგიურად აქტიურ ნაერთებს (EMA SmPC).
სენოზიდები წარმოადგენს პროდრაგებს (prodrugs), რომლებიც პერორალური მიღების შემდეგ უცვლელი სახით გადადიან მსხვილ ნაწლავში, რადგან მათ ბეტა-გლიკოზიდურ ბმას წვრილი ნაწლავის ფერმენტები ვერ ჰიდროლიზებენ. მსხვილ ნაწლავში კოლონური მიკროფლორის ბეტა-გლუკოზიდაზების მოქმედებით ხდება სენოზიდების ბაქტერიული მეტაბოლიზმი (BNF 87).
ბაქტერიული ჰიდროლიზი: სენოზიდი B (ძირითადი აქტიური გლიკოზიდი) კოლონის ბაქტერიების — Bifidobacterium, Bacteroides, Clostridium — ფერმენტული აქტივობით ჰიდროლიზდება და გარდაიქმნება აქტიურ აგლიკონად — სენიდინ B-დ, შემდეგ კი რედუქციის გზით წარმოიქმნება რეინანტრონი (rhein anthrone) — ნივთიერება, რომელიც პასუხისმგებელია სენას ფარმაკოლოგიურ ეფექტზე.
პერისტალტიკის სტიმულაცია: რეინანტრონი მოქმედებს ნაწლავის კედლის ნერვულ წნულზე (აუერბახის და მეისნერის წნულები), რითაც ასტიმულირებს პროპულსიურ პერისტალტიკურ ტალღებს. ეს ხდება ენტერალური ნერვული სისტემის ნეირონებში პროსტაგლანდინებისა და სეროტონინის (5-HT) გათავისუფლების მეშვეობით, რაც აძლიერებს კოლონის მოტორულ აქტივობას (EMA SmPC).
სეკრეციული ეფექტი: რეინანტრონი ინჰიბირებს Na⁺/K⁺-ATPაზა ფერმენტს ნაწლავის ეპითელიალურ უჯრედებში (კოლონოციტებში), რაც აბრკოლებს წყლისა და ნატრიუმის იონების რეაბსორბციას ნაწლავის სანათურიდან. ამავდროულად ხდება ქლორიდის იონების სეკრეციის გაძლიერება ნაწლავის ლუმენში, რასაც წყლის ოსმოსური მიდინება მოჰყვება. ეს ორმაგი მექანიზმი — სეკრეციის გაძლიერება და რეაბსორბციის შეფერხება — ზრდის ფეკალურ მოცულობას და არბილებს განავალს.
დამატებითი მექანიზმები: ანტრაქინონები ასევე ზრდიან პროსტაგლანდინ E₂-ის (PGE₂) სინთეზს კოლონის ლორწოვანში, რაც ხელს უწყობს როგორც სეკრეციას, ასევე მოტორიკის გაძლიერებას. მოქმედების ეს კომბინირებული მექანიზმი განაპირობებს პრეპარატის ეფექტის განვითარებას მიღებიდან 6–12 საათის შემდეგ.
სენა ჩვენებულია შემდეგი მდგომარეობების დროს:
სენას ძირითადი ჩვენებაა მწვავე, ეპიზოდური ყაბზობის სიმპტომური მკურნალობა, როდესაც დიეტური ცვლილებები და ცხოვრების წესის მოდიფიკაცია არასაკმარისია. NICE-ის რეკომენდაციების თანახმად, სტიმულაციური ლაქსატივები, მათ შორის სენა, გამოიყენება მეორე რიგის თერაპიად, ოსმოსური ლაქსატივების (მაკროგოლი, ლაქტულოზა) არაეფექტურობის შემთხვევაში (NICE CG99).
ოპიოიდური ანალგეტიკების (მორფინი, ფენტანილი, ოქსიკოდონი) ხანგრძლივ მიღებასთან ასოცირებული ყაბზობის პროფილაქტიკა და მკურნალობა. ეს ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი კლინიკური სიტუაციაა, სადაც სენა პირველი რიგის პრეპარატად განიხილება (BNF 87). პალიატიური მედიცინის პრაქტიკაში სენა ხშირად ინიშნება დოკუზატ-ნატრიუმთან კომბინაციაში.
რადიოლოგიურ (ბარიუმის ენემა, აბდომინალური კომპიუტერული ტომოგრაფია) და ენდოსკოპიურ (კოლონოსკოპია, სიგმოიდოსკოპია) კვლევებამდე ნაწლავის მომზადებისთვის, ჩვეულებრივ სხვა პრეპარატებთან კომბინაციაში.
პედიატრიულ პრაქტიკაში სენა გამოიყენება ბავშვთა ფუნქციური ყაბზობის მკურნალობაში, როგორც მეორე რიგის თერაპია, როდესაც ოსმოსური ლაქსატივები არასაკმარისად ეფექტურია. BNF for Children-ის მიხედვით, სენას გამოყენება შესაძლებელია 2 წელს ზემოთ ასაკის ბავშვებში (BNF 87).
ქირურგიული ჩარევების შემდგომი ყაბზობის პროფილაქტიკა და მკურნალობა, განსაკუთრებით იმ პაციენტებში, რომლებიც იღებენ ოპიოიდურ ტკივილგამაყუჩებლებს პოსტოპერაციულ პერიოდში.
ქრონიკული ყაბზობის მქონე პაციენტებში სენა შეიძლება გამოყენებულ იქნას მხოლოდ მოკლევადიანი კურსით (ჩვეულებრივ 1–2 კვირა), ხანგრძლივი ხმარების თავიდან აცილებით (NICE NG12).
აბსორბცია: სენოზიდები პერორალური მიღების შემდეგ თითქმის არ აბსორბირდებიან წვრილი ნაწლავიდან. ისინი უცვლელი სახით აღწევენ მსხვილ ნაწლავს, სადაც ხდება მათი ბაქტერიული ბიოტრანსფორმაცია აქტიურ მეტაბოლიტად — რეინანტრონად. აქტიური მეტაბოლიტის მხოლოდ მცირე ნაწილი (დაახლოებით 3–5%) აბსორბირდება კოლონიდან სისტემურ სისხლმიმოქცევაში (EMA SmPC).
განაწილება: სისტემურ სისხლმიმოქცევაში მოხვედრილი მცირე რაოდენობის რეინი (rhein — რეინანტრონის ოქსიდაციური მეტაბოლიტი) უკავშირდება პლაზმის ცილებს. რეინი გადის პლაცენტარულ ბარიერს და გადადის დედის რძეში, თუმცა ძალიან მცირე კონცენტრაციით.
მეტაბოლიზმი: ძირითადი მეტაბოლიზმი ხდება მსხვილ ნაწლავში ბაქტერიული ფერმენტების მეშვეობით. სენოზიდი B → სენიდინი B → რეინანტრონი. სისტემურად აბსორბირებული რეინი ღვიძლში კონიუგირდება გლუკურონის მჟავასთან და სულფატთან.
ექსკრეცია (გამოყოფა): რეინანტრონის უმეტესი ნაწილი გამოიყოფა ფეკალურად, განავალთან ერთად. სისტემურად აბსორბირებული რეინი გამოიყოფა თირკმელებით, შარდით — ეს იწვევს შარდის ყვითელ-ყავისფერ ან მოწითალო შეფერილობას, რაც კლინიკურად უმნიშვნელოა, მაგრამ პაციენტი უნდა იყოს ინფორმირებული. რეინის ნახევარდაშლის პერიოდი (t½) შეადგენს დაახლოებით 6–8 საათს. მოქმედების დაწყების დრო: 6–12 საათი პერორალური მიღებიდან.
ხანგრძლივი გამოყენება (>2 კვირა) არ არის რეკომენდებული ტოლერანტობის განვითარების, ნაწლავის ბუნებრივი ფუნქციის დარღვევის და ელექტროლიტური დისბალანსის რისკის გამო.
კარდიოტონიკური გლიკოზიდები (დიგოქსინი): სენას ხანგრძლივმა გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს ჰიპოკალიემია, რაც მკვეთრად ზრდის დიგოქსინის ტოქსიურობის რისკს — შეიძლება გამოვლინდეს სასიცოცხლოდ საშიში არითმიებით. ერთდროული გამოყენებისას აუცილებელია კალიუმის დონის მონიტორინგი (BNF 87).
დიურეტიკები (თიაზიდური და მარყუჟოვანი): ფუროსემიდი, ჰიდროქლორთიაზიდი — ორივე კლასის პრეპარატი ასევე იწვევს კალიუმის დაკარგვას, რაც სენასთან ერთობლივი გამოყენებისას მნიშვნელოვნად ზრდის ჰიპოკალიემიის რისკს.
კორტიკოსტეროიდები: სისტემური კორტიკოსტეროიდების (პრედნიზოლონი, დექსამეთაზონი) ხანგრძლივი მიღება ასევე ხელს უწყობს კალიუმის გამოყოფას, რაც ამძიმებს ელექტროლიტურ დისბალანსს.
ანტიარითმიული პრეპარატები: კლასი III ანტიარითმიული პრეპარატები (ამიოდარონი, სოტალოლი) — ჰიპოკალიემია ზრდის QT ინტერვალის გახანგრძლივებისა და torsade de pointes-ის რისკს.
ანტიკოაგულანტები: სენა შეიძლება გააძლიეროს ვარფარინის ეფექტი დიარეით გამოწვეული K ვიტამინის შეწოვის დარღვევის გზით — INR-ის მონიტორინგი რეკომენდებულია.
ორალური კონტრაცეპტივები: მძიმე დიარეის შემთხვევაში შეიძლება შემცირდეს ჰორმონალური კონტრაცეპტივების შეწოვა და ეფექტურობა.
სხვა ლაქსატივები: სტიმულაციური ლაქსატივების კომბინაცია (მაგ., სენა + ბისაკოდილი) ზრდის დეჰიდრატაციისა და ელექტროლიტური დარღვევის რისკს (EMA SmPC).
სენას გამოყენება ორსულობის პერიოდში ზოგადად მიჩნეულია მისაღებად მოკლევადიანი გამოყენებისას, როდესაც არაფარმაკოლოგიური მეთოდები და ოსმოსური ლაქსატივები არაეფექტურია. ეპიდემიოლოგიური კვლევები არ ადასტურებს სენას ტერატოგენულობას ან ფეტოტოქსიურობას რეკომენდებული დოზებით (EMA SmPC). FDA კატეგორია — C (ცხოველთა კვლევებით უსაფრთხოა, ადამიანებში ადეკვატური კონტროლირებული კვლევები შეზღუდულია). თუმცა, პირველ ტრიმესტრში უპირატესობა ენიჭება ოსმოსურ ლაქსატივებს (მაკროგოლი, ლაქტულოზა).
სენოზიდების მცირე რაოდენობა გადადის დედის რძეში, თუმცა კლინიკურად მნიშვნელოვანი ეფექტი ჩვილზე ჩვეულებრივ არ ფიქსირდება. BNF-ის მიხედვით, სენა შეიძლება გამოყენებულ იქნას მეძუძურ ქალებში, მაგრამ რეკომენდებულია მინიმალური ეფექტური დოზის გამოყენება (BNF 87). იშვიათად ჩვილში შეიძლება გამოვლინდეს განავლის გალღობა.
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე სენას შემცველი პრეპარატები ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ფორმით:
ზოგიერთ კომბინირებულ პრეპარატში სენა შეყვანილია სხვა კომპონენტებთან ერთად (მაგალითად, ფსილიუმი, დოკუზატ-ნატრიუმი). კონკრეტული ბრენდების ხელმისაწვდომობა შეიძლება განსხვავდებოდეს — კონსულტაციისთვის მიმართეთ ფარმაცევტს.
სენას ეფექტი ვითარდება პერორალური მიღებიდან 6–12 საათის შემდეგ. ამიტომ რეკომენდებულია მისი მიღება საღამოს, ძილის წინ, რათა ეფექტი დილით განვითარდეს. მოქმედების დაწყების ეს დრო განპირობებულია იმით, რომ სენოზიდებმა მსხვილ ნაწლავამდე უნდა მიაღწიონ, სადაც ბაქტერიული ფერმენტები გარდაქმნიან მათ აქტიურ ფორმად (BNF 87).
არა, სენას ხანგრძლივი გამოყენება (2 კვირაზე მეტი) რეკომენდებული არ არის ექიმის კონსულტაციის გარეშე. ხანგრძლივი გამოყენება შეიძლება გამოიწვიოს: ნაწლავის ტოლერანტობა (ეფექტის შესუსტება), ლაქსატივებზე დამოკიდებულება, ელექტროლიტური დისბალანსი (ჰიპოკალიემია), მელანოზის კოლი და ნაწლავის ატონია. გამონაკლისს წარმოადგენს ოპიოიდების მიღებასთან ასოცირებული ყაბზობა პალიატიური მზრუნველობის კონტექსტში, სადაც უფრო ხანგრძლივი გამოყენება შეიძლება გამართლებული იყოს ექიმის ზედამხედველობით.
სენა ზოგადად მიჩნეულია მისაღებად ორსულობის პერიოდში მოკლევადიანი გამოყენებისას. თუმცა, ორსულობის დროს ყაბზობის პირველი რიგის მკურნალობად რეკომენდებულია ცხოვრების წესის ცვლილებები (ბოჭკოვანი საკვები, ადეკვატური ჰიდრატაცია) და ოსმოსური ლაქსატივები (ლაქტულოზა, მაკროგოლი). სენას გამოყენება გამართლებულია მხოლოდ მათი არაეფექტურობისას (EMA SmPC).
ეს სრულიად უვნებელი მოვლენაა. სენას აქტიური მეტაბოლიტი — რეინი — ნაწილობრივ აბსორბირდება და გამოიყოფა თირკმელებით. მჟავე არეში (pH <7) შარდი ღებულობს ყვითელ-ყავისფერ ელფერს, ხოლო ტუტე არეში (pH >7) — მოწითალო-ვარდისფერ ფერს. ეს არ მიუთითებს რაიმე პათოლოგიაზე და სრულდება პრეპარატის მოხსნიდან 24–48 საათის განმავლობაში.
სენა შეიძლება გამოყენებულ იქნას 2 წელს ზემოთ ასაკის ბავშვებში, მაგრამ მხოლოდ ექიმის რეკომენდაციით. პედიატრიულ პრაქტიკაში ბავშვთა ყაბზობის პირველი რიგის მკურნალობაა მაკროგოლი (მოვიკოლი). სენა განიხილება მეორე რიგის თერაპიად. 2 წლამდე ასაკის ბავშვებში სენას გამოყენება უკუნაჩვენებია (BNF 87). ბავშვებისთვის უპირატესია თხევადი ფორმა (სიროფი) ზუსტი დოზირებისთვის.
ეს ორი პრეპარატი განსხვავებული მექანიზმით მოქმედებს. ლაქტულოზა არის ოსმოსური ლაქსატივი — ის არ აბსორბირდება და ოსმოსურად იზიდავს წყალს ნაწლავის ლუმენში, რაც არბილებს განავალს. სენა კი სტიმულაციური ლაქსატივია — ის აქტიურად ასტიმულირებს ნაწლავის კედლის პერისტალტიკას. ლაქტულოზა უფრო რბილი მოქმედებისაა და ხანგრძლივი გამოყენებისთვის უსაფრთხოდ ითვლება, ხოლო სენა უფრო სწრაფი და ძლიერი ეფექტით ხასიათდება, მაგრამ განკუთვნილია მხოლოდ მოკლევადიანი გამოყენებისთვის (NICE CG99).