salbutamol · INN
salbutamol (salbutamol) ხელმისაწვდომია საქართველოში 6 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
სალბუტამოლი (ალბუტეროლი) არის მოკლე მოქმედების β₂-ადრენერგული აგონისტი (SABA), რომელიც გამოიყენება ბრონქოსპაზმის სწრაფი მოხსნისთვის ბრონქული ასთმის, ქრონიკული ობსტრუქციული ფილტვის დაავადების (ქოფდ) და სხვა ობსტრუქციული სასუნთქი გზების დაავადებების დროს. პრეპარატი მოქმედებს სასუნთქი გზების გლუვ კუნთოვან უჯრედებზე, იწვევს ბრონქოდილატაციას 5-15 წუთში ინჰალაციის შემდეგ, ეფექტი გრძელდება 4-6 საათი. ხელმისაწვდომია დოზირებული აეროზოლის ინჰალატორის (MDI), ნებულაიზერის ხსნარისა და პერორალური ფორმების სახით. სალბუტამოლი ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ მედიკამენტთა ნუსხაშია (WHO Model List) და წარმოადგენს ასთმის მკურნალობის საფუძველს როგორც „გადამრჩენი" მედიკამენტი.
სალბუტამოლი (INN: salbutamol; აშშ-ში ცნობილია როგორც ალბუტეროლი) არის სელექციური მოკლე მოქმედების β₂-ადრენომიმეტიკი, რომელიც მიეკუთვნება ბრონქოდილატატორთა კლასს. პრეპარატი სინთეზირებულ იქნა 1966 წელს ბრიტანულ კომპანია Allen & Hanburys-ში (მოგვიანებით GlaxoSmithKline) სერ დეივიდ ჯეკის ხელმძღვანელობით, როგორც იზოპრენალინისა და ორციპრენალინის უფრო სელექციური ალტერნატივა. 1968 წელს იგი პირველად გამოვიდა ბაზარზე „ვენტოლინის" სახელწოდებით.
ფარმაკოლოგიური თვალსაზრისით, სალბუტამოლი არის რაცემული ნარევი R- და S-ენანტიომერებისგან, სადაც R-სალბუტამოლი (ლევალბუტეროლი) წარმოადგენს ფარმაკოლოგიურად აქტიურ ფორმას. პრეპარატი გამოირჩევა β₂-რეცეპტორებისადმი მაღალი სელექციურობით β₁-რეცეპტორებთან შედარებით (თანაფარდობა დაახლოებით 1:1000), რაც მინიმალურს ხდის კარდიოვასკულარულ გვერდით ეფექტებს თერაპიულ დოზებში (BNF 87).
ქიმიურად სალბუტამოლი წარმოადგენს ფენილეთანოლამინის წარმოებულს მოლეკულური ფორმულით C₁₃H₂₁NO₃. იგი შედის ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ მედიკამენტთა ნუსხაში (WHO Model List) და წარმოადგენს ყველაზე ფართოდ გამოყენებულ ბრონქოდილატატორს მსოფლიოში. ATC კოდი: R03AC02 (სასუნთქი სისტემის პრეპარატები — ადრენერგული ინჰალანტები — სელექციური β₂-ადრენომიმეტიკები).
სალბუტამოლის მოქმედების მექანიზმი ეფუძნება β₂-ადრენერგული რეცეპტორების სელექციურ სტიმულაციას სასუნთქი გზების გლუვი კუნთების უჯრედებზე.
β₂-ადრენორეცეპტორები მიეკუთვნებიან G-პროტეინთან შეუღლებულ რეცეპტორთა (GPCR) ოჯახს. სალბუტამოლის მოლეკულა უკავშირდება რეცეპტორის ტრანსმემბრანულ დომენებს, რაც იწვევს კონფორმაციულ ცვლილებას და სტიმულატორული Gs-პროტეინის აქტივაციას.
აქტივირებული Gs-პროტეინის α-ქვედანაყოფი ასტიმულირებს ადენილატციკლაზას ფერმენტს, რომელიც კატალიზებს ადენოზინტრიფოსფატის (ATP) ციკლურ ადენოზინმონოფოსფატად (cAMP) გარდაქმნას. cAMP-ის უჯრედშიდა კონცენტრაციის მატება აქტივირებს პროტეინკინაზა A-ს (PKA), რომელიც ფოსფორილირებს რამდენიმე სამიზნე ცილას:
გარდა ბრონქოდილატაციისა, სალბუტამოლი ასევე:
მნიშვნელოვანია, რომ სალბუტამოლი არ ახდენს ანთების საწინააღმდეგო მოქმედებას და არ ცვლის ბრონქული ჰიპერრეაქტიულობის ძირითად პათოფიზიოლოგიურ მექანიზმს, რის გამოც იგი არ გამოიყენება ასთმის ბაზისური თერაპიისთვის (GINA 2024).
სალბუტამოლი ინიშნება შემდეგი მდგომარეობების დროს:
თანამედროვე გაიდლაინების მიხედვით, SABA-ს მონოთერაპია „საჭიროებისამებრ" აღარ არის რეკომენდებული საფეხური 1-ის ასთმაშიც კი. ამჟამად რეკომენდებულია დაბალდოზიანი ICS-ფორმოტეროლის კომბინაციის გამოყენება როგორც გადამრჩენი თერაპია, ხოლო SABA რჩება ალტერნატიულ ვარიანტად (GINA 2024).
მოზრდილები და ≥12 წლის ბავშვები:
4-11 წლის ბავშვები:
<4 წლის ბავშვები:
მწვავე ასთმა მოზრდილებში:
ბავშვები (<12 წ.):
ჰიპერკალიემია:
სალბუტამოლის დოზის კორექცია ჩვეულებრივ არ არის საჭირო თირკმლის ან ღვიძლის უკმარისობის დროს ინჰალაციური გამოყენებისას, რადგან სისტემური აბსორბცია მინიმალურია. პერორალური ფორმების დროს მძიმე ღვიძლის უკმარისობისას რეკომენდებულია სიფრთხილე (EMA SmPC).
ინჰალაციური გზით მიღებისას, მიწოდებული დოზის მხოლოდ 10-20% აღწევს ქვედა სასუნთქ გზებს (MDI-თ სპეისერის გარეშე); დანარჩენი ილექება ოროფარინქსში და გადაიყლაპება. სპეისერის გამოყენება ფილტვისმიერ დეპოზიციას ზრდის 20-40%-მდე. პერორალურად ბიოშეღწევადობა შეადგენს ~50% პირველი გავლის ეფექტის გამო.
განაწილების მოცულობა: ~156 ლ. ცილებთან შეკავშირება: ~10%. სალბუტამოლი გადალახავს პლაცენტურ ბარიერს და გადადის დედის რძეში მცირე რაოდენობით.
ძირითადი მეტაბოლიზმი მიმდინარეობს ღვიძლში სულფოკონიუგაციით (ფენოლსულფოტრანსფერაზა, SULT1A3), რის შედეგადაც წარმოიქმნება არააქტიური 4'-O-სულფატის მეტაბოლიტი. CYP450 სისტემა მნიშვნელოვან როლს არ ასრულებს.
კვირაში ≥3 ინჰალატორის გამოყენება ან ≥12 შესუნთქვა/დღეში მიუთითებს ცუდად კონტროლირებულ ასთმაზე და ასოცირდება მომატებულ სიკვდილიანობასთან. ასეთ შემთხვევაში აუცილებელია ბაზისური თერაპიის გადახედვა (GINA 2024, BNF 87).
სალბუტამოლი არ უნდა იქნას გამოყენებული როგორც ერთადერთი მედიკამენტი ასთმის მკურნალობაში — აუცილებელია ანთების საწინააღმდეგო ბაზისური თერაპია (ICS) (NICE NG80).
β-ადრენობლოკატორები (პროპრანოლოლი, ატენოლოლი):
დიურეტიკები (ფუროსემიდი, ჰიდროქლორთიაზიდი):
თეოფილინი/ამინოფილინი:
კორტიკოსტეროიდები (სისტემური):
მონოამინოქსიდაზას ინჰიბიტორები (MAOi) და ტრიციკლური ანტიდეპრესანტები:
დიგოქსინი:
სხვა სიმპათომიმეტიკები:
ჰალოთანი და სხვა ჰალოგენირებული საანესთეზიო საშუალებები:
სალბუტამოლი FDA-ს ყოფილი კატეგორიით C კლასიფიცირდებოდა. ინჰალაციური სალბუტამოლი ფართოდ გამოიყენებოდა ორსულ ქალებში ათწლეულების მანძილზე და არ არის დადასტურებული ტერატოგენული ეფექტი. GINA და BNF რეკომენდაციების მიხედვით, ასთმის არაადეკვატური კონტროლის რისკი ორსულობისთვის (პრეეკლამფსია, ნაადრევი მშობიარობა, დაბალი წონა) მნიშვნელოვნად აღემატება ინჰალაციური სალბუტამოლის თეორიულ რისკს (BNF 87, EMA SmPC).
ინტრავენური/პერორალური სალბუტამოლი მაღალ დოზებში (ტოკოლიზი) ასოცირდება დედის ტაქიკარდიასთან, ჰიპერგლიკემიასთან და ფილტვის შეშუპების რისკთან.
სალბუტამოლი გადადის დედის რძეში მცირე რაოდენობით. ინჰალაციური გამოყენებისას სისტემური დონე მინიმალურია და ძუძუთი კვება უსაფრთხოდ ითვლება. BNF და EMA აღნიშნავს, რომ სალბუტამოლის ინჰალაცია თავსებადია ლაქტაციასთან.
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე სალბუტამოლი ხელმისაწვდომია შემდეგი ფორმებით:
ასევე, სალბუტამოლი შედის კომბინირებულ პრეპარატებში, მათ შორის ბეროდუალში (იპრატროპიუმის ბრომიდი + ფენოტეროლი, არა სალბუტამოლი) — ეს უკანასკნელი შეიცავს სხვა β₂-აგონისტს. სალბუტამოლის ინჰალაციური ფორმები (MDI — ვენტოლინი, სალამოლი და სხვ.) ასევე ხელმისაწვდომია აფთიაქებში, თუმცა კონკრეტული ბრენდების ხელმისაწვდომობა შეიძლება ცვალებადი იყოს.
საჭიროებისამებრ, მაგრამ არაუმეტეს 8 შესუნთქვისა 24 საათში ჩვეულებრივ მდგომარეობაში. თუ კვირაში 2-ჯერ მეტად გჭირდებათ, ეს მიუთითებს ასთმის არაადეკვატურ კონტროლზე და აუცილებელია ექიმთან კონსულტაცია ბაზისური თერაპიის (ინჰალაციური კორტიკოსტეროიდის) დანიშვნის/კორექციის მიზნით (GINA 2024).
დიახ, სალბუტამოლი ინიშნება ნებისმიერ ასაკში. პატარა ბავშვებისთვის (<5 წ.) რეკომენდებულია MDI სპეისერით და სახის ნიღბით, ან ნებულაიზერი. პერორალური სიროფი (2მგ/5მლ) ალტერნატივაა, როცა ინჰალაციური მიწოდება შეუძლებელია, თუმცა ინჰალაციური გზა უპირატესია სისტემური გვერდითი ეფექტების შემცირების თვალსაზრისით.
სალბუტამოლი არის მოკლე მოქმედების β₂-აგონისტი (SABA) — მოქმედება იწყება 3-5 წუთში და გრძელდება 4-6 საათი; გამოიყენება „გადამრჩენ" მედიკამენტად. სალმეტეროლი კი გრძელი მოქმედების β₂-აგონისტია (LABA) — მოქმედება იწყება 15-30 წუთში, გრძელდება 12 საათი და გამოიყენება მხოლოდ ICS-თან კომბინაციაში ბაზისური თერაპიისთვის, არასოდეს მარტოთერაპიაში.
ინჰალაციურ სალბუტამოლს ზოგადად კარგი უსაფრთხოების პროფილი აქვს, მაგრამ ხშირმა გამოყენებამ (≥3 ინჰალატორი/წელი) შესაძლოა მიუთითოს არაკონტროლირებულ ასთმაზე, რაც ასოცირდება გამწვავებებისა და სიკვდილიანობის მომატებულ რისკთან. გარდა ამისა, ქრონიკულმა ჭარბმა გამოყენებამ შესაძლოა გამოიწვიოს β₂-რეცეპტორების დესენსიტიზაცია (ტოლერანტობა) და ბრონქოდილატაციური ეფექტის შესუსტება (BNF 87).
თუ სალბუტამოლის 2-4 შესუნთქვა 20 წუთში არ იძლევა მნიშვნელოვან შემსუბუქებას, ეს შესაძლოა მიუთითებდეს მძიმე ასთმატურ შეტევაზე. საჭიროა სასწრაფო სამედიცინო დახმარება. სტაციონარში ნებულაიზერით მაღალდოზიანი სალბუტამოლი, სისტემური კორტიკოსტეროიდები და ჟანგბადთერაპია შესაძლოა აუცილებელი გახდეს.
არა, ვადაგასული ინჰალატორის ეფექტურობა და უსაფრთხოება გარანტირებული არ არის. გარდა ამისა, MDI-ში პროპელენტის წნევა შესაძლოა შემცირდეს, რაც ამცირებს მიწოდებულ დოზას. რეკომენდებულია სათადარიგო ინჰალატორის ყოლა და ვარგისიანობის ვადის პერიოდული შემოწმება.