risperidonum · INN
risperidonum (risperidonum) ხელმისაწვდომია საქართველოში 1 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
რისპერიდონი (Risperidonum) არის მეორე თაობის (ატიპიური) ანტიფსიქოტიკური პრეპარატი, რომელიც გამოიყენება შიზოფრენიის, ბიპოლარული აშლილობის მანიაკალური ეპიზოდების, აუტიზმთან ასოცირებული გაღიზიანებადობისა და ქცევითი დარღვევების სამკურნალოდ. პრეპარატი მოქმედებს დოფამინის D₂ და სეროტონინის 5-HT₂A რეცეპტორების ბლოკირებით, რაც უზრუნველყოფს ანტიფსიქოტიკურ ეფექტს ექსტრაპირამიდული გვერდითი მოვლენების შედარებით დაბალი რისკით (თუმცა ეს რისკი დოზადამოკიდებულია). რისპერიდონი ხელმისაწვდომია ტაბლეტების, ხსნარისა და ხანგრძლივი მოქმედების საინექციო ფორმით. ძირითადი გვერდითი ეფექტებია წონაში მატება, ჰიპერპროლაქტინემია, სედაცია და მეტაბოლური დარღვევები. პრეპარატი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი მედიკამენტების ნუსხაში (WHO Model List).
რისპერიდონი არის ბენზიზოქსაზოლის წარმოებული, მეორე თაობის (ატიპიური) ანტიფსიქოტიკური სამკურნალო საშუალება. პრეპარატი სინთეზირებულ იქნა ბელგიური ფარმაცევტული კომპანია Janssen Pharmaceutica-ს მიერ 1980-იან წლებში, ხოლო FDA-ს მიერ დამტკიცდა 1993 წელს შიზოფრენიის სამკურნალოდ. იგი გახდა ერთ-ერთი პირველი ატიპიური ანტიფსიქოტიკი, რომელმაც ფართო კლინიკური გამოყენება ჰპოვა ტრადიციული (ტიპიური) ნეიროლეპტიკების ალტერნატივის სახით (BNF 87).
ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით, რისპერიდონი მიეკუთვნება სეროტონინ-დოფამინის ანტაგონისტების (SDA) ჯგუფს. ტიპიური ანტიფსიქოტიკებისგან განსხვავებით, რომლებიც ძირითადად დოფამინის D₂ რეცეპტორებს ბლოკავს, რისპერიდონი ერთდროულად ახდენს როგორც დოფამინის D₂, ისე სეროტონინის 5-HT₂A რეცეპტორების ანტაგონიზმს. ეს ორმაგი მოქმედება თეორიულად განაპირობებს ექსტრაპირამიდული სიმპტომების (EPS) შედარებით დაბალ სიხშირეს, განსაკუთრებით დაბალ და საშუალო დოზებზე.
რისპერიდონი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი მედიკამენტების ნუსხაში (WHO Model List), რაც ადასტურებს მის მნიშვნელობას გლობალური ჯანდაცვის სისტემაში. დღეისათვის იგი ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გამოყენებული ანტიფსიქოტიკია მსოფლიოში და ხელმისაწვდომია მრავალ ქვეყანაში, მათ შორის საქართველოში, როგორც ორიგინალური, ისე გენერიკული ფორმით. პრეპარატის პატენტის ვადა ამოიწურა 2008 წელს, რის შემდეგაც ბაზარზე გამოჩნდა მრავალი გენერიკული ფორმულაცია.
რისპერიდონის ანტიფსიქოტიკური მოქმედება განპირობებულია ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში რამდენიმე ნეიროტრანსმიტერული რეცეპტორის მოდულაციით. მისი ფარმაკოლოგიური პროფილი მოიცავს შემდეგ სამიზნეებს:
დოფამინის D₂ რეცეპტორების ანტაგონიზმი. რისპერიდონი მაღალი აფინობით უკავშირდება დოფამინის D₂ რეცეპტორებს მეზოლიმბურ გზაში, რაც განაპირობებს ფსიქოზის პოზიტიური სიმპტომების (ჰალუცინაციები, ბოდვა, აზროვნების დეზორგანიზაცია) რედუქციას. D₂ რეცეპტორების ოკუპაციის ხარისხი დოზადამოკიდებულია — 60-80%-იანი ოკუპაცია უზრუნველყოფს ოპტიმალურ ანტიფსიქოტიკურ ეფექტს, ხოლო 80%-ზე მაღალი ოკუპაცია ზრდის ექსტრაპირამიდული გვერდითი ეფექტების რისკს (EMA SmPC).
სეროტონინის 5-HT₂A რეცეპტორების ანტაგონიზმი. რისპერიდონი D₂ რეცეპტორებთან შედარებით უფრო მაღალი აფინობით უკავშირდება 5-HT₂A რეცეპტორებს. ეს თანაფარდობა (5-HT₂A/D₂) წარმოადგენს ატიპიური ანტიფსიქოტიკების განმასხვავებელ ნიშანს. 5-HT₂A ბლოკადა პრეფრონტალურ ქერქში ხელს უწყობს დოფამინის გამოთავისუფლებას, რაც თეორიულად ამცირებს ნეგატიურ სიმპტომებს (სოციალური იზოლაცია, ემოციური გაღატაკება) და კოგნიტიურ დეფიციტს.
სხვა რეცეპტორებზე მოქმედება. რისპერიდონი ასევე ბლოკავს:
მნიშვნელოვანია, რომ რისპერიდონს მუსკარინულ ქოლინერგულ რეცეპტორებთან მინიმალური აფინობა აქვს, რაც განმასხვავებელი ნიშანია ზოგიერთი სხვა ატიპიური ანტიფსიქოტიკისგან (მაგ., კლოზაპინი, ოლანზაპინი) და ნიშნავს, რომ ანტიქოლინერგული გვერდითი ეფექტები (პირის სიმშრალე, ყაბზობა, შარდის რეტენცია) შედარებით იშვიათია.
ტუბეროინფუნდიბულარულ გზაზე D₂ რეცეპტორების ბლოკადა იწვევს პროლაქტინის გამოყოფის მომატებას (ჰიპერპროლაქტინემია), რაც რისპერიდონის ერთ-ერთი ყველაზე გამოხატული ენდოკრინული გვერდითი ეფექტია სხვა ატიპიურ ანტიფსიქოტიკებთან შედარებით (BNF 87).
რისპერიდონის გამოყენების სფერო მოიცავს რამდენიმე ფსიქიატრიულ და ნევროლოგიურ მდგომარეობას:
რისპერიდონი ჩვენებულია შიზოფრენიის მწვავე და ქრონიკული ფორმების სამკურნალოდ მოზრდილებსა და 13 წელზე უფროსი ასაკის მოზარდებში. იგი ეფექტურია როგორც პოზიტიური (ჰალუცინაციები, ბოდვა), ისე ნეგატიური სიმპტომების (ემოციური გაღატაკება, ავოლიცია) მიმართ, თუმცა პოზიტიურ სიმპტომებზე მოქმედება უფრო გამოხატულია (NICE CG178).
პრეპარატი დამტკიცებულია ბიპოლარული აშლილობის მანიაკალური და შერეული ეპიზოდების მოკლევადიან (3 კვირამდე) სამკურნალოდ, როგორც მონოთერაპიის, ისე ლითიუმთან ან ვალპროატთან კომბინაციის სახით. ხანგრძლივი შემანარჩუნებელი თერაპიისთვის გამოყენება ასევე შესაძლებელია, თუმცა ამ ჩვენებისთვის მტკიცებულებების ბაზა შეზღუდულია.
რისპერიდონი დამტკიცებულია აუტიზმის სპექტრის აშლილობის მქონე 5-17 წლის ბავშვებსა და მოზარდებში გაღიზიანებადობის (აგრესია, თვითდაზიანება, ტანტრუმები) სამკურნალოდ (FDA). ეს არის ერთ-ერთი მცირერიცხოვანი მედიკამენტი, რომელიც კონკრეტულად ამ ჩვენებისთვის არის დამტკიცებული.
თუმცა რისპერიდონს აქვს FDA-ს შავი ჩარჩოს გაფრთხილება ხანდაზმულ დემენციის მქონე პაციენტებში სიკვდილიანობის მომატებული რისკის გამო, ზოგიერთ ქვეყანაში (მაგ., გაერთიანებული სამეფო) იგი ნებადართულია დემენციის მქონე პაციენტებში მძიმე აგრესიის მოკლევადიანი (6 კვირამდე) სამკურნალოდ, როდესაც არაფარმაკოლოგიური ინტერვენციები არაეფექტურია (NICE NG97).
ოფ-ლეიბლ გამოყენებაში შედის ტურეტის სინდრომი, ობსესიურ-კომპულსიური აშლილობის (OCD) რეზისტენტული ფორმები და პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა (PTSD).
აბსორბცია. რისპერიდონი პერორალური მიღების შემდეგ სწრაფად და სრულად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. აბსოლუტური ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 70%-ს (ტაბლეტი) და 70%-ს (ხსნარი). საკვების მიღება არ მოქმედებს აბსორბციის ხარისხზე ან სისწრაფეზე მნიშვნელოვანი კლინიკური ზომით. პლაზმაში მაქსიმალური კონცენტრაცია (Tmax) მიიღწევა 1-2 საათში (EMA SmPC).
განაწილება. რისპერიდონი სწრაფად ნაწილდება ორგანიზმში. განაწილების მოცულობა (Vd) შეადგენს 1-2 ლ/კგ. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება რისპერიდონისთვის 88%-ს, ხოლო მისი აქტიური მეტაბოლიტისთვის (9-ჰიდროქსირისპერიდონი, იგივე პალიპერიდონი) — 77%-ს შეადგენს. პრეპარატი თავისუფლად გადალახავს ჰემატოენცეფალურ ბარიერს.
მეტაბოლიზმი. რისპერიდონი მეტაბოლიზდება ღვიძლში ძირითადად CYP2D6 ფერმენტის მეშვეობით, რომელიც ახდენს მის 9-ჰიდროქსილაციას. წარმოქმნილ მეტაბოლიტს — 9-ჰიდროქსირისპერიდონს (პალიპერიდონი) — აქვს რისპერიდონის ანალოგიური ფარმაკოლოგიური აქტივობა. CYP2D6 ფერმენტი ხასიათდება გენეტიკური პოლიმორფიზმით: ნელი მეტაბოლიზატორები (პოპულაციის ~6-8% კავკასიური წარმოშობის) აჩვენებენ რისპერიდონის მომატებულ და 9-ჰიდროქსირისპერიდონის შემცირებულ კონცენტრაციას.
ელიმინაცია. „აქტიური ანტიფსიქოტიკური ფრაქციის" (რისპერიდონი + 9-ჰიდროქსირისპერიდონი) ნახევარგამოყოფის პერიოდი შეადგენს დაახლოებით 20 საათს, რაც ერთჯერად დღიურ მიღებას შესაძლებელს ხდის. რისპერიდონის T½ — დაახლოებით 3 საათი (სწრაფი მეტაბოლიზატორებში), ხოლო 9-ჰიდროქსირისპერიდონის — 21 საათი. ელიმინაცია ხდება ძირითადად თირკმლების მეშვეობით (~70%) და ნაწილობრივ განავლით (~14%) (BNF 87).
NICE რეკომენდაციებით, რისპერიდონით მკურნალობის დროს რეგულარულად უნდა შეფასდეს: სხეულის წონა/BMI, გლუკოზა შრატში, ლიპიდური პროფილი და პროლაქტინის დონე (NICE CG178).
რისპერიდონს მრავალი კლინიკურად მნიშვნელოვანი წამლის ურთიერთქმედება აქვს:
ფლუოქსეტინი, პაროქსეტინი და ქინიდინი აინჰიბირებს CYP2D6-ს და ზრდის რისპერიდონის პლაზმურ კონცენტრაციას. ამ კომბინაციისას რისპერიდონის დოზის შემცირება შეიძლება საჭირო გახდეს (BNF 87).
კარბამაზეპინი, ფენიტოინი, რიფამპიცინი და ბარბიტურატები CYP3A4-ის ინდუქციის გზით ამცირებს რისპერიდონის კონცენტრაციას. კარბამაზეპინთან ერთად მიღებისას აქტიური ანტიფსიქოტიკური ფრაქციის კონცენტრაცია ~50%-ით მცირდება; შეიძლება საჭირო გახდეს დოზის მომატება.
ბენზოდიაზეპინები, ოპიოიდები, ალკოჰოლი და სხვა სედატიური პრეპარატები ადიტიურად აძლიერებს სედაციას და რესპირაციული დეპრესიის რისკს.
რისპერიდონის ჰიპოტენზიური ეფექტი (α₁-ბლოკადა) შეიძლება გააძლიეროს ანტიჰიპერტენზიულმა საშუალებებმა, რაც ორთოსტატული ჰიპოტენზიის რისკს ზრდის.
კომბინაცია ამიოდარონთან, სოტალოლთან, მეთადონთან, ზოგიერთ ანტიბიოტიკთან (მოქსიფლოქსაცინი, ერითრომიცინი) ან სხვა ანტიფსიქოტიკებთან ზრდის QTc გახანგრძლივებისა და არითმიის რისკს (NICE CG178).
რისპერიდონი, როგორც D₂ ანტაგონისტი, ანტაგონიზმს ახდენს ლევოდოპას/დოფამინის აგონისტების ეფექტთან, რაც უკუნაჩვენებია პარკინსონის დაავადების მკურნალობისას.
ერთდროულ გამოყენებას არ ჰქონია დამატებითი სარგებელი და შეიძლება გააძლიეროს გვერდითი ეფექტები (EMA SmPC).
რისპერიდონი FDA-ს ყოფილი კლასიფიკაციით მიეკუთვნებოდა C კატეგორიას. ადამიანებში ჩატარებული კონტროლირებული კვლევები არ არსებობს. ცხოველურ მოდელებში ტერატოგენული ეფექტი არ დაფიქსირებულა, თუმცა მაღალ დოზებზე რეპროდუქციული ტოქსიკურობა გამოვლინდა.
მესამე ტრიმესტრში ანტიფსიქოტიკების ექსპოზიცია ასოცირებულია ნეონატალური ექსტრაპირამიდული სიმპტომებისა და/ან მოხსნის სინდრომის რისკთან (აჟიტაცია, ჰიპერტონუსი, ტრემორი, ძილიანობა, რესპირაციული დისტრესი, კვების სირთულეები). ორსულობის დროს გამოყენება მხოლოდ იმ შემთხვევაშია გამართლებული, როდესაც მოსალოდნელი სარგებელი აჭარბებს რისკს (BNF 87).
რისპერიდონი და მისი აქტიური მეტაბოლიტი 9-ჰიდროქსირისპერიდონი გამოიყოფა დედის რძეში. ჩვილზე ზემოქმედების რისკის გამო, ძუძუთი კვების დროს რისპერიდონის გამოყენება არ არის რეკომენდებული. აუცილებლობის შემთხვევაში გადაწყვეტილება უნდა მიღებულ იქნეს ძუძუთი კვების შეწყვეტის ან პრეპარატის შეცვლის შესახებ (EMA SmPC).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე რისპერიდონი ხელმისაწვდომია რამდენიმე სავაჭრო სახელწოდებით:
პრეპარატის ხელმისაწვდომობა და ფასები შეიძლება განსხვავდებოდეს აფთიაქების მიხედვით. კონკრეტული ბრენდების შესახებ დეტალური ინფორმაციისთვის იხილეთ შესაბამისი გვერდები /medications/ განყოფილებაში.
რისპერიდონი საქართველოში რეცეპტით გაიცემა და მის დანიშვნას ფსიქიატრის კონსულტაცია სჭირდება. ხანგრძლივი მოქმედების საინექციო ფორმის ხელმისაწვდომობა შეზღუდული შეიძლება იყოს.
ანტიფსიქოტიკური ეფექტის გარკვეული გამოვლინება შეიძლება შეინიშნოს პირველი 1-2 კვირის განმავლობაში (განსაკუთრებით აჟიტაციის შემცირება), თუმცა სრული თერაპიული ეფექტის მისაღწევად, როგორც წესი, 4-6 კვირაა საჭირო. მნიშვნელოვანია, რომ პაციენტმა არ შეწყვიტოს მკურნალობა ნაადრევი „არაეფექტურობის" შეფასების გამო (NICE CG178).
რისპერიდონის უეცარი შეწყვეტა არ არის რეკომენდებული. მოხსნის სინდრომი შეიძლება მოიცავდეს გულისრევას, ოფლიანობას, უძილობას, გაღიზიანებადობას და ფსიქოზის რეციდივს. დოზის თანდათანობითი შემცირება (კვირების განმავლობაში) სასურველია. ნებისმიერი ცვლილება უნდა მოხდეს მკურნალი ფსიქიატრის ზედამხედველობით (BNF 87).
დიახ, წონაში მატება რისპერიდონის ხშირი გვერდითი ეფექტია, თუმცა ოლანზაპინთან და კლოზაპინთან შედარებით მისი ხარისხი ჩვეულებრივ ნაკლებია. საშუალო წონის მატება კლინიკურ კვლევებში დაახლოებით 2-3 კგ იყო 6-8 კვირიანი მკურნალობის პერიოდში. რეგულარული ფიზიკური აქტივობა და დიეტის კორექცია რეკომენდებულია (EMA SmPC).
რისპერიდონი დამტკიცებულია 5 წელზე უფროსი ასაკის ბავშვებში აუტიზმთან ასოცირებული გაღიზიანებადობისთვის და 13 წელზე უფროსი მოზარდებისთვის შიზოფრენიის დროს. პედიატრიული გამოყენებისას განსაკუთრებული ყურადღება ესაჭიროება წონაში მატების, ჰიპერპროლაქტინემიისა და მეტაბოლური ეფექტების მონიტორინგს. დანიშვნა უნდა მოხდეს მხოლოდ ბავშვთა ფსიქიატრის მიერ და მინიმალური ეფექტური დოზით (NICE CG158).
არა, ალკოჰოლის მოხმარება რისპერიდონის მიღების დროს კატეგორიულად არ არის რეკომენდებული. ალკოჰოლი აძლიერებს სედაციურ ეფექტს, ორთოსტატულ ჰიპოტენზიას და კოგნიტიურ დაქვეითებას. ასევე ზრდის პადაუნებისა და ტრავმების რისკს (BNF 87).
მკურნალობის ხანგრძლივობა დამოკიდებულია ჩვენებაზე. შიზოფრენიის დროს, როგორც წესი, რეკომენდებულია გრძელვადიანი (წლობით) შემანარჩუნებელი თერაპია რეციდივის პრევენციისთვის. ბიპოლარული მანიისთვის მოკლევადიანი (რამდენიმე კვირიდან თვეებამდე) გამოყენება უფრო ხშირია. დემენციასთან ასოცირებული ქცევითი დარღვევებისთვის — მაქსიმუმ 6 კვირა. მკურნალობის შეწყვეტის გადაწყვეტილება ყოველთვის ინდივიდუალურად უნდა მიღებულ იქნეს მკურნალ ექიმთან ერთად (NICE NG97).