piracetamum · INN
piracetamum (piracetamum) ხელმისაწვდომია საქართველოში 3 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
პირაცეტამი (Piracetam) არის ნოოტროპული პრეპარატების კლასის პირველი და ყველაზე ცნობილი წარმომადგენელი — ციკლური გამა-ამინოკარაქმის მჟავის (GABA) წარმოებული, რომელიც გამოიყენება კოგნიტური ფუნქციების გაუმჯობესების, ცერებროვასკულური დაავადებების, მიოკლონუსისა და ვერტიგოს სამკურნალოდ. პრეპარატი აძლიერებს ნეირონულ მეტაბოლიზმს, აუმჯობესებს სინაფსურ გადაცემას და ზრდის ცერებრალურ სისხლის მიმოქცევას. პირაცეტამი ფართოდ გამოიყენება ევროპასა და საქართველოში, თუმცა აშშ-ში FDA-ს მიერ არ არის დამტკიცებული. პრეპარატი ხასიათდება კარგი ამტანობითა და დაბალი ტოქსიკურობით. ხელმისაწვდომია ტაბლეტების, კაფსულების, ინექციური ხსნარისა და სიროფის სახით.
პირაცეტამი (INN: Piracetamum) არის 2-ოქსო-1-პიროლიდინაცეტამიდი — ციკლური GABA-ს წარმოებული, რომელიც მიეკუთვნება ნოოტროპული (კოგნიტური გამაძლიერებელი) პრეპარატების ჯგუფს. იგი სინთეზირებული იქნა 1964 წელს ბელგიელი ფარმაკოლოგის კორნელიუს გირგეას მიერ UCB Pharma კომპანიაში, რომელმაც ტერმინი „ნოოტროპი" პირველად სწორედ პირაცეტამის აღწერისთვის შემოიღო 1972 წელს.
ქიმიურად პირაცეტამი წარმოადგენს პიროლიდონის ბირთვის მქონე ნაერთს მოლეკულური ფორმულით C₆H₁₀N₂O₂ და მოლეკულური მასით 142.16 გ/მოლ. იგი კარგად იხსნება წყალში და არ გააჩნია ლიპოფილური თვისებები.
ATC კლასიფიკაციის მიხედვით პირაცეტამი მიეკუთვნება N06BX03 ჯგუფს — „სხვა ფსიქოსტიმულატორები და ნოოტროპები". პრეპარატი შეტანილია WHO-ს აუცილებელ მედიკამენტთა სიაში მიოკლონუსის ჩვენებით (WHO Model List).
ევროპაში პირაცეტამი დამტკიცებულია 1970-იანი წლებიდან და ფართოდ გამოიყენება ნევროლოგიურ პრაქტიკაში. EMA-ს რეფერალური პროცედურის შედეგად პრეპარატი ნარჩუნდება ევროპულ ბაზრებზე კორტიკალური მიოკლონუსის ჩვენებით (EMA SmPC). საქართველოში პირაცეტამი წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე ხშირად დანიშნულ ნოოტროპულ საშუალებას და ხელმისაწვდომია რეცეპტის გარეშე.
პირაცეტამის მოქმედების მექანიზმი მულტიმოდალურია და სრულად ბოლომდე დაზუსტებული არ არის. იგი განსხვავდება კლასიკური ნეიროტრანსმიტერული მოდულატორებისგან და მოქმედებს რამდენიმე მოლეკულურ სამიზნეზე:
ნეირონული მემბრანის მოდულაცია: პირაცეტამი ურთიერთქმედებს ფოსფოლიპიდური ბისტრატის პოლარულ თავებთან, აღადგენს მემბრანის სითხიანობას (membrane fluidity) და ნორმალიზებს მემბრანულ ფუნქციებს, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დაბერებისა და ჰიპოქსიის პირობებში (BNF 87).
გლუტამატერგული სისტემა: პირაცეტამი მოდულირებს AMPA და NMDA ტიპის გლუტამატური რეცეპტორების ფუნქციას — აძლიერებს სინაფსურ გადაცემას ამ რეცეპტორებზე ალოსტერიული მოდულაციის გზით, რაც ხელს უწყობს სინაფსურ პლასტიკურობასა და ხანგრძლივ პოტენციაციას (LTP).
ქოლინერგული სისტემა: პრეპარატი აძლიერებს აცეტილქოლინის გამოყოფას და მუსკარინული რეცეპტორების სიმკვრივეს ჰიპოკამპუსში, რაც ხსნის მის პროკოგნიტურ ეფექტს.
ცერებრალური მიკროცირკულაციის გაუმჯობესება: პირაცეტამი ამცირებს ერითროციტების აგრეგაციას, ამცირებს სისხლის სიბლანტეს და აუმჯობესებს ცერებრალურ მიკროცირკულაციას ვაზოდილატაციის გარეშე. იგი ამცირებს ფიბრინოგენისა და ფონ ვილებრანდის ფაქტორის დონეს (EMA SmPC).
მიტოქონდრიული მეტაბოლიზმი: პრეპარატი აძლიერებს მიტოქონდრიულ ოქსიდაციურ ფოსფორილაციას, ზრდის ATP-ს სინთეზს და აუმჯობესებს ნეირონების ენერგეტიკულ მეტაბოლიზმს, განსაკუთრებით ჰიპოქსიისა და იშემიის პირობებში.
ნეიროპროტექცია: პირაცეტამი ამცირებს ოქსიდაციურ სტრესს, თავისუფალი რადიკალების წარმოქმნას და აპოპტოზს ნეირონებში.
მნიშვნელოვანია, რომ პირაცეტამს არ გააჩნია სედაციური ან ფსიქოსტიმულატორული ეფექტი და არ მოქმედებს GABA რეცეპტორებზე, მიუხედავად სტრუქტურული მსგავსებისა GABA-სთან.
პირაცეტამი გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობების სამკურნალოდ:
კორტიკალური მიოკლონუსი — ძირითადი და ყველაზე კარგად დოკუმენტირებული ჩვენება. პირაცეტამი ეფექტურია კორტიკალური წარმოშობის მიოკლონიური კრუნჩხვების მონო- ან კომბინირებულ თერაპიაში (EMA SmPC, BNF 87). იხ. /conditions/mioklonus.
კოგნიტური დარღვევები: პრეპარატი ინიშნება ხანდაზმულ პაციენტებში კოგნიტური ფუნქციის გაუარესებისას, მათ შორის მეხსიერების, ყურადღებისა და კონცენტრაციის დაქვეითებისას. თუმცა, დემენციის მკურნალობაში მისი ეფექტურობის მტკიცებულებები შეზღუდულია (NICE).
ცერებროვასკულური დაავადებები: გამოიყენება იშემიური ინსულტის შემდგომ აღდგენით პერიოდში ნეიროლოგიური დეფიციტის შესამცირებლად და ცერებრალური ათეროსკლეროზის დროს. იხ. /conditions/ishemiuri-insulti.
ვერტიგო: ცენტრალური და პერიფერიული წარმოშობის თავბრუსხვევის სამკურნალოდ, განსაკუთრებით ვესტიბულური გენეზის შემთხვევაში. იხ. /conditions/vertigo.
დისლექსია: ზოგიერთ ქვეყანაში დამტკიცებულია დისლექსიის კომპლექსურ მკურნალობაში ბავშვებში, როგორც დამხმარე საშუალება.
ნამგლისებრუჯრედოვანი ანემია: გამოიყენება ვაზო-ოკლუზიური კრიზების სიხშირის შესამცირებლად (WHO Model List).
თავის ტვინის ტრავმა: პოსტტრავმული სინდრომის სამკურნალოდ, მათ შორის თავის ტკივილი, თავბრუსხვევა და კოგნიტური დეფიციტი.
ალკოჰოლის აბსტინენცია: ზოგიერთ პროტოკოლში გამოიყენება ქრონიკული ალკოჰოლიზმით გამოწვეული კოგნიტური დაქვეითების სამკურნალოდ.
კორტიკალური მიოკლონუსი:
კოგნიტური დარღვევები:
ცერებროვასკულური დარღვევები:
ვერტიგო:
პირაცეტამი ექსკრეტირდება თირკმლებით, ამიტომ აუცილებელია დოზის კორექცია:
ღვიძლის მძიმე უკმარისობის დროს რეკომენდებულია დოზის შემცირება, განსაკუთრებით თირკმლის თანმხლები პათოლოგიისას.
აბსორბცია: პირაცეტამი სრულად და სწრაფად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. ბიოშეღწევადობა ≈100%. Cmax მიიღწევა 30-40 წუთში პერორალური მიღების შემდეგ. საკვები ამცირებს Cmax-ს 17%-ით, მაგრამ არ მოქმედებს AUC-ზე (EMA SmPC).
განაწილება: განაწილების მოცულობა ≈0.6 ლ/კგ. პირაცეტამი არ უკავშირდება პლაზმის ცილებს. კარგად გადის ჰემატოენცეფალურ ბარიერს — თავ-ზურგტვინის სითხეში კონცენტრაცია მიიღწევა 2-8 საათში. ასევე გადის პლაცენტურ ბარიერს.
მეტაბოლიზმი: პირაცეტამი პრაქტიკულად არ მეტაბოლიზდება ორგანიზმში. არ ახდენს ციტოქრომ P450 ფერმენტული სისტემის ინდუქციას ან ინჰიბიციას.
ელიმინაცია: ექსკრეტირდება თირკმლებით უცვლელი სახით (>95%). ნახევარგამოყოფის პერიოდი (T½): 4-5 საათი პლაზმაში, 8.5 საათი ცერებროსპინალურ სითხეში. თირკმლის კლირენსი შეადგენს კრეატინინის კლირენსის 85%-ს. ხანდაზმულებში T½ იზრდება 8.5 საათამდე.
პირაცეტამი ზოგადად კარგად აიტანება და ხასიათდება ხელსაყრელი უსაფრთხოების პროფილით.
პირაცეტამი არ იწვევს სედაციას, დამოკიდებულებას ან ტოლერანტობას. სუიციდურობისა და ფსიქოზური მდგომარეობების შემთხვევები მოხსენიებულია იშვიათად (EMA SmPC). ხანდაზმულ პაციენტებში შეიძლება გამწვავდეს უძილობა, ამიტომ ბოლო დოზის მიღება რეკომენდებულია არაუგვიანეს საღამოს 6 საათისა.
ანტიკოაგულანტები (ვარფარინი, ჰეპარინი): პირაცეტამი აძლიერებს ანტიკოაგულანტულ ეფექტს თრომბოციტების აგრეგაციის ინჰიბიციის გზით. INR-ის მონიტორინგი აუცილებელია (BNF 87).
ანტიაგრეგანტები (ასპირინი, კლოპიდოგრელი): სისხლდენის რისკის გაზრდა. კომბინაციის დროს საჭიროა ფრთხილად მეთვალყურეობა.
თირეოიდული ჰორმონები: პირაცეტამი შეიძლება გააძლიეროს T3-ის ეფექტები — კონფუზია, აგზნება, ძილის დარღვევა.
ანტიეპილეფსიური პრეპარატები: პირაცეტამი არ ცვლის კარბამაზეპინის, ფენიტოინის ან ვალპროის მჟავას პლაზმურ კონცენტრაციებს. კომბინაცია უსაფრთხოა და ხშირად გამოიყენება მიოკლონუსში.
ალკოჰოლი: თეორიულად შეიძლება გააძლიეროს CNS ეფექტები, თუმცა პრაქტიკაში კლინიკურად მნიშვნელოვანი ურთიერთქმედება არ არის დოკუმენტირებული.
CYP450 ურთიერთქმედებები: პირაცეტამი არ მეტაბოლიზდება ციტოქრომ P450 სისტემით და არ ახდენს ფერმენტულ ინდუქციას/ინჰიბიციას, რაც მინიმიზებს ფარმაკოკინეტიკური ურთიერთქმედებების რისკს (EMA SmPC).
ორსულობა: პირაცეტამი გადის პლაცენტურ ბარიერს. ადამიანებში ორსულობის დროს უსაფრთხოების ადეკვატური მონაცემები არ არსებობს. ცხოველებზე ჩატარებულმა კვლევებმა არ გამოავლინა ტერატოგენური ეფექტი, თუმცა მაღალ დოზებში აღინიშნა დისტოცია. ორსულობის დროს გამოყენება რეკომენდებული არ არის, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც სარგებელი აღემატება რისკს (EMA SmPC).
ლაქტაცია: პირაცეტამი გამოიყოფა დედის რძეში. კონცენტრაცია რძეში შეადგენს პლაზმური კონცენტრაციის 70-90%-ს. ძუძუთი კვების პერიოდში პრეპარატის გამოყენება უკუნაჩვენებია ან საჭიროებს ძუძუთი კვების შეწყვეტას (BNF 87).
FDA კატეგორია ოფიციალურად არ არის მინიჭებული (პრეპარატი აშშ-ში არ არის დამტკიცებული).
საქართველოში პირაცეტამი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ბრენდული სახელწოდებით:
პრეპარატები ხელმისაწვდომია რეცეპტის გარეშე საქართველოს აფთიაქებში. დეტალური ინფორმაცია იხილეთ შესაბამის გვერდებზე: /medications/piracetami, /medications/nootropili.
პირაცეტამის ფარმაკოლოგიური ეფექტი არ არის მყისიერი. კოგნიტური გაუმჯობესება ჩვეულებრივ შეიმჩნევა 2-6 კვირიანი რეგულარული მიღების შემდეგ. მიოკლონუსის შემთხვევაში ეფექტი შეიძლება გამოვლინდეს უფრო ადრე, ტიტრაციის პერიოდში. პლაზმაში მაქსიმალური კონცენტრაცია მიიღწევა 30-40 წუთში, მაგრამ კლინიკური ეფექტი კუმულაციურია.
დიახ, პირაცეტამი განკუთვნილია ხანგრძლივი მიღებისთვის. კორტიკალური მიოკლონუსის დროს მკურნალობა უვადოა. კოგნიტური დარღვევებისთვის რეკომენდებულია მინიმუმ 3-6 თვიანი კურსი ეფექტის შეფასებით. პრეპარატი არ იწვევს დამოკიდებულებას ან ტოლერანტობას, მაგრამ მკვეთრი მოხსნა არ არის რეკომენდებული მიოკლონუსის პაციენტებში.
პირაცეტამი არის პირველი და ყველაზე შესწავლილი ნოოტროპი. მისი „შთამომავლებია" ანირაცეტამი (უფრო ლიპოფილური), ოქსირაცეტამი, ფენილპირაცეტამი (უფრო ძლიერი) და ლევეტირაცეტამი (ანტიეპილეფსიური). პირაცეტამი გამოირჩევა უსაფრთხოების ხანგრძლივი გამოცდილებით, მაგრამ მოითხოვს შედარებით მაღალ დოზებს ეფექტის მისაღწევად.
პირაცეტამი არ არის სედატიური საშუალება და არ იწვევს ძილიანობას. პირიქით, ზოგიერთ პაციენტში შეიძლება გამოიწვიოს უძილობა ან აგზნებადობა, განსაკუთრებით მკურნალობის დასაწყისში ან მაღალ დოზებში. ამიტომ რეკომენდებულია ბოლო დოზის მიღება გვიან საღამოს არ მოხდეს.
პირაცეტამი ზოგიერთ ქვეყანაში დამტკიცებულია 3 წელს ზემოთ ბავშვებში დისლექსიის კომპლექსურ მკურნალობაში. დოზა: 3.2 გ/დღეში. მიოკლონუსის ჩვენებით გამოიყენება 16 წელს ზემოთ მოზარდებში. პედიატრიული გამოყენება უნდა მოხდეს ნევროლოგის ზედამხედველობით.
დიახ, მძიმე თირკმლის უკმარისობის დროს (კრეატინინის კლირენსი <30 მლ/წთ) პირაცეტამი აბსოლუტურად უკუნაჩვენებია, რადგან პრეპარატის >95% ელიმინირდება თირკმლებით უცვლელი სახით. ზომიერი უკმარისობის დროს დოზის კორექცია სავალდებულოა (EMA SmPC).