phospholipids · INN
phospholipids (phospholipids) ხელმისაწვდომია საქართველოში 2 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ფოსფოლიპიდები (ესენციალური ფოსფოლიპიდები, EPL) — ღვიძლის დაცვითი (ჰეპატოპროტექტორული) მოქმედების მქონე პრეპარატია, რომელიც შეიცავს სოიოს ბობიდან მიღებულ პოლიენილფოსფატიდილქოლინს (PPC). პრეპარატი აღადგენს ღვიძლის უჯრედთა (ჰეპატოციტების) მემბრანის სტრუქტურულ მთლიანობას, ხელს უწყობს ლიპიდური მეტაბოლიზმის ნორმალიზებას და ამცირებს ღვიძლის ფიბროზის პროგრესირებას. გამოიყენება ცხიმოვანი ჰეპატოზის, ალკოჰოლური და არაალკოჰოლური ღვიძლის დაავადების, ტოქსიკური და წამლისმიერი ჰეპატიტის, ასევე ციროზის კომპლექსურ მკურნალობაში. მიღება ხდება პერორალურად (კაფსულები) ან ინტრავენურად. პრეპარატი კარგად გადაიტანება, გვერდითი მოვლენები იშვიათია. უკუნაჩვენებია ინდივიდუალური მომატებული მგრძნობელობის შემთხვევაში. საქართველოში ხელმისაწვდომია მრავალი ბრენდი, მათ შორის ესენციალე ფორტე ნ და ფოსფოგლივი.
ესენციალური ფოსფოლიპიდები (Essential Phospholipids, EPL) წარმოადგენს სოიოს ბობიდან (Glycine max) მიღებულ მაღალგასუფთავებულ ფოსფატიდილქოლინის ფრაქციას, რომელიც მდიდარია პოლიუჯერი ცხიმოვანი მჟავებით — ძირითადად ლინოლის მჟავით (18:2). ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით პრეპარატი მიეკუთვნება ჰეპატოპროტექტორების ჯგუფს (ATC კოდი: A05BA).
ფოსფოლიპიდების, როგორც სამკურნალო საშუალების, კონცეფცია ჩამოყალიბდა 1950-იან წლებში, როდესაც გაირკვა, რომ ექზოგენური ფოსფატიდილქოლინი ჩართვის უნარს ავლენს ღვიძლის უჯრედთა დაზიანებულ მემბრანებში. 1966 წელს გერმანიაში პირველად დარეგისტრირდა ესენციალე® — ფოსფოლიპიდებზე დაფუძნებული პირველი კომერციული პრეპარატი. მას შემდეგ EPL ფართოდ გამოიყენება ევროპის, აზიისა და დსთ-ს ქვეყნებში ღვიძლის სხვადასხვა დაავადების დამხმარე მკურნალობის მიზნით.
ფოსფოლიპიდების აქტიური კომპონენტი — 1,2-დილინოლეოილფოსფატიდილქოლინი (DLPC) — სტრუქტურულად ჰომოლოგიურია ენდოგენური უჯრედმემბრანის ფოსფოლიპიდებისა, თუმცა შეიცავს მეტ პოლიუჯერ ცხიმოვან მჟავას, რაც მას მეტ მემბრანსტაბილიზირებულ მოქმედებას ანიჭებს (EMA Herbal Monograph). WHO-ს მოდელურ ნუსხაში პრეპარატი არ შედის, თუმცა ფართოდ აღიარებულია ეროვნულ ფარმაკოპეებში.
ესენციალური ფოსფოლიპიდების ფარმაკოლოგიური მოქმედება რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებულ მექანიზმს ემყარება:
ჰეპატოციტების პლაზმური მემბრანა და ენდოპლაზმური ბადის მემბრანები ძირითადად ფოსფოლიპიდებისგან შედგება. ღვიძლის დაზიანებისას (ტოქსიკური, ალკოჰოლური, ვირუსული) მემბრანის ფოსფოლიპიდური შემადგენლობა ირღვევა, იზრდება ქოლესტეროლ-ფოსფოლიპიდური კოეფიციენტი, რაც მემბრანის სიხისტისა და გამტარებლობის ცვლილებას იწვევს. ექზოგენურად მიწოდებული PPC ჩაერთვება დაზიანებულ მემბრანებში და აღადგენს ლიპიდური ბისტრატის ნორმალურ სტრუქტურას — ამ პროცესს „მემბრანოთერაპია" ეწოდება (Gundermann et al., 2016).
ფოსფატიდილქოლინის პოლიუჯერი ცხიმოვანი მჟავების ჯაჭვები ურთიერთქმედებენ თავისუფალ რადიკალებთან და ამცირებენ ლიპიდურ პეროქსიდაციას. EPL ასტიმულირებს სუპეროქსიდდისმუტაზის (SOD) და გლუტათიონ-პეროქსიდაზის (GPx) აქტივობას ჰეპატოციტებში, რითაც აძლიერებს ენდოგენურ ანტიოქსიდანტურ დაცვას.
In vitro და ცხოველურ მოდელებზე ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ PPC ამცირებს ღვიძლის ვარსკვლავისებრი უჯრედების (hepatic stellate cells) გააქტიურებას და კოლაგენის სინთეზს, რაც ფიბროზის პროგრესირების შენელებას განაპირობებს. ეს ეფექტი ნაწილობრივ TGF-β1 სიგნალური გზის ინჰიბირებით არის განპირობებული.
EPL ხელს უწყობს ქოლესტეროლის ეთერიფიკაციას LCAT (ლეციტინ-ქოლესტეროლ აცილტრანსფერაზა) ფერმენტის მეშვეობით, ამცირებს VLDL-ის (ძალზე დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების) ჰიპერპროდუქციას და ხელს უწყობს ტრიგლიცერიდების ბეტა-ოქსიდაციას. შედეგად მცირდება ჰეპატოციტებში ცხიმის აკუმულაცია — სტეატოზის რეგრესიის მნიშვნელოვანი მექანიზმი.
ფოსფატიდილქოლინი ნაღვლის ძირითადი ფოსფოლიპიდური კომპონენტია. EPL ხელს უწყობს ნაღვლის მიცელური სტრუქტურის სტაბილიზაციას და ქოლესტეროლის სოლუბილიზაციას, რაც ნაღვლის ლითოგენურობას ამცირებს.
ესენციალური ფოსფოლიპიდები გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობებისა და დაავადებების სამკურნალოდ ან დამხმარე თერაპიის სახით:
არაალკოჰოლური ცხიმოვანი ღვიძლის დაავადება (NAFLD) და არაალკოჰოლური სტეატოჰეპატიტი (NASH) — EPL-ის ერთ-ერთი ძირითადი ჩვენებაა. კლინიკურ კვლევებში აღინიშნა ტრანსამინაზების (ALT, AST) დონის კლება და ულტრასონოგრაფიული სურათის გაუმჯობესება EPL-ით მკურნალობის შემდეგ (Dajani et al., 2015).
ალკოჰოლური ჰეპატიტისა და ალკოჰოლური სტეატოზის (ალკოჰოლური ღვიძლის დაავადება) შემთხვევაში EPL გამოიყენება როგორც დამხმარე საშუალება ალკოჰოლის აბსტინენციასთან ერთად. მნიშვნელოვანია, რომ EPL არ ანაცვლებს ალკოჰოლზე უარის თქმას.
სამკურნალო საშუალებებით (მათ შორის ანტიტუბერკულოზური, ანტიეპილეფსიური პრეპარატები), ტოქსინებითა და ქსენობიოტიკებით გამოწვეული ღვიძლის დაზიანებისას (წამლისმიერი ჰეპატიტი) EPL გამოიყენება როგორც ციტოპროტექტორული საშუალება.
B და C ჰეპატიტის (ქრონიკული ჰეპატიტი) კომპლექსურ მკურნალობაში EPL გამოიყენება როგორც დამხმარე თერაპია ღვიძლის ფუნქციის გაუმჯობესების მიზნით, თუმცა არ ანაცვლებს ანტივირუსულ მკურნალობას.
ციროზის (ღვიძლის ციროზი) საწყის სტადიებზე EPL გამოიყენება ფიბროზის პროგრესირების შენელებისა და ღვიძლის ფუნქციური რეზერვის შენარჩუნების მიზნით.
მოზრდილები და 12 წელზე უფროსი მოზარდები:
ბავშვები (12 წლამდე):
ფოსფოლიპიდები თირკმელებით არ გამოიყოფა; დოზის კორექცია თირკმელთა უკმარისობისას საჭირო არ არის.
პრეპარატი სწორედ ღვიძლის დაავადებებში გამოიყენება; მძიმე დეკომპენსირებული ციროზის დროს გამოიყენება სიფრთხილით, თუმცა სპეციფიკური დოზის კორექცია არ არის საჭირო.
დოზის კორექცია არ არის საჭირო. კლინიკურ კვლევებში EPL კარგად გადაიტანებოდა ხანდაზმულ პაციენტებში.
პერორალურად მიღებული ფოსფატიდილქოლინი კარგად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 90%-ს. აბსორბციის შემდეგ ფოსფოლიპიდები ნაწილობრივ ჰიდროლიზდება პანკრეასული ფოსფოლიპაზა A2-ის მიერ ლიზოფოსფატიდილქოლინად, რომელიც ნაწლავის ლორწოვანში რეაცილირდება უკან ფოსფატიდილქოლინად. სისხლში მაქსიმალური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა მიღებიდან 6–24 საათში.
შეწოვილი ფოსფოლიპიდები ტრანსპორტირდება ლიპოპროტეინებთან ასოცირებული სახით — ძირითადად HDL-თან. ღვიძელი წარმოადგენს ძირითად სამიზნე ორგანოს, სადაც EPL კონცენტრირდება. ფოსფოლიპიდები ასევე გადანაწილდება სხვა ორგანოებსა და ქსოვილებში, მათ შორის ტვინში, თირკმელებში, ფილტვებში.
ფოსფატიდილქოლინი მონაწილეობს ნორმალურ ლიპიდურ მეტაბოლიზმში. იგი ჰიდროლიზდება ფოსფოლიპაზების მიერ ცხიმოვან მჟავებად, გლიცეროლად და ქოლინად, რომლებიც ხელახლა გამოიყენება ენდოგენური ფოსფოლიპიდების სინთეზში.
ელიმინაციის ნახევარპერიოდი (T½) ფოსფატიდილქოლინისთვის სისხლში შეადგენს 24–66 საათს. პრეპარატის მეტაბოლიტები გამოიყოფა ნაღვლით და ნაწილობრივ თირკმელებით. პლაზმიდან ქოლინის კლირენსი სწრაფია.
ესენციალური ფოსფოლიპიდები ზოგადად კარგად გადაიტანება; პროფილი უსაფრთხოების თვალსაზრისით ხელსაყრელია.
მნიშვნელოვანია ინტრავენური ფორმის განზავება მხოლოდ პაციენტის სისხლით — ელექტროლიტური ხსნარებით ან გლუკოზის ხსნარით განზავება იწვევს ემულსიის დესტაბილიზაციას, რაც საშიშია (EMA SmPC).
პრეპარატი არ ავლენს ჰეპატოტოქსიკურობას და არ იწვევს ღვიძლის ფერმენტების მომატებას — პირიქით, მიღწეულია მათი კლება მკურნალობის პროცესში.
ესენციალური ფოსფოლიპიდები ძირითადად ნატურალური ბიომოლეკულებია და ციტოქრომ P450 ფერმენტთა სისტემის ინჰიბირებას ან ინდუქციას არ იწვევს, რაც წამლისმიერი ურთიერთქმედებების რისკს მინიმალურს ხდის. მიუხედავად ამისა, რამდენიმე კლინიკურად მნიშვნელოვანი ურთიერთქმედება ცნობილია:
ფოსფოლიპიდების ერთდროულმა გამოყენებამ ვარფარინთან ერთად შეიძლება გააძლიეროს ანტიკოაგულანტური ეფექტი, რადგან ფოსფატიდილქოლინი ცვლის ლიპოპროტეინულ პროფილს და ვიტამინ K-ის ტრანსპორტს. რეკომენდებულია INR-ის მონიტორინგი.
EPL-ის ინტრავენური ფორმა არ უნდა შეერიოს ჰეპარინის ხსნარს ერთსა და იმავე შპრიცში ან საინფუზიო სისტემაში — ფარმაცევტული შეუთავსებლობის გამო.
ესტროგენები ხელს უწყობს ქოლესტაზის განვითარებას; EPL-ის ერთდროული გამოყენება შეიძლება ნაწილობრივ შეამციროს ეს ეფექტი, თუმცა ეს ფორმალურად ჩვენებად არ ითვლება.
თეორიული მონაცემებით, ფოსფოლიპიდებმა შეიძლება შეცვალოს ლიპოფილური წამლების (მათ შორის ტეტრაციკლინის) აბსორბცია. კლინიკური მნიშვნელობა მინიმალურია.
თუმცა ფორმალურად კონტრაინდიცირებული არ არის, ალკოჰოლის მოხმარება ეწინააღმდეგება EPL-ით მკურნალობის მიზანს (ღვიძლის აღდგენა) და სტრიქტულად არ არის რეკომენდებული.
ესენციალური ფოსფოლიპიდების პერორალურ ფორმას ორსულობის პერიოდში იყენებენ ზოგიერთ ქვეყანაში (განსაკუთრებით ორსულობის ინტრაჰეპატური ქოლესტაზის დროს), თუმცა კონტროლირებადი კლინიკური კვლევები ორსულ ქალებში არ ჩატარებულა. FDA კატეგორია ოფიციალურად მინიჭებული არ არის. პრეპარატი არ ავლენს ტერატოგენურ ან ემბრიოტოქსიკურ მოქმედებას ცხოველურ მოდელებში.
რეკომენდაცია: გამოყენება ორსულობის დროს შესაძლებელია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოსალოდნელი სარგებელი აღემატება პოტენციურ რისკს. ინტრავენური ფორმა ორსულობის დროს თავიდან უნდა იქნას აცილებული ბენზილის სპირტის შემცველობის გამო.
ფოსფატიდილქოლინი დედის რძის ბუნებრივი კომპონენტია. მიუხედავად ამისა, ფარმაცევტული პრეპარატის დამხმარე ნივთიერებების რძეში გადასვლის მონაცემები არასაკმარისია. ძუძუთი კვების პერიოდში გამოყენება რეკომენდებულია ექიმის მეთვალყურეობით.
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ხელმისაწვდომია ესენციალური ფოსფოლიპიდების რამდენიმე ბრენდი:
რეცეპტის გარეშე გაიცემა (OTC). ფასები და ხელმისაწვდომობა შეიძლება იცვლებოდეს; დეტალები იხილეთ pharma-wiki.ge-ს შესაბამის გვერდებზე.
მკურნალობის სტანდარტული კურსი შეადგენს 3–6 თვეს. ზოგიერთ შემთხვევაში (ქრონიკული ღვიძლის დაავადება) შეიძლება საჭირო გახდეს უფრო ხანგრძლივი მიღება. მკურნალობის ხანგრძლივობას განსაზღვრავს ექიმი კლინიკური და ლაბორატორიული მონაცემების საფუძველზე (ღვიძლის ტრანსამინაზების, ულტრაბგერითი კვლევის შედეგები).
არა, კატეგორიულად არ არის რეკომენდებული. EPL-ით მკურნალობის მიზანი ღვიძლის აღდგენაა, ხოლო ალკოჰოლი ღვიძლის დაზიანების ძირითადი მიზეზია. ალკოჰოლის მოხმარება ასულელებს მკურნალობის ეფექტს და აუარესებს პროგნოზს.
ესენციალე ფორტე ნ შეიცავს მხოლოდ ფოსფატიდილქოლინს (300 მგ კაფსულაში), ხოლო ფოსფოგლივი (/medications/phosphogliv) შეიცავს ფოსფოლიპიდებს + გლიცირიზინის მჟავას, რომელიც დამატებით ანთების საწინააღმდეგო და ანტივირუსულ მოქმედებას ავლენს. არჩევანი დამოკიდებულია კონკრეტულ ჩვენებაზე და ექიმის რეკომენდაციაზე.
12 წელზე უფროსი მოზარდებისთვის პრეპარატი ნებადართულია სტანდარტული დოზით. 12 წლამდე ასაკის ბავშვებისთვის არ არის საკმარისი კლინიკური მონაცემები, ამიტომ პედიატრიულ პრაქტიკაში გამოყენება მხოლოდ ექიმის გადაწყვეტილებით არის შესაძლებელი.
არა. EPL არის მხოლოდ დამხმარე, ჰეპატოპროტექტორული საშუალება. ვირუსული ჰეპატიტის (ჰეპატიტი B, ჰეპატიტი C) მკურნალობა მოითხოვს სპეციფიკურ ანტივირუსულ თერაპიას (მაგალითად, სოფოსბუვირი, ტენოფოვირი). EPL გამოიყენება ღვიძლის ფუნქციის დამატებითი მხარდაჭერისთვის (EASL Guidelines, 2023).
EPL-ის ეფექტიანობის შესახებ არსებობს მრავალი კლინიკური კვლევა, თუმცა მათი ხარისხი ვარირებს. მაღალხარისხოვანი, მასშტაბური რანდომიზებული კვლევები შეზღუდულია. EASL და AASLD გაიდლაინები პირდაპირ არ რეკომენდავენ EPL-ს NAFLD/NASH-ის პირველი რიგის მკურნალობად, თუმცა რიგ ეროვნულ გაიდლაინებში (განსაკუთრებით გერმანიაში, რუსეთსა და ჩინეთში) EPL შეტანილია რეკომენდაციებში. პრეპარატის უსაფრთხოების კარგი პროფილი და კლინიკური გამოცდილება მის გამოყენებას ასაბუთებს დამხმარე თერაპიის სახით.