Permethrin · INN
პერმეთრინი (Permethrin) ხელმისაწვდომია საქართველოში 2 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
პერმეტრინი არის სინთეზური პირეტროიდული ინსექტიციდი, რომელიც გამოიყენება ეკტოპარაზიტული ინფექციების სამკურნალოდ — ძირითადად ქაჩლის (scabies) და თავის ტილის (pediculosis capitis) წინააღმდეგ. პრეპარატი მოქმედებს პარაზიტების ნერვული სისტემის ნატრიუმის არხებზე, იწვევს მათ პარალიზებას და სიკვდილს. პერმეტრინი ხელმისაწვდომია კრემის (5%) და ლოსიონის (1%) სახით. იგი შედის ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ მედიკამენტთა ნუსხაში (WHO Model List) და წარმოადგენს პირველი რიგის თერაპიას ქაჩლისა და პედიკულოზის დროს. პრეპარატი უსაფრთხოა 2 თვის ზემოთ ასაკის ბავშვებისთვის და ორსულებისთვის (ფრთხილად).
პერმეტრინი (Permethrin, INN) არის სინთეზური პირეტროიდი — ინსექტიციდი და აკარიციდი, რომელიც მიღებულია ბუნებრივი პირეტრინების (ქრიზანთემას ყვავილებიდან მიღებული) სტრუქტურული მოდიფიკაციით. იგი პირველად სინთეზირებულ იქნა 1973 წელს ბრიტანელი მეცნიერის მაიკლ ელიოტის მიერ და კლინიკურ პრაქტიკაში შემოვიდა 1980-იან წლებში.
ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით, პერმეტრინი მიეკუთვნება ანტიპარაზიტულ საშუალებათა ჯგუფს (ATC კოდი: P03AC04). იგი წარმოადგენს ტიპი I პირეტროიდს, რომელიც ხასიათდება სწრაფი "knockdown" ეფექტით — პარაზიტის სწრაფი პარალიზებით.
პრეპარატი გამოირჩევა მაღალი ლიპოფილურობით, რაც უზრუნველყოფს კანის ეპიდერმისში კარგ შეღწევადობას და პარაზიტის კუტიკულაში აბსორბციას. ამავდროულად, სისტემური შეწოვა ძალიან მინიმალურია (2%-ზე ნაკლები), რაც განაპირობებს მის მაღალ უსაფრთხოების პროფილს ადამიანებში (BNF 87).
პერმეტრინი შედის WHO-ს აუცილებელ მედიკამენტთა ნუსხაში (WHO Model List) და რეკომენდებულია როგორც პირველი რიგის საშუალება ქაჩლისა და პედიკულოზის მკურნალობისთვის მთელ მსოფლიოში. იგი ასევე ფართოდ გამოიყენება პრევენციული მიზნებისთვის — ტანსაცმლისა და ბადეების დამუშავებისთვის მალარიის ვექტორების წინააღმდეგ.
პერმეტრინის ანტიპარაზიტული მოქმედება დაფუძნებულია ნერვული სისტემის ვოლტაჟ-დამოკიდებული ნატრიუმის არხების (voltage-gated sodium channels) ინჰიბირებაზე. მოქმედების მექანიზმი მოიცავს შემდეგ ეტაპებს:
ნატრიუმის არხებზე მოქმედება: პერმეტრინი უკავშირდება ართროპოდების (ტკიპები, ტილები, ქაჩლის ტკიპა Sarcoptes scabiei) ნერვულ უჯრედებში არსებულ ვოლტაჟ-დამოკიდებულ ნატრიუმის არხებს და ახანგრძლივებს მათ ღია მდგომარეობას. ეს იწვევს ნატრიუმის იონების მუდმივ შემოდინებას ნერვულ უჯრედში (პერსისტენტული დეპოლარიზაცია).
რეპეტიციული ნერვული იმპულსები: ნატრიუმის არხების გახანგრძლივებული ღია მდგომარეობა იწვევს განმეორებით ნერვულ იმპულსებს (repetitive nerve firing), რაც ეტაპობრივად იწვევს ნერვული უჯრედების ჰიპერაგზნებადობას.
პარალიზება და სიკვდილი: მუდმივი დეპოლარიზაციის შედეგად ხდება ნერვული სისტემის "გამორთვა" — პარაზიტი განიცდის სპასტიკურ პარალიზებს, კარგავს მოძრაობის უნარს და იღუპება.
სელექტიურობა: პერმეტრინის სელექტიურობა ადამიანის მიმართ განპირობებულია რამდენიმე ფაქტორით:
პერმეტრინს აქვს ოვიციდური მოქმედებაც (კვერცხებზე ზემოქმედება), თუმცა ეს ეფექტი არასრულია — განსაკუთრებით ტილის კვერცხების (ჭინჭრის) მიმართ, რის გამოც ხშირად საჭიროა განმეორებითი აპლიკაცია 7-10 დღის შემდეგ (BNF 87).
პერმეტრინი ჩვენებულია შემდეგი მდგომარეობების დროს:
პერმეტრინი 5% კრემი წარმოადგენს პირველი რიგის თერაპიას ქაჩლის სამკურნალოდ — როგორც მოზრდილებში, ისე ბავშვებში (2 თვის ასაკიდან). იგი ეფექტურია Sarcoptes scabiei var. hominis-ის წინააღმდეგ. კრუსტოზული (ნორვეგიული) ქაჩლის შემთხვევაში პერმეტრინი გამოიყენება ივერმექტინთან კომბინაციაში (NICE CKS).
პერმეტრინი 1% ლოსიონი/კრემ-რეცხვა გამოიყენება თავის ტილის სამკურნალოდ. იგი ეფექტურია Pediculus humanus capitis-ის ზრდასრული ფორმებისა და ნიმფების წინააღმდეგ (BNF 87).
სხეულის ტილის ინფესტაციის დროს პერმეტრინი გამოიყენება კანზე აპლიკაციისა და ტანსაცმლის დამუშავებისთვის.
Pthirus pubis-ის (საზარდულის ტილის) ინფესტაციის სამკურნალოდ.
ზოგიერთ შემთხვევაში პერმეტრინი 5% კრემი გამოიყენება პაპულოპუსტულური როზაცეის სამკურნალოდ, განსაკუთრებით Demodex folliculorum-ის თანხმლებისას.
მოზრდილები და ბავშვები ≥2 თვის:
ახალშობილები და ბავშვები <2 თვის: არ არის რეკომენდებული; სპეციალისტის კონსულტაცია საჭიროა.
კრუსტოზული ქაჩალი:
მოზრდილები და ბავშვები ≥2 თვის:
ტოპიკური გამოყენებისას სისტემური აბსორბცია უმნიშვნელოა (<2%), ამიტომ დოზის კორექცია თირკმლის ან ღვიძლის უკმარისობისას არ არის საჭირო (EMA SmPC).
სტანდარტული დოზირება; სახე, თავის კანი და ყურები უნდა ჩაერთოს აპლიკაციის ზონაში.
აბსორბცია: ტოპიკური აპლიკაციის შემდეგ სისტემური აბსორბცია ძალიან დაბალია — ინტაქტური კანიდან 2%-ზე ნაკლები შეიწოვება. დაზიანებული ან ანთებით შეცვლილი კანიდან შეწოვა შეიძლება ოდნავ გაიზარდოს, მაგრამ კლინიკურად მნიშვნელოვანი არ არის.
განაწილება: შეწოვილი პერმეტრინი უკავშირდება პლაზმის ცილებს. კანის ეპიდერმისში კონცენტრირდება და რჩება ლიპიდურ ფენაში, რაც უზრუნველყოფს რეზიდუალურ ინსექტიციდურ მოქმედებას აპლიკაციიდან 2 კვირის შემდეგაც.
მეტაბოლიზმი: შეწოვილი პერმეტრინი სწრაფად ჰიდროლიზდება ღვიძლის და პლაზმის ესთერაზებით (კარბოქსილესთერაზა) ინაქტიურ მეტაბოლიტებად. ძირითადი მეტაბოლიზმის გზა: ესთერული ბმის ჰიდროლიზი → ინაქტიური მეტაბოლიტები (3-ფენოქსიბენზოის მჟავა და სხვა).
ექსკრეცია: მეტაბოლიტები გამოიყოფა შარდით. ნახევარდაშლის პერიოდი (T½) სისტემურ მიმოქცევაში სწრაფია — დაახლოებით 2-3 საათი, რაც დამატებით უზრუნველყოფს უსაფრთხოების პროფილს.
რეზიდუალური აქტივობა: კანზე პერმეტრინი ინარჩუნებს ინსექტიციდურ მოქმედებას ბანაობის შემდეგაც — განსაკუთრებით ტანსაცმელზე იმპრეგნაციისას (ეფექტი რჩება 6 კვირამდე ან 6 რეცხვამდე).
პერმეტრინის ტოპიკური გამოყენებისას სისტემური წამლის ურთიერთქმედებები პრაქტიკულად არ არსებობს უმნიშვნელო აბსორბციის გამო. მიუხედავად ამისა, გასათვალისწინებელია შემდეგი:
მნიშვნელოვანი კლინიკური საკითხია პერმეტრინის მიმართ რეზისტენტობის ზრდა თავის ტილის პოპულაციებში (kdr მუტაცია — knockdown resistance). ასეთ შემთხვევებში რეკომენდებულია ალტერნატიული თერაპია: მალათიონი, დიმეტიკონი ან ივერმექტინი (NICE CKS).
პერმეტრინი კატეგორიზებულია როგორც FDA კატეგორია B — ცხოველებზე ჩატარებული კვლევებით ტერატოგენულობა არ გამოვლენილა, ადამიანებზე ადეკვატური კვლევები არ არსებობს, თუმცა მინიმალური სისტემური შეწოვის გათვალისწინებით რისკი დაბალია.
BNF-ის მიხედვით, პერმეტრინი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ორსულობის პერიოდში, თუ კლინიკური აუცილებლობა არსებობს (BNF 87). იგი წარმოადგენს პრეფერენციულ არჩევანს ორსულ ქალებში ქაჩლისა და პედიკულოზის მკურნალობისთვის.
პერმეტრინი აღმოჩენილია დედის რძეში მინიმალური რაოდენობით. ტოპიკური გამოყენებისას სისტემურ მიმოქცევაში მოხვედრილი რაოდენობა უმნიშვნელოა. ძუძუთი კვების პერიოდში გამოყენება დასაშვებია, მაგრამ რეკომენდებულია ძუძუს არეში აპლიკაციის თავიდან აცილება ან საფუძვლიანი ჩაბანვა კვებამდე (EMA SmPC).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე პერმეტრინის შემცველი პრეპარატები ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ბრენდის სახით:
პრეპარატები ხელმისაწვდომია აფთიაქებში რეცეპტის გარეშე (OTC). მკურნალობის დაწყებამდე რეკომენდებულია ექიმთან ან ფარმაცევტთან კონსულტაცია, განსაკუთრებით ბავშვებისთვის და ორსულებისთვის.
ქაჩლის მკურნალობისას 5% კრემი უნდა დარჩეს კანზე 8-12 საათის განმავლობაში (საუკეთესოა ღამით). პედიკულოზის დროს 1% ლოსიონი ტოვებენ 10 წუთის განმავლობაში. მნიშვნელოვანია ინსტრუქციის ზუსტად დაცვა — ნაადრევმა ჩაბანვამ შეიძლება შეამციროს ეფექტურობა.
დიახ, უმეტეს შემთხვევაში რეკომენდებულია განმეორებითი აპლიკაცია 7 დღის შემდეგ. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან პერმეტრინის ოვიციდური (კვერცხების მოკვლის) ეფექტი არასრულია — განმეორებითი დამუშავება კლავს ახლად გამოჩეკილ ლარვებს (BNF 87).
ქაჩლის მკურნალობის შემდეგ ქავილი შეიძლება გაგრძელდეს 2-4 კვირა. ეს არ ნიშნავს მკურნალობის წარუმატებლობას — ქავილი გამოწვეულია იმუნოლოგიური რეაქციით მკვდარი ტკიპების ნარჩენებზე. თუ ქავილი 4 კვირაზე მეტ ხანს გრძელდება ან გამწვავდება, საჭიროა ექიმთან კონსულტაცია რეინფესტაციის გამოსარიცხავად.
პერმეტრინი 5% კრემი ნებადართულია 2 თვის ასაკიდან ქაჩლის სამკურნალოდ, ხოლო 1% ლოსიონი — პედიკულოზის დროს. ბავშვებში, განსხვავებით მოზრდილებისგან, კრემი უნდა წაესვას თავის კანზე, სახეზე (თვალების გარშემო ფრთხილად), ყურებსა და კისერზეც. 2 თვეზე უმცროს ჩვილებში გამოყენება არ არის რეკომენდებული.
ქაჩლის შემთხვევაში მნიშვნელოვანია ოჯახის ყველა წევრისა და ახლო კონტაქტის ერთდროული მკურნალობა — მაშინაც, თუ მათ სიმპტომები არ აქვთ (ინკუბაციური პერიოდი 4-6 კვირაა). ტანსაცმელი და თეთრეული უნდა გაირეცხოს ≥60°C ტემპერატურაზე ან დაილუქოს პლასტმასის პარკში 72 საათის განმავლობაში (NICE CKS).
თუ ორჯერადი აპლიკაციის შემდეგ ინფესტაცია გრძელდება, შესაძლოა: (1) არასწორი აპლიკაცია — გადახედეთ ტექნიკას; (2) რეინფესტაცია — დაამუშავეთ ყველა კონტაქტი; (3) რეზისტენტობა — განიხილეთ ალტერნატივა: მალათიონი 0.5%, ივერმექტინი (პერორალური), ან დიმეტიკონი 4%. კონსულტაცია ექიმთან აუცილებელია (BNF 87).