pantoprazole · INN
pantoprazole (pantoprazole) ხელმისაწვდომია საქართველოში 4 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
პანტოპრაზოლი არის პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორი (PPI), რომელიც გამოიყენება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის მჟავასთან დაკავშირებული დაავადებების სამკურნალოდ. იგი შეუქცევადად ბლოკავს H⁺/K⁺-ატფაზას (პროტონულ ტუმბოს) კუჭის პარიეტულ უჯრედებში, რაც იწვევს მარილმჟავას სეკრეციის მნიშვნელოვან დათრგუნვას. ძირითადი ჩვენებებია: გასტროეზოფაგური რეფლუქსური დაავადება (GERD), კუჭისა და თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლულოვანი დაავადება, ზოლინგერ-ელისონის სინდრომი და _Helicobacter pylori_-ს ერადიკაციის კომბინირებული თერაპია. პანტოპრაზოლი ხელმისაწვდომია პერორალური და ინტრავენური ფორმებით. მოზრდილთა სტანდარტული დოზაა 20–40 მგ დღეში ერთხელ. პრეპარატი კარგად აიტანება, თუმცა ხანგრძლივი გამოყენებისას შესაძლებელია მაგნიუმის დეფიციტი, ძვლის მოტეხილობების რისკის მომატება და _Clostridioides difficile_-ასოცირებული დიარეა.
პანტოპრაზოლი (INN: pantoprazole) არის ბენზიმიდაზოლის წარმოებული, რომელიც მიეკუთვნება პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორების (PPI) ჯგუფს. იგი პირველად სინთეზირდა 1980-იანი წლების ბოლოს Byk Gulden (შემდგომში Nycomed/Takeda) ფარმაცევტული კომპანიის მიერ გერმანიაში. კლინიკურ პრაქტიკაში დაინერგა 1994 წელს და მას შემდეგ გახდა ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გამოყენებული ანტისეკრეტორული პრეპარატი მსოფლიოში (WHO Model List).
PPI-ების კლასი მოიცავს ომეპრაზოლს, ლანსოპრაზოლს, რაბეპრაზოლს და ეზომეპრაზოლს. პანტოპრაზოლი გამოირჩევა შედარებით დაბალი წამლებთან ურთიერთქმედების პროფილით, რაც განპირობებულია ციტოქრომ P450 ფერმენტთა სისტემის ნაკლებად გამოხატული ინჰიბიციით სხვა PPI-ებთან შედარებით (EMA SmPC).
ქიმიურად პანტოპრაზოლი არის ნატრიუმის სესქვიჰიდრატის სახით (pantoprazole sodium sesquihydrate). პრეპარატი წარმოადგენს პროწამალს (prodrug) — მჟავა გარემოში აქტივდება სულფენამიდის ფორმაში, რომელიც კოვალენტურად უკავშირდება პროტონულ ტუმბოს. პანტოპრაზოლი ხელმისაწვდომია ტაბლეტების (20 მგ, 40 მგ), ინტრავენური ინფუზიის ფხვნილის (40 მგ) და ნაწლავში ხსნადი გრანულების ფორმებით.
პანტოპრაზოლის მოქმედების მექანიზმი დაფუძნებულია კუჭის პარიეტული უჯრედების აპიკალურ მემბრანაზე განლაგებული H⁺/K⁺-ატფაზას (პროტონული ტუმბოს) შეუქცევად ინჰიბიციაზე. ეს ფერმენტი წარმოადგენს მარილმჟავას სეკრეციის საბოლოო ეტაპს და პასუხისმგებელია წყალბადის იონების (H⁺) გაცვლაზე კალიუმის იონებზე (K⁺) კუჭის ლუმენში.
აქტივაციის პროცესი: პანტოპრაზოლი, როგორც სუსტი ფუძე (pKa ≈ 3.9), პერორალური მიღების შემდეგ შეიწოვება თორმეტგოჯა ნაწლავში (ნაწლავში ხსნადი გარსის წყალობით) და სისხლის მიმოქცევით მიაღწევს პარიეტულ უჯრედებს. იგი სელექტიურად გროვდება სეკრეტორული კანალიკულების მჟავა გარემოში (pH < 3), სადაც ხდება მისი პროტონირება და ტრანსფორმაცია აქტიურ სულფენამიდის ფორმაში.
კოვალენტური შეკავშირება: აქტივირებული სულფენამიდი კოვალენტურად (დისულფიდური ბმის მეშვეობით) უკავშირდება H⁺/K⁺-ატფაზას α-ქვეერთეულის ცისტეინის ნაშთებს — ძირითადად Cys813 და Cys822 პოზიციებზე. ეს კავშირი შეუქცევადია, რაც ნიშნავს, რომ მჟავას სეკრეცია აღდგება მხოლოდ ახალი ტუმბოს მოლეკულების სინთეზის შემდეგ (ნახევარპერიოდი ≈ 54 საათი) (BNF 87).
ფარმაკოდინამიკური ეფექტი: პანტოპრაზოლი 40 მგ-ის ერთჯერადი დოზით ამცირებს ბაზალურ მჟავას სეკრეციას 80-90%-ით, ხოლო სტიმულირებულ სეკრეციას — 85-95%-ით. მაქსიმალური ანტისეკრეტორული ეფექტი მიიღწევა 2-3 დღის რეგულარული მიღების შემდეგ. ინტრაგასტრული pH 3-ის ზემოთ შენარჩუნება შესაძლებელია დღე-ღამის 70-80%-ის განმავლობაში.
პანტოპრაზოლი არ ახდენს მნიშვნელოვან გავლენას ჰისტამინის H₂-რეცეპტორებზე, მუსკარინულ რეცეპტორებზე ან გასტრინის რეცეპტორებზე, რაც განაპირობებს მის სელექტიურობას. თუმცა, მჟავას სეკრეციის ხანგრძლივი დათრგუნვა იწვევს კომპენსატორულ ჰიპერგასტრინემიას G-უჯრედების სტიმულაციის გზით.
პანტოპრაზოლი გამოიყენება შემდეგი დაავადებებისა და მდგომარეობების სამკურნალოდ:
გასტროეზოფაგური რეფლუქსური დაავადება (GERD): ეროზიული ეზოფაგიტის მკურნალობა და შემანარჩუნებელი თერაპია. პანტოპრაზოლი 40 მგ დღეში ეფექტურად ახდენს საყლაპავის ლორწოვანის განკურნებას 4-8 კვირაში (NICE NG136). არაეროზიული რეფლუქსური დაავადების სიმპტომური მკურნალობისთვის გამოიყენება 20 მგ დოზით. იხ. /conditions/gerd.
კუჭისა და თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლულოვანი დაავადება: აქტიური დუოდენალური წყლულის მკურნალობა (ჩვეულებრივ 2-4 კვირის კურსი) და კუჭის წყლული (4-8 კვირა). იხ. /conditions/peptic-ulcer.
_Helicobacter pylori_-ს ერადიკაცია: კომბინაციაში ორ ანტიბიოტიკთან (მაგ., ამოქსიცილინი + კლარითრომიცინი ან მეტრონიდაზოლი) 7-14 დღის განმავლობაში. სტანდარტული სამმაგი თერაპიის ნაწილი (BNF 87).
ზოლინგერ-ელისონის სინდრომი: პათოლოგიური ჰიპერსეკრეციის მდგომარეობები, სადაც დოზა ინდივიდუალურად ტიტრირდება, ზოგჯერ 240 მგ/დღემდე.
NSAID-ასოცირებული კუჭის წყლულების პროფილაქტიკა: მაღალი რისკის პაციენტებში, რომლებიც იღებენ არასტეროიდულ ანთების საწინააღმდეგო საშუალებებს ხანგრძლივად, 20 მგ დღეში (EMA SmPC).
სტრესული წყლულების პროფილაქტიკა: ინტენსიური თერაპიის განყოფილებაში მყოფ კრიტიკულ პაციენტებში ინტრავენური ფორმით.
ზედა კუჭ-ნაწლავიდან სისხლდენა: ინტრავენურად 80 მგ ბოლუსი + 8 მგ/საათი ინფუზია ენდოსკოპიური ჰემოსტაზის შემდეგ.
| ჩვენება | დოზა | ხანგრძლივობა | |---------|------|--------------| | ეროზიული ეზოფაგიტი (მკურნალობა) | 40 მგ × 1/დღეში | 4-8 კვირა | | GERD შემანარჩუნებელი | 20 მგ × 1/დღეში | გრძელვადიანი | | დუოდენალური წყლული | 40 მგ × 1/დღეში | 2-4 კვირა | | კუჭის წყლული | 40 მგ × 1/დღეში | 4-8 კვირა | | H. pylori ერადიკაცია | 40 მგ × 2/დღეში | 7-14 დღე | | NSAID პროფილაქტიკა | 20 მგ × 1/დღეში | მკურნალობის პერიოდში | | ზოლინგერ-ელისონი | 80 მგ/დღეში, ტიტრაცია ≤240 მგ | ინდივიდუალური |
მიღების წესი: ტაბლეტი მიიღება საჭმლის წინ (სასურველია დილით, უზმოზე), მთლიანად, დაღეჭვისა და დანაწევრების გარეშე (ნაწლავში ხსნადი გარსი).
GERD: 20-40 მგ დღეში ერთხელ, 8 კვირამდე. 12 წლამდე ასაკში გამოყენება შეზღუდულია (BNF 87).
დოზის კორექცია არ არის საჭირო, მათ შორის ჰემოდიალიზის პაციენტებში (პრეპარატი არ გამოიდევნება დიალიზით).
მსუბუქი-საშუალო სიმძიმის ღვიძლის უკმარისობისას (Child-Pugh A და B): მაქსიმალური დოზა 20 მგ/დღეში. მძიმე ღვიძლის უკმარისობისას (Child-Pugh C): გამოყენება არ არის რეკომენდებული (EMA SmPC).
40 მგ ი/ვ 2-15 წუთის განმავლობაში, დღეში ერთხელ ან ორჯერ. სისხლდენისას: 80 მგ ბოლუსი, შემდეგ 8 მგ/საათი 72 საათის განმავლობაში.
შეწოვა: პანტოპრაზოლის აბსოლუტური ბიოშეღწევადობა პერორალურად შეადგენს დაახლოებით 77%. მაქსიმალური კონცენტრაცია პლაზმაში (Cmax) მიიღწევა 2-2.5 საათში (Tmax). საკვები არ ცვლის AUC-ს, თუმცა შეიძლება გადაავადოს Tmax-ს. ნაწლავში ხსნადი ტაბლეტის გარსი უზრუნველყოფს სტაბილურობას კუჭის მჟავა გარემოში.
განაწილება: მოცულობა განაწილების (Vd) შეადგენს დაახლოებით 0.15 ლ/კგ. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება მაღალია — 98%, ძირითადად ალბუმინთან.
მეტაბოლიზმი: პანტოპრაზოლი მეტაბოლიზდება ღვიძლში ციტოქრომ P450 სისტემის მეშვეობით, ძირითადად CYP2C19 და ნაწილობრივ CYP3A4 ფერმენტებით. ძირითადი მეტაბოლიტია დესმეთილპანტოპრაზოლის სულფატი, რომელიც ფარმაკოლოგიურად არააქტიურია. CYP2C19-ის პოლიმორფიზმი გავლენას ახდენს მეტაბოლიზმის სიჩქარეზე — „ნელი მეტაბოლიზატორების" AUC 3-6-ჯერ მეტია „სწრაფ მეტაბოლიზატორებთან" შედარებით.
ელიმინაცია: ნახევარელიმინაციის პერიოდი (t½) შეადგენს 1-2 საათს (ნელი მეტაბოლიზატორებში — 3-6 საათი). მეტაბოლიტების 80% გამოიყოფა თირკმელებით, 20% — ნაღვლით/განავლით. მნიშვნელოვანია, რომ მოკლე t½-ის მიუხედავად, ანტისეკრეტორული ეფექტი გრძელდება 24 საათზე მეტ ხანს, რადგან ფერმენტთან კავშირი შეუქცევადია (EMA SmPC).
ორსულობა: FDA კატეგორია B (ძველი კლასიფიკაცია). ცხოველებზე ჩატარებულმა კვლევებმა არ აჩვენა ტერატოგენულობა. ადამიანის მონაცემები შეზღუდულია, თუმცა არსებული ეპიდემიოლოგიური კვლევები (დანიის კოჰორტა, შვედეთის რეგისტრი) არ ადასტურებს თანდაყოლილი მანკების რისკის მომატებას. მიუხედავად ამისა, გამოყენება რეკომენდებულია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მოსალოდნელი სარგებელი აჭარბებს პოტენციურ რისკს (EMA SmPC).
ლაქტაცია: პანტოპრაზოლი გამოიყოფა დედის რძეში მცირე რაოდენობით. კლინიკური მნიშვნელობა გაურკვეველია. BNF-ის მიხედვით, მწარმოებელი რეკომენდებს ძუძუთი კვების შეწყვეტას ან პრეპარატის შეწყვეტას სარგებელ-რისკის შეფასების საფუძველზე. პრაქტიკულად, მოკლევადიანი გამოყენება ჩვილისთვის დაბალი რისკის მატარებლად ითვლება (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე პანტოპრაზოლი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ბრენდის სახით:
კონკრეტული ბრენდის ხელმისაწვდომობა შეიძლება შეიცვალოს. დეტალური ინფორმაციისთვის იხილეთ შესაბამისი პრეპარატის გვერდი /medications/ სექციაში.
მწვავე მდგომარეობებისთვის (წყლული, ეზოფაგიტი) ჩვეულებრივი კურსი 4-8 კვირაა. ხანგრძლივი გამოყენება (GERD შემანარჩუნებელი თერაპია, ზოლინგერ-ელისონი) დასაშვებია, მაგრამ საჭიროებს პერიოდულ გადახედვას — მინიმუმ წელიწადში ერთხელ. NICE რეკომენდაციით, ყოველ 6-12 თვეში უნდა შეფასდეს თერაპიის გაგრძელების აუცილებლობა და დოზის შემცირების შესაძლებლობა (NICE NG136).
პანტოპრაზოლი ყველაზე ეფექტურია უზმოზე მიღებისას, საკვებამდე 30-60 წუთით ადრე. საკვები არ ამცირებს მთლიან შეწოვას (AUC), მაგრამ აგვიანებს მოქმედების დაწყებას. ოპტიმალური ეფექტისთვის რეკომენდებულია დილით, საუზმის წინ მიღება.
ორივე PPI კლასის წარმომადგენელია მსგავსი ეფექტურობით. ძირითადი განსხვავება მდგომარეობს CYP2C19-ზე ზემოქმედებაში: პანტოპრაზოლი ნაკლებად თრგუნავს ამ ფერმენტს, რაც თეორიულად ამცირებს წამლებთან ურთიერთქმედებების რისკს, განსაკუთრებით კლოპიდოგრელთან ერთდროული გამოყენებისას. კლინიკურ ეფექტურობაში მნიშვნელოვანი განსხვავება არ არის დადასტურებული.
ხანგრძლივი (>8 კვირა) მიღების შემდეგ უეცარმა შეწყვეტამ შესაძლოა გამოიწვიოს „რიბაუნდის" ჰიპერსეკრეცია — გულძმარვის, დისპეფსიის გაუარესება. რეკომენდებულია თანდათანობითი მოხსნა: დოზის შემცირება 1-2 კვირის განმავლობაში ან მიღების სიხშირის შემცირება ყოველ მეორე დღეზე (BNF 87).
პანტოპრაზოლი ხანდაზმულ პაციენტებში დოზის კორექციას არ საჭიროებს. თუმცა, ამ პოპულაციაში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ძვლის მოტეხილობების რისკს (ოსტეოპოროზთან კომბინაციაში), ჰიპომაგნიემიას (განსაკუთრებით დიურეტიკებთან ერთად) და _C. difficile_ ინფექციის გაზრდილ რისკს. რეკომენდებულია მინიმალური ეფექტური დოზა მინიმალური ხანგრძლივობით.
პანტოპრაზოლსა და ალკოჰოლს შორის პირდაპირი ფარმაკოკინეტიკური ურთიერთქმედება არ არის. თუმცა, ალკოჰოლი თავად ზრდის მჟავას სეკრეციას და აზიანებს კუჭის ლორწოვანს, რაც ამცირებს მკურნალობის ეფექტურობას. პაციენტებს, რომლებიც იღებენ პანტოპრაზოლს წყლულის ან ეზოფაგიტის გამო, რეკომენდებულია ალკოჰოლის მოხმარების შეზღუდვა ან თავის არიდება.