oxymetazoline · INN
oxymetazoline (oxymetazoline) ხელმისაწვდომია საქართველოში 5 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ნიზიტა 10გ მალ.ნაზალური *
OTCნიზიტა 10გ მალ.ნაზალური * · 10 g · ა
ნიზიტა 20მლ სპრეი ნაზალური *
OTCნიზიტა 20მლ სპრეი ნაზალური * · 20 ml · ა
ოქსიმეტაზოლინის ცხვირის სპრეი
OTCNazivin · 0.05% · nasal-spray
ოქსიმეტაზოლინის ცხვირის სპრეი
OTCOxymetazoline · · tablets
სნუპიკი 0 01% 5მლ ცხვ/წვ
OTCსნუპიკი 0 01% 5მლ ცხვ/წვ · 0 01% · tablets
ოქსიმეტაზოლინი (Oxymetazoline) არის ალფა-ადრენომიმეტიკური (α₁-ადრენერგული აგონისტი) პრეპარატი, რომელიც ძირითადად გამოიყენება ცხვირის ლორწოვანი გარსის შეშუპების მოსახსნელად და ცხვირის გაჭედილობის სამკურნალოდ. იგი ხელმისაწვდომია ცხვირის სპრეისა და წვეთების სახით და უზრუნველყოფს სწრაფ დეკონგესტანტურ ეფექტს — მოქმედება იწყება 5–10 წუთში და გრძელდება 12 საათამდე. პრეპარატი ნაჩვენებია ალერგიული და ვაზომოტორული რინიტის, სინუსიტისა და გაციების დროს ცხვირის გაჭედილობის სიმპტომური მკურნალობისთვის. მნიშვნელოვანია, რომ ოქსიმეტაზოლინი არ უნდა გამოიყენებოდეს 3–5 დღეზე მეტ ხანს, რადგან ხანგრძლივი გამოყენება იწვევს მედიკამენტოზური რინიტის განვითარებას (rhinitis medicamentosa). საქართველოში ხელმისაწვდომია ბრენდ სახელწოდებით „აფრინი" და სხვა (BNF 87).
ოქსიმეტაზოლინი (INN: Oxymetazoline) წარმოადგენს იმიდაზოლინის წარმოებულს, რომელიც მიეკუთვნება ტოპიკური ცხვირის დეკონგესტანტების ჯგუფს. იგი არის სელექციური α₁-ადრენერგული რეცეპტორების აგონისტი, ასევე ნაწილობრივი α₂-ადრენერგული აგონისტი, რაც განაპირობებს მის ხანგრძლივ ვაზოკონსტრიქტორულ მოქმედებას.
პრეპარატი პირველად სინთეზირებულ იქნა 1961 წელს გერმანული ფარმაცევტული კომპანია Merck-ის მიერ. მალევე იგი ფართოდ გავრცელდა მთელ მსოფლიოში, როგორც ყველაზე ეფექტური და ხანგრძლივმოქმედი ტოპიკური ცხვირის დეკონგესტანტი. ოქსიმეტაზოლინი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ძირითადი წამლების ნუსხაში (WHO Model List) და ხელმისაწვდომია ურეცეპტოდ გასაცემი (OTC) პრეპარატის სახით უმეტეს ქვეყნებში.
ქიმიურად ოქსიმეტაზოლინი წარმოადგენს 3-[(4,5-დიჰიდრო-1H-იმიდაზოლ-2-ილ)მეთილ]-6-(1,1-დიმეთილეთილ)-2,4-დიმეთილფენოლის ჰიდროქლორიდს. მოლეკულური ფორმულა: C₁₆H₂₄N₂O·HCl. იმიდაზოლინის ბირთვი განაპირობებს α-ადრენერგულ აქტივობას, ხოლო ტერტ-ბუთილის ჯგუფი — ლიპოფილურობასა და ხანგრძლივ მოქმედებას.
სხვა ცხვირის დეკონგესტანტებისგან (ქსილომეტაზოლინი, ნაფაზოლინი) განსხვავებით, ოქსიმეტაზოლინი გამოირჩევა ყველაზე ხანგრძლივი მოქმედებით — 12 საათამდე — რაც საშუალებას იძლევა, პრეპარატი მხოლოდ 2-ჯერ დღეში გამოიყენებოდეს (BNF 87). ფარმაკოლოგიურად იგი ასევე ავლენს ანთებისსაწინააღმდეგო თვისებებს in vitro კვლევებში, რაც განპირობებულია α₂-ადრენერგული რეცეპტორების აქტივაციით.
ოქსიმეტაზოლინი მოქმედებს, როგორც პირდაპირი სიმპათომიმეტიკური აგონისტი, რომელიც შერჩევითად უკავშირდება ალფა-ადრენერგულ რეცეპტორებს ცხვირის ლორწოვანი გარსის სისხლძარღვებში.
პრეპარატი უკავშირდება α₁-ადრენერგულ რეცეპტორებს, რომლებიც ლოკალიზებულია ცხვირის ღრუს ლორწოვანი გარსის არტერიოლებისა და ვენულების გლუვ კუნთოვან უჯრედებში. ეს იწვევს Gq-ცილის აქტივაციას → ფოსფოლიპაზა C-ის სტიმულაციას → ინოზიტოლ-1,4,5-ტრიფოსფატის (IP₃) და დიაცილგლიცეროლის (DAG) წარმოქმნას → უჯრედშიდა კალციუმის კონცენტრაციის მომატებას → სისხლძარღვთა გლუვი კუნთების შეკუმშვას (ვაზოკონსტრიქცია).
ოქსიმეტაზოლინი ასევე ავლენს მნიშვნელოვან α₂-ადრენერგულ აქტივობას. α₂-რეცეპტორების აქტივაცია იწვევს Gi-ცილის მეშვეობით ადენილატციკლაზას ინჰიბიციას, ციკლური ადენოზინმონოფოსფატის (cAMP) დონის შემცირებას და, შედეგად, ნორეპინეფრინის გამოთავისუფლების პრესინაფსურ ინჰიბიციას. ეს მექანიზმი ხელს უწყობს ანთებითი მედიატორების გამოთავისუფლების შემცირებას და ნაწილობრივ განაპირობებს პრეპარატის ანთებისსაწინააღმდეგო ეფექტს (EMA SmPC).
ვაზოკონსტრიქციის შედეგად მცირდება:
ამ ეფექტების ერთობლიობა უზრუნველყოფს ცხვირის გაჭედილობის სწრაფ (5–10 წუთში) და ხანგრძლივ (10–12 საათამდე) შემსუბუქებას.
3–5 დღეზე მეტხანს უწყვეტი გამოყენებისას ვითარდება ტაქიფილაქსია და რებაუნდ-ვაზოდილატაცია. ეს განპირობებულია α-ადრენერგული რეცეპტორების ქვედა-რეგულაციით (down-regulation), ადგილობრივი ოქსიდაციური სტრესის ზრდით და ენდოგენური ვაზოდილატატორების (NO, პროსტაგლანდინები) კომპენსატორული მომატებით. შედეგად ვითარდება მედიკამენტოზური რინიტი — ქრონიკული ცხვირის გაჭედილობა, რომელიც თავად დეკონგესტანტის გამოყენებითაა განპირობებული (BNF 87).
ოქსიმეტაზოლინი ნაჩვენებია შემდეგ მდგომარეობებში:
[მწვავე სინუსიტი](/conditions/sinusiti) — სინუსების ბუნებრივი ხვრელების (ოსტიუმები) დეკონგესტაცია სინუსების დრენაჟის გაუმჯობესებისა და ტკივილის შემცირების მიზნით. გამოიყენება ანტიბიოტიკოთერაპიის დამხმარე საშუალებად (BNF 87).
მნიშვნელოვანია, რომ ოქსიმეტაზოლინი წარმოადგენს მხოლოდ სიმპტომურ საშუალებას და არ მკურნალობს ცხვირის გაჭედილობის მიზეზს. ყველა შემთხვევაში რეკომენდებულია მოკლევადიანი (3–5 დღე) გამოყენება (BNF 87, EMA SmPC).
ოქსიმეტაზოლინის გამოყენება უკუნაჩვენებია 2 წელზე პატარა ბავშვებში სისტემური ტოქსიურობის მაღალი რისკის გამო (BNF 87).
ტოპიკური გამოყენებისას სისტემური აბსორბცია მინიმალურია, ამიტომ დოზის კორექცია ჩვეულებრივ არ არის საჭირო. თუმცა, მძიმე თირკმლის ან ღვიძლის უკმარისობის მქონე პაციენტებში გამოყენება სიფრთხილით უნდა მოხდეს (EMA SmPC).
ოქსიმეტაზოლინი ტოპიკური (ინტრანაზალური) გამოყენებისას ნაწილობრივ აბსორბირდება ცხვირის ლორწოვანი გარსიდან სისტემურ სისხლმიმოქცევაში. სისტემური ბიოშეღწევადობა დაბალია — დაახლოებით 10–30% გამოყენებული დოზისა. ადგილობრივი მოქმედების დაწყება ხდება 5–10 წუთში აპლიკაციიდან, ხოლო პიკური ეფექტი მიიღწევა 15–30 წუთში (EMA SmPC).
სისტემურ სისხლმიმოქცევაში მოხვედრისას ოქსიმეტაზოლინი პლაზმის ცილებთან შეკავშირების ხარისხი საშუალოა. პრეპარატი კვეთს ჰემატოენცეფალურ ბარიერს მინიმალური რაოდენობით, თუმცა დოზის გადაჭარბების შემთხვევაში ცენტრალური ნერვული სისტემის ეფექტები შესაძლებელია (ძილიანობა, სედაცია).
პრეპარატი მეტაბოლიზდება ძირითადად ღვიძლში ჰიდროქსილირებისა და გლუკურონიდაციის გზით. მეტაბოლიტები ფარმაკოლოგიურად არააქტიურია.
ელიმინაცია ხორციელდება ძირითადად თირკმელებით, ნაწილობრივ უცვლელი სახით და ნაწილობრივ მეტაბოლიტების სახით. ნახევარდაშლის პერიოდი (T½) შეადგენს დაახლოებით 5–8 საათს, თუმცა ადგილობრივი ფარმაკოდინამიკური ეფექტი გრძელდება 12 საათამდე, რაც განპირობებულია ქსოვილოვანი კუმულაციითა და რეცეპტორებთან მჭიდრო ბმით (BNF 87).
ძირითადი: ინტრანაზალური (ცხვირის სპრეი, წვეთები). ასევე ხელმისაწვდომია ოფთალმოლოგიური (თვალის წვეთები) და ტოპიკური დერმატოლოგიური ფორმები.
სისტემური გვერდითი ეფექტები (ძირითადად დოზის გადაჭარბების ან ხანგრძლივი გამოყენებისას):
ბავშვებში სპეციფიკური რისკები:
პატარა ბავშვებში, განსაკუთრებით 2 წელზე უმცროსებში, ოქსიმეტაზოლინის შემთხვევით მიღებამ ან ჭარბმა დოზამ შეიძლება გამოიწვიოს სერიოზული სისტემური ტოქსიურობა: ჰიპოთერმია, ბრადიკარდია, ჰიპოტენზია, სუნთქვის დეპრესია, კომა. ეს განპირობებულია ცენტრალური α₂-ადრენერგული ეფექტებით (BNF 87).
ეს არის ოქსიმეტაზოლინის ყველაზე კლინიკურად მნიშვნელოვანი გვერდითი ეფექტი. ხანგრძლივი (>5–7 დღე) გამოყენება იწვევს:
მკურნალობა მოიცავს პრეპარატის თანდათანობით შეწყვეტას და ინტრანაზალური კორტიკოსტეროიდების დანიშნულებას (EMA SmPC).
ხანდაზმულ პაციენტებში სიფრთხილეა საჭირო კარდიოვასკულარული გვერდითი ეფექტების მომატებული რისკის გამო.
მონოამინოქსიდაზას ინჰიბიტორებთან (მოკლობემიდი, სელეგილინი, ფენელზინი) ერთდროული გამოყენება უკუნაჩვენებია. MAO-ს დათრგუნვა ხელს უშლის ენდოგენური კატექოლამინების მეტაბოლიზმს, რაც ოქსიმეტაზოლინის სიმპათომიმეტიკურ ეფექტთან ერთად შეიძლება გამოიწვიოს ჰიპერტენზიული კრიზი. MAO ინჰიბიტორის მიღების შეწყვეტიდან მინიმუმ 14 დღე უნდა გავიდეს ოქსიმეტაზოლინის გამოყენებამდე (BNF 87).
ამიტრიპტილინი, იმიპრამინი და სხვა ტრიციკლური ანტიდეპრესანტები აძლიერებენ ოქსიმეტაზოლინის პრესორულ ეფექტს ნორეპინეფრინის უკუშთანთქმის ბლოკირებით. ეს ზრდის არტერიული ჰიპერტენზიის რისკს.
არასელექციური ბეტა-ბლოკატორები (პროპრანოლოლი) ოქსიმეტაზოლინთან ერთად შეიძლება გამოიწვიოს ჰიპერტენზია, რადგან β₂-მედიირებული ვაზოდილატაციის ბლოკირება აძლიერებს α-ადრენერგულ ვაზოკონსტრიქციას.
ეფედრინის, ფსევდოეფედრინის ან ფენილეფრინის შემცველ პრეპარატებთან ერთდროული გამოყენება ზრდის ადიტიურ სისტემურ სიმპათომიმეტიკურ ეფექტებს (ჰიპერტენზია, ტაქიკარდია).
ოქსიმეტაზოლინმა შეიძლება შეამციროს ანტიჰიპერტენზიული საშუალებების (ACE ინჰიბიტორები, კალციუმის არხების ბლოკატორები) ეფექტურობა სისტემური ვაზოკონსტრიქციის გამო, თუმცა ტოპიკური გამოყენებისას ეს ურთიერთქმედება ჩვეულებრივ კლინიკურად უმნიშვნელოა (EMA SmPC).
ერგოტამინთან ერთდროული გამოყენება ზრდის ვაზოსპაზმის რისკს.
ოქსიმეტაზოლინი FDA-ს კატეგორიით მიეკუთვნება კატეგორია C-ს — ცხოველურ კვლევებში გამოვლინდა ემბრიოტოქსიურობა მაღალი დოზების გამოყენებისას, ხოლო ადამიანებში ადეკვატური კონტროლირებული კვლევები არ ჩატარებულა.
ტოპიკური ინტრანაზალური გამოყენებისას სისტემური აბსორბცია დაბალია, თუმცა თეორიულად ვაზოკონსტრიქცია შეიძლება გავლენას ახდენდეს საშვილოსნო-პლაცენტარულ სისხლმიმოქცევაზე. ზოგიერთი კლინიკური სახელმძღვანელო ნებადართულად მიიჩნევს მოკლევადიან (3 დღემდე) გამოყენებას ორსულობის მეორე და მესამე ტრიმესტრში, როდესაც სარგებელი აღემატება რისკს. პირველ ტრიმესტრში გამოყენება არ არის რეკომენდებული (BNF 87).
უცნობია, გამოიყოფა თუ არა ოქსიმეტაზოლინი დედის რძეში. ტოპიკური გამოყენებისას სისტემური კონცენტრაცია დაბალია, ამიტომ მოკლევადიანი გამოყენება ძუძუთი კვების დროს ზოგადად მისაღებად მიიჩნევა, თუმცა ექიმის კონსულტაცია რეკომენდებულია (EMA SmPC).
საქართველოში ოქსიმეტაზოლინის შემცველი პრეპარატები ხელმისაწვდომია შემდეგი სავაჭრო სახელწოდებებით:
ბაზარზე ასევე შეიძლება ხელმისაწვდომი იყოს სხვა ოქსიმეტაზოლინის შემცველი კომბინირებული პრეპარატები. კონკრეტული ბრენდის არჩევისას მნიშვნელოვანია ყურადღება მიექცეს კონცენტრაციას (0.025% vs 0.05%) ასაკობრივი ჯგუფის შესაბამისად (BNF 87).
ოქსიმეტაზოლინი არ უნდა გამოიყენებოდეს 5–7 დღეზე მეტი ხნის განმავლობაში. ხანგრძლივი გამოყენება იწვევს მედიკამენტოზური რინიტის განვითარებას — მდგომარეობას, როდესაც ცხვირის გაჭედილობა თავად დეკონგესტანტის გამოყენებითაა განპირობებული. თუ სიმპტომები 5–7 დღეში არ შემსუბუქდა, აუცილებელია ექიმის კონსულტაცია. მნიშვნელოვანია, რომ პრეპარატის მოხსნა თანდათანობით მოხდეს, რათა თავიდან ავიცილოთ რებაუნდ-ეფექტი (BNF 87).
ოქსიმეტაზოლინის 0.025%-იანი ხსნარი შეიძლება გამოიყენებოდეს 6 წელზე უფროსი ბავშვებისთვის, ხოლო 0.05%-იანი ხსნარი — 12 წელზე უფროსებისთვის. 2 წელზე უმცროს ბავშვებში პრეპარატი აკრძალულია სისტემური ტოქსიურობის (ბრადიკარდია, ჰიპოთერმია, სედაცია) მაღალი რისკის გამო. ბავშვებში ყოველთვის სასურველია ფიზიოლოგიური ხსნარით ცხვირის გამოსარეცხით დაწყება, ხოლო ოქსიმეტაზოლინი მხოლოდ საჭიროებისამებრ, ექიმის რეკომენდაციით გამოვიყენოთ (EMA SmPC).
ორივე პრეპარატი α-ადრენერგული ცხვირის დეკონგესტანტია, თუმცა მთავარი განსხვავება მოქმედების ხანგრძლივობაშია: ოქსიმეტაზოლინი მოქმედებს 10–12 საათი (დღეში 2-ჯერ გამოყენება), ხოლო ქსილომეტაზოლინი — 8–10 საათი (დღეში 2–3-ჯერ). ეფექტურობით ორივე თანაბარია. მედიკამენტოზური რინიტის რისკი ორივე პრეპარატის შემთხვევაში არსებობს ხანგრძლივი გამოყენებისას.
ორსულობის დროს ოქსიმეტაზოლინის გამოყენება სიფრთხილით უნდა მოხდეს. პირველ ტრიმესტრში მისი გამოყენება რეკომენდებული არ არის. მეორე და მესამე ტრიმესტრში მოკლევადიანი (2–3 დღე) გამოყენება შეიძლება მისაღები იყოს ექიმის კონსულტაციით. ორსულ ქალებს ალტერნატივად ურჩევენ ცხვირის ფიზიოლოგიური ხსნარით ჩამოვლებას (BNF 87).
მედიკამენტოზური რინიტის (ოქსიმეტაზოლინზე დამოკიდებულების) შემთხვევაში რეკომენდებულია: (1) პრეპარატის თანდათანობითი შეწყვეტა — ჯერ ერთ ნესტოში შეწყვეტა, შემდეგ მეორეში; (2) ინტრანაზალური კორტიკოსტეროიდების (მომეტაზონი, ფლუტიკაზონი) ერთდროული დანიშნულება; (3) ცხვირის მარილიანი ხსნარით ირიგაცია. მნიშვნელოვანია ექიმის მეთვალყურეობა, რადგან სრული გამოჯანმრთელებას შეიძლება რამდენიმე კვირა დასჭირდეს (NICE NG136).
არტერიული ჰიპერტენზიის მქონე პაციენტებში ოქსიმეტაზოლინის გამოყენება სიფრთხილით უნდა მოხდეს. თუმცა, მოკლევადიანი ტოპიკური გამოყენებისას (2–3 დღე, რეკომენდებული დოზით) სისტემური გავლენა არტერიულ წნევაზე ჩვეულებრივ მინიმალურია. კონტროლირებადი ჰიპერტენზიის მქონე პაციენტებში გამოყენება მისაღებია ექიმის რეკომენდაციით, ხოლო კონტროლგარეშე ჰიპერტენზიისას სასურველია ალტერნატიული საშუალებები (ცხვირის მარილიანი ხსნარი, ინტრანაზალური კორტიკოსტეროიდები) (BNF 87).