Otrivin · INN
Otrivin (Otrivin) ხელმისაწვდომია საქართველოში 4 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ქსილომეტაზოლინი (Xylometazoline) — Otrivin-ის აქტიური ინგრედიენტი — წარმოადგენს იმიდაზოლინის ჯგუფის სიმპათომიმეტურ ნაზალურ დეკონგესტანტს, რომელიც გამოიყენება ცხვირის ლორწოვანი გარსის შეშუპების მოსახსნელად. პრეპარატი მოქმედებს α-ადრენორეცეპტორების სტიმულაციით, რაც იწვევს ცხვირის სისხლძარღვების შევიწროებას და შეშუპების სწრაფ შემცირებას. გამოიყენება ალერგიული და ინფექციური რინიტის, სინუსიტის და ევსტაქიევის მილის ობსტრუქციის სიმპტომატური მკურნალობისთვის. ეფექტი იწყება 5–10 წუთში და გრძელდება 10–12 საათამდე. პრეპარატი ხელმისაწვდომია ცხვირის წვეთებისა და სპრეის ფორმით სხვადასხვა კონცენტრაციით (0.05% ბავშვებისთვის, 0.1% მოზრდილებისთვის). მნიშვნელოვანია, რომ გამოყენება არ უნდა აღემატებოდეს 7 დღეს, რადგან ხანგრძლივი მოხმარება იწვევს მედიკამენტურ რინიტს (rhinitis medicamentosa) (BNF 87).
ქსილომეტაზოლინის ჰიდროქლორიდი (Xylometazoline hydrochloride, INN: xylometazoline) არის იმიდაზოლინის წარმოებული, რომელიც მიეკუთვნება ტოპიკური ნაზალური დეკონგესტანტების ფარმაკოლოგიურ ჯგუფს. ქიმიურად ის 2-(4-tert-ბუთილ-2,6-დიმეთილბენზილ)-2-იმიდაზოლინის ჰიდროქლორიდია.
პრეპარატი პირველად სინთეზირებულ იქნა 1950-იანი წლების ბოლოს და ფარმაცევტულ ბაზარზე გამოჩნდა 1959 წელს Novartis-ის (ყოფილი Ciba-Geigy) მიერ Otrivin-ის ბრენდის სახელით. მას შემდეგ ის გახდა მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გამოყენებული ურეცეპტო ნაზალური დეკონგესტანტი და შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ წამლების მოდელურ ნუსხაში (WHO Model List).
ATC კლასიფიკაციით ქსილომეტაზოლინი მიეკუთვნება R01AA07 ჯგუფს — ცხვირის პრეპარატები, დეკონგესტანტები, სიმპათომიმეტიკები (მარტივი პრეპარატები). სტრუქტურულად ის მსგავსია ოქსიმეტაზოლინისა და ნაფაზოლინის, თუმცა გამოირჩევა უფრო ხანგრძლივი მოქმედებით და შედარებით უკეთესი უსაფრთხოების პროფილით.
ქსილომეტაზოლინი ხელმისაწვდომია როგორც მონოპრეპარატის სახით, ასევე კომბინაციაში იპრატროპიუმის ბრომიდთან ან დექსპანთენოლთან. თანამედროვე ფორმულაციებში ხშირად დამატებულია ჰიალურონის მჟავა ან ევკალიპტოლი ცხვირის ლორწოვანი გარსის დამატებითი დატენიანებისა და კომფორტის უზრუნველსაყოფად (EMA SmPC).
ქსილომეტაზოლინი წარმოადგენს სელექტიურ α-ადრენერგულ აგონისტს, რომელიც უპირატესად მოქმედებს α₁- და α₂-ადრენორეცეპტორებზე ცხვირის ლორწოვანი გარსის სისხლძარღვების გლუვ კუნთოვან უჯრედებში.
ტოპიკური გამოყენებისას პრეპარატი სპეციფიკურად უკავშირდება ცხვირის ლორწოვანში მდებარე ართერიოლებისა და ვენულების კედელში არსებულ α-ადრენორეცეპტორებს. ეს კავშირი აქტივირებს G-ცილებთან (Gq/11 და Gi) ასოცირებულ სიგნალურ კასკადს:
ვაზოკონსტრიქციის შედეგად ხდება:
მოქმედების დაწყება — 5–10 წუთი ტოპიკური აპლიკაციის შემდეგ, მაქსიმალური ეფექტი — 20–30 წუთში, ხანგრძლივობა — 10–12 საათი, რაც საგრძნობლად აღემატება ნაფაზოლინისა (4–6 საათი) და ფენილეფრინის (1–4 საათი) მოქმედების პერიოდს (BNF 87).
7 დღეზე მეტი უწყვეტი გამოყენებისას ვითარდება ტაქიფილაქსია (სწრაფი ტოლერანტობა): α-რეცეპტორების დესენსიტიზაცია და ქვევით რეგულაცია (downregulation) იწვევს ეფექტის შემცირებას, ხოლო პრეპარატის შეწყვეტისას — რიბაუნდ-ვაზოდილატაციას და ლორწოვანის მეორეულ შეშუპებას (rhinitis medicamentosa). ამ პროცესში მონაწილეობენ ენდოთელური აზოტის ოქსიდის (NO) სინთაზას აქტივაციისა და ენდოგენური ვაზოდილატატორების ჰიპერსეკრეციის მექანიზმები (NICE CKS).
ქსილომეტაზოლინი (Otrivin) ინიშნება შემდეგ მდგომარეობებში:
მნიშვნელოვანია, რომ ქსილომეტაზოლინი არის მხოლოდ სიმპტომატური საშუალება და არ ახდენს ზემოქმედებას დაავადების მიზეზზე. შესაბამისად, ის არ ანაცვლებს ეტიოლოგიურ თერაპიას (BNF 87).
0.1% (1 მგ/მლ) ხსნარი:
0.05% (0.5 მგ/მლ) ხსნარი:
0.05% ხსნარი:
ქსილომეტაზოლინი არ არის რეკომენდებული 2 წლამდე ასაკის ბავშვებში. ზოგიერთ ქვეყანაში ხელმისაწვდომია 0.025% ფორმულაცია ჩვილებისთვის, მაგრამ მხოლოდ პედიატრის მკაცრი მეთვალყურეობით (BNF for Children).
თავი ოდნავ უკან უნდა გადაიხაროს (წვეთების შემთხვევაში) ან პირდაპირ მდგომარეობაში (სპრეის შემთხვევაში). ინფიცირების თავიდან ასაცილებლად ერთი ფლაკონი/მოწყობილობა არ უნდა გამოიყენოს ერთზე მეტმა პირმა (EMA SmPC).
ტოპიკური ნაზალური აპლიკაციისას ქსილომეტაზოლინი ძირითადად ადგილობრივად მოქმედებს ცხვირის ლორწოვანზე. სისტემური აბსორბცია მინიმალურია, თუმცა შეიძლება მოხდეს გარკვეული რაოდენობის შეწოვა ლორწოვანი გარსის მეშვეობით, განსაკუთრებით ანთებითი პროცესის დროს, როდესაც ვასკულარული გამტარიანობა მომატებულია. ადგილობრივი ეფექტი იწყება 5–10 წუთში, პიკი — 20–30 წუთში.
სისტემურ სისხლმიმოქცევაში მოხვედრის შემთხვევაში ქსილომეტაზოლინი ფართოდ ნაწილდება ქსოვილებში. ცილებთან შეკავშირების ხარისხი ზუსტად დადგენილი არ არის ტოპიკური პრეპარატებისთვის, რადგან სისტემური კონცენტრაციები ძალიან დაბალია ტერაპიული დოზებით.
ქსილომეტაზოლინი მეტაბოლიზდება ღვიძლში. ძირითადი მეტაბოლური გზები მოიცავს ოქსიდაციურ პროცესებს. მეტაბოლიტები ფარმაკოლოგიურად არააქტიურია ან აქვთ მნიშვნელოვნად შემცირებული აქტივობა.
პრეპარატი და მისი მეტაბოლიტები ძირითადად გამოიყოფა თირკმელებით. ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t₁/₂) სისტემურად შეწოვილი ნაწილისთვის შეადგენს დაახლოებით 2–4 საათს, თუმცა ადგილობრივი ვაზოკონსტრიქციული ეფექტი გაცილებით ხანგრძლივია — 10–12 საათი — რაც აიხსნება ქსოვილებში პრეპარატის რეტენციით და α-რეცეპტორებთან ხანგრძლივი კავშირით (EMA SmPC).
ბავშვებში, განსაკუთრებით 2 წლამდე ასაკში, სისტემური ტოქსიკურობის რისკი მნიშვნელოვნად მაღალია. შეიძლება განვითარდეს სედაცია, ჰიპოთერმია, ბრადიკარდია და სუნთქვის დათრგუნვა, რაც სიცოცხლისთვის საშიში მდგომარეობაა (BNF for Children).
ტოპიკური გამოყენების დროს სისტემური აბსორბცია მინიმალურია, ამიტომ ზემოთ ჩამოთვლილი ურთიერთქმედებების კლინიკური მნიშვნელობა პრაქტიკაში იშვიათად რეალიზდება. თუმცა დოზის გადაჭარბებისას ან ხანგრძლივი, არამიზნობრივი გამოყენებისას რისკი მნიშვნელოვნად იზრდება (BNF 87).
ქსილომეტაზოლინი FDA კატეგორია C-ს მიეკუთვნება. ცხოველებზე ჩატარებულ კვლევებში პრეპარატმა არ აჩვენა ტერატოგენული ეფექტი ტერაპიულ დოზებში, თუმცა ადამიანებზე ადეკვატური კონტროლირებული კვლევები არ ჩატარებულა.
ორსულობის პერიოდში ქსილომეტაზოლინი შეიძლება გამოყენებულ იქნას მხოლოდ მკაცრი ჩვენების არსებობისას, როდესაც სარგებელი აღემატება რისკს, და მინიმალური დოზით, მინიმალური ხანგრძლივობით. სისტემურმა ვაზოკონსტრიქციამ თეორიულად შეიძლება შეამციროს საშვილოსნო-პლაცენტარული სისხლის მიმოქცევა. BNF-ის რეკომენდაციით, ყველა ნაზალური დეკონგესტანტი ორსულობაში სიფრთხილით უნდა გამოიყენოს (BNF 87).
არ არის ცნობილი, გადაის თუ არა ქსილომეტაზოლინი დედის რძეში. ტოპიკური გამოყენებისას სისტემური კონცენტრაცია დაბალია, ამიტომ ძუძუთი კვების პერიოდში პრეპარატი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ხანმოკლედ, თუმცა სასურველია ექიმთან კონსულტაცია (EMA SmPC).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ქსილომეტაზოლინი ხელმისაწვდომია რამდენიმე ბრენდის სახით:
პრეპარატები ხელმისაწვდომია ურეცეპტოდ საქართველოს აფთიაქებში.
მაქსიმუმ 5–7 დღე უწყვეტად. ამ ვადის გადაჭარბება იწვევს მედიკამენტური რინიტის განვითარებას — მდგომარეობა, როდესაც ცხვირი კიდევ უფრო მეტად იჭედება და პაციენტი იძულებული ხდება, სულ უფრო ხშირად გამოიყენოს პრეპარატი. თუ სიმპტომები 7 დღის შემდეგ არ მცირდება, აუცილებელია ექიმთან კონსულტაცია (BNF 87).
დიახ, მაგრამ მხოლოდ ასაკისთვის შესაბამისი კონცენტრაციით: 2–11 წლის ბავშვებისთვის — 0.05% ფორმა, 12 წლიდან — 0.1% ფორმა. 2 წლამდე ასაკში გამოყენება არ არის რეკომენდებული სისტემური ტოქსიკურობის მაღალი რისკის გამო. ბავშვებში აუცილებლად დაიცავით რეკომენდებული დოზა და ხანგრძლივობა.
ორივე ფორმა შეიცავს ქსილომეტაზოლინის ერთნაირ კონცენტრაციას და თანაბრად ეფექტურია. სპრეი უზრუნველყოფს უფრო თანაბარ განაწილებას ცხვირის ღრუში და უფრო ზუსტ დოზირებას. წვეთები უკეთ მიაღწევენ ცხვირის ღრუს უკანა ნაწილს და ხშირად უფრო მოსახერხებელია ბავშვებისთვის.
ხანგრძლივი გამოყენებისას ვითარდება მედიკამენტური რინიტი — ცხვირის ლორწოვანი გარსი „ეჩვევა" პრეპარატს და მის გარეშე მუდმივად შეშუპებული რჩება. ამ მდგომარეობის დაძლევა მოითხოვს პრეპარატის თანდათანობით შეწყვეტას, ხშირად ინტრანაზალური კორტიკოსტეროიდების (მაგ., მომეტაზონი, ფლუტიკაზონი) დამხმარე გამოყენებით ექიმის მეთვალყურეობით.
ორსულობის პერიოდში ქსილომეტაზოლინი შეიძლება გამოყენებულ იქნას მხოლოდ აუცილებლობის შემთხვევაში, მინიმალური დოზით და მოკლევადიანად. ფიზიოლოგიური ხსნარით (NaCl 0.9%) ცხვირის ჩამობანვა ითვლება უსაფრთხო ალტერნატივად, რომელიც პირველ რიგში უნდა სცადოთ. ნებისმიერ შემთხვევაში, გაიარეთ კონსულტაცია ექიმთან (BNF 87).
ერთდროულად ორი სხვადასხვა ნაზალური დეკონგესტანტის (მაგ., ქსილომეტაზოლინი + ოქსიმეტაზოლინი) გამოყენება არ არის რეკომენდებული, რადგან ორმაგდება ადგილობრივი და სისტემური გვერდითი ეფექტების რისკი. თუმცა, ქსილომეტაზოლინის კომბინაცია ინტრანაზალურ კორტიკოსტეროიდთან (მომეტაზონი, ფლუტიკაზონი) ან მარილიან ხსნართან დასაშვებია — ასეთ შემთხვევაში ჯერ ქსილომეტაზოლინი გამოიყენეთ, 15 წუთის შემდეგ კი კორტიკოსტეროიდი (NICE CKS).