omeprazolum · INN
omeprazolum (omeprazolum) ხელმისაწვდომია საქართველოში 3 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ომეპრაზოლი (Omeprazolum) არის პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორი (PPI), რომელიც შეუქცევადად ბლოკავს კუჭის პარიეტალურ უჯრედებში H⁺/K⁺-ატფ-აზას ფერმენტს და მნიშვნელოვნად ამცირებს კუჭის მჟავის სეკრეციას. იგი პირველი PPI-კლასის პრეპარატია, რომელიც კლინიკურ პრაქტიკაში 1989 წლიდან გამოიყენება. ომეპრაზოლი ინიშნება კუჭისა და თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლულის, გასტროეზოფაგური რეფლუქსის დაავადების (GERD), ზოლინგერ-ელისონის სინდრომის, Helicobacter pylori-ს ერადიკაციის (კომბინირებული თერაპიის ფარგლებში) და NSAID-ით ინდუცირებული გასტროპათიის სამკურნალოდ. მოზრდილებში სტანდარტული დოზაა 20–40 მგ დღეში ერთხელ, პერორალურად. პრეპარატი ხასიათდება კარგი ამტანობით; ყველაზე ხშირი გვერდითი ეფექტებია თავის ტკივილი, გულისრევა, მუცლის ტკივილი და დიარეა. ომეპრაზოლი ხელმისაწვდომია საქართველოში მრავალი ბრენდის სახით (BNF 87).
ომეპრაზოლი (INN: Omeprazolum) არის ბენზიმიდაზოლის წარმოებული, რომელიც მიეკუთვნება პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორების (PPI) ფარმაკოლოგიურ კლასს. იგი შეიქმნა შვედურ ფარმაცევტულ კომპანია Astra AB-ში (ამჟამად AstraZeneca) და 1988 წელს პირველად დარეგისტრირდა შვედეთში, ხოლო 1989 წელს — აშშ-ში ბრენდის სახელწოდებით Losec/Prilosec. ომეპრაზოლი იყო პირველი წარმატებული PPI, რომელმაც რევოლუცია მოახდინა მჟავასთან დაკავშირებული დაავადებების მკურნალობაში და ჩაანაცვლა ადრე გამოყენებული H₂-რეცეპტორების ანტაგონისტები (მაგ., რანიტიდინი) მრავალ ჩვენებაში.
ქიმიურად ომეპრაზოლი წარმოადგენს რაცემულ ნარევს — S- და R-ენანტიომერების 1:1 თანაფარდობით. S-ენანტიომერი ცალკე (ესომეპრაზოლი) მოგვიანებით დარეგისტრირდა როგორც დამოუკიდებელი პრეპარატი. ომეპრაზოლი შედის ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ძირითადი სამკურნალო საშუალებების ნუსხაში (WHO Model List), რაც ხაზს უსვამს მის კლინიკურ მნიშვნელობას გლობალურ ჯანდაცვაში.
ფარმაკოლოგიურად ომეპრაზოლი წარმოადგენს პროწამალს (prodrug) — თავისთავად არააქტიური ნაერთი, რომელიც აქტიურ ფორმად გარდაიქმნება მხოლოდ კუჭის პარიეტალური უჯრედების მჟავე გარემოში. ეს თვისება უზრუნველყოფს მისი მოქმედების სელექტიურობას — პრეპარატი მოქმედებს მხოლოდ იმ ადგილას, სადაც მჟავის სეკრეცია მიმდინარეობს (BNF 87, EMA SmPC).
ომეპრაზოლის მოქმედების მექანიზმი დაფუძნებულია კუჭის პარიეტალურ უჯრედებში ლოკალიზებული H⁺/K⁺-ატფ-აზას (პროტონული ტუმბოს) შეუქცევად ინჰიბიციაზე. ეს ფერმენტი წარმოადგენს მჟავის სეკრეციის ბოლო, საბოლოო ეტაპს და პასუხისმგებელია წყალბადის იონების (H⁺) გამოტუმბვაზე კუჭის ლუმენში კალიუმის იონების (K⁺) სანაცვლოდ.
გააქტიურების პროცესი: ომეპრაზოლი ნეიტრალურ pH-ზე სტაბილური, ლიპოფილური ნაერთია. პერორალური მიღების შემდეგ იგი შეიწოვება წვრილ ნაწლავში, ხვდება სისხლძარღვთა სისტემაში და აკუმულირდება პარიეტალური უჯრედების სეკრეტორულ კანალიკულებში, სადაც pH ≤ 2-ია. ამ მჟავე გარემოში ომეპრაზოლი განიცდის პროტონირებას და გარდაიქმნება აქტიურ მეტაბოლიტად — სულფენამიდად (ტეტრაციკლური სულფენამიდი).
კოვალენტური შეკავშირება: აქტიური სულფენამიდი ქმნის კოვალენტურ დისულფიდურ ბმას H⁺/K⁺-ატფ-აზას ალფა-ქვეჯგუფის ცისტეინის ნაშთებთან (ძირითადად Cys813 და Cys892). ეს კოვალენტური ბმა შეუქცევადია, რაც ნიშნავს, რომ მჟავის სეკრეციის აღდგენა შესაძლებელია მხოლოდ ახალი ფერმენტული მოლეკულების სინთეზის შემდეგ, რაც 24–48 საათს მოითხოვს.
ეფექტის მახასიათებლები: ომეპრაზოლის 20 მგ-იანი ერთჯერადი დოზა ამცირებს კუჭის ბაზალურ მჟავის სეკრეციას დაახლოებით 80%-ით, ხოლო 24-საათიანი მჟავიანობა მცირდება 90%-მდე მუდმივი მიღების ფონზე. მაქსიმალური ანტისეკრეტორული ეფექტი მიიღწევა 3–5 დღიანი მიღების შემდეგ (steady-state ეფექტი), რადგან თითოეული დოზა ბლოკავს აქტიურად ფუნქციონირებად პროტონულ ტუმბოებს, ხოლო რეზერვული ტუმბოების ბლოკადა პროგრესულად ხდება.
მნიშვნელოვანია, რომ ომეპრაზოლის ეფექტი არ არის დამოკიდებული მჟავის სეკრეციის სტიმულის ტიპზე — იგი ერთნაირად ბლოკავს ჰისტამინით, აცეტილქოლინითა და გასტრინით სტიმულირებულ სეკრეციას, რადგან მოქმედებს სეკრეტორული კასკადის ბოლო ეტაპზე (BNF 87, EMA SmPC).
ომეპრაზოლი გამოიყენება მჟავასთან დაკავშირებული დაავადებების ფართო სპექტრის სამკურნალოდ:
1. გასტროეზოფაგური რეფლუქსის დაავადება (GERD): ომეპრაზოლი წარმოადგენს პირველი რიგის თერაპიას GERD-ის სიმპტომური მკურნალობისა და ეროზიული ეზოფაგიტის შესახორცებლად. ეროზიული ეზოფაგიტის შესახორცების შემდეგ შესაძლებელია შემანარჩუნებელი თერაპია რეციდივის პრევენციისთვის (NICE NG136).
2. კუჭის წყლული: კუჭის წყლულის მკურნალობა ჩვეულებრივ 4–8-კვირიან კურსს მოითხოვს. ომეპრაზოლი ხელს უწყობს წყლულის შესახორცებას მჟავიანობის შემცირებით.
3. თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლული: თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლულის მკურნალობისთვის, როგორც წესი, 2–4 კვირიანი კურსი საკმარისია.
4. Helicobacter pylori-ს ერადიკაცია: ომეპრაზოლი გამოიყენება კომბინირებულ სქემებში (სამმაგი ან ოთხმაგი თერაპია) ანტიბიოტიკებთან ერთად (ამოქსიცილინი, კლარითრომიცინი, მეტრონიდაზოლი) H. pylori-ს ინფექციის ლიკვიდაციისთვის.
5. NSAID-ით ინდუცირებული გასტროპათია: არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატების ხანგრძლივად მიმღებ პაციენტებში კუჭის წყლულისა და ეროზიების პროფილაქტიკა და მკურნალობა.
6. ზოლინგერ-ელისონის სინდრომი: ჰიპერსეკრეტორული მდგომარეობა, რომელშიც კუჭის მჟავის ჭარბი გამომუშავება ხდება. ამ შემთხვევაში საჭიროა მაღალი დოზები.
7. სტრესული წყლულის პროფილაქტიკა: ინტენსიური თერაპიის განყოფილებაში მძიმე მდგომარეობის პაციენტებში სტრესული წყლულისა და სისხლდენის პროფილაქტიკა (ინტრავენური ფორმა).
8. ფუნქციური დისპეფსია: მჟავა-ასოცირებული სიმპტომების (გულძმარვა, ეპიგასტრალური ტკივილი) სიმპტომური მკურნალობა (BNF 87, NICE NG136).
GERD (ეროზიული ეზოფაგიტი):
კუჭის წყლული:
თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლული:
H. pylori-ს ერადიკაცია:
NSAID-ასოცირებული წყლული:
ზოლინგერ-ელისონის სინდრომი:
დოზის კორექცია არ არის საჭირო, რადგან ომეპრაზოლი ძირითადად ღვიძლში მეტაბოლიზდება.
მძიმე ღვიძლის უკმარისობის დროს მაქსიმალური სადღეღამისო დოზა არ უნდა აღემატებოდეს 20 მგ-ს, რადგან კლირენსი მნიშვნელოვნად მცირდება.
პრეპარატი მიიღება საუზმის წინ 30 წუთით ადრე, მთლიანად (კაფსულა არ უნდა დაიღეჭოს). MUPS-ტაბლეტები შეიძლება გაიხსნას წყალში. ინტრავენურად — 40 მგ ნელი ინფუზიით 20–30 წუთის განმავლობაში (EMA SmPC, BNF 87).
შეწოვა: ომეპრაზოლი სწრაფად შეიწოვება წვრილ ნაწლავიდან. კაფსულა შეიცავს ენტეროსოლუბილურ (მჟავაგამძლე) გრანულებს, რომლებიც კუჭში არ იშლება, რადგან ომეპრაზოლი მჟავე გარემოში სწრაფად დეგრადირდება. ბიოშეღწევადობა (bioavailability) პირველი დოზის მიღებისას დაახლოებით 35%-ია, რაც იზრდება 60%-მდე განმეორებითი მიღებისას (first-pass ეფექტის შემცირების გამო). Cmax მიიღწევა 1–2 საათში.
განაწილება: ომეპრაზოლი ხასიათდება მაღალი ცილაბმულობით (≈97%, ძირითადად ალბუმინთან და α₁-მჟავა გლიკოპროტეინთან). განაწილების მოცულობა დაახლოებით 0.3 ლ/კგ-ია.
მეტაბოლიზმი: ომეპრაზოლი თითქმის მთლიანად მეტაბოლიზდება ღვიძლში ციტოქრომ P450 სისტემით, ძირითადად CYP2C19 და ნაწილობრივ CYP3A4 იზოფერმენტებით. ძირითადი მეტაბოლიტებია ჰიდროქსიომეპრაზოლი და ომეპრაზოლის სულფონი, რომლებიც ფარმაკოლოგიურად არააქტიურია. CYP2C19 გენეტიკური პოლიმორფიზმი მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს მეტაბოლიზმის სიჩქარეზე: „ნელი მეტაბოლიზატორების" (poor metabolizers) პოპულაციაში (აზიის მოსახლეობის 15–20%) AUC 5-ჯერ მეტია „სწრაფ მეტაბოლიზატორებთან" შედარებით.
ელიმინაცია: მეტაბოლიტების 80% გამოიყოფა თირკმელებით შარდით, 20% — ნაღველით განავალში. ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½) დაახლოებით 0.5–1 საათია, თუმცა ფარმაკოლოგიური ეფექტი 24 საათზე მეტხანს გრძელდება ფერმენტის შეუქცევადი ინჰიბიციის გამო (EMA SmPC).
PPI-ების ხანგრძლივი (>8 კვირა) გამოყენების მიზანშეწონილობა რეგულარულად უნდა გადაიხედოს და დოზა შემცირდეს მინიმუმ ეფექტურ დოზამდე (BNF 87, NICE NG136).
ომეპრაზოლი CYP2C19-ის ინჰიბიტორია და ასევე მჟავიანობაზე დამოკიდებული პრეპარატების შეწოვაზე მოქმედებს:
კლოპიდოგრელი: ეს არის ყველაზე კლინიკურად მნიშვნელოვანი ურთიერთქმედება. ომეპრაზოლი ინჰიბირებს CYP2C19-ს, რომელიც აუცილებელია კლოპიდოგრელის აქტიურ მეტაბოლიტად გარდაქმნისთვის, რაც ამცირებს მის ანტითრომბოციტულ ეფექტს. რეკომენდებულია ალტერნატიული PPI-ის (პანტოპრაზოლი) გამოყენება (EMA SmPC).
მეტოტრექსატი: ომეპრაზოლმა შეიძლება გაზარდოს მეტოტრექსატის პლაზმური კონცენტრაცია, განსაკუთრებით მაღალდოზიანი მეტოტრექსატის რეჟიმებში. საჭიროა PPI-ის დროებითი შეწყვეტა.
ატაზანავირი/ნელფინავირი: კუჭის მჟავიანობის შემცირება ამცირებს ამ HIV-პროტეაზის ინჰიბიტორების შეწოვას. ნელფინავირთან ერთად გამოყენება უკუნაჩვენებია.
ციტალოპრამი/ესციტალოპრამი: ომეპრაზოლი ზრდის ციტალოპრამის პლაზმურ კონცენტრაციას CYP2C19-ის ინჰიბიციის გამო — QT-ინტერვალის გახანგრძლივების რისკი.
ვარფარინი: R-ვარფარინის მეტაბოლიზმის ინჰიბიცია — INR-ის მონიტორინგი რეკომენდებულია.
ფენიტოინი, დიაზეპამი: CYP2C19-ით მეტაბოლიზდებიან; ომეპრაზოლი ზრდის მათ კონცენტრაციას.
კეტოკონაზოლი, იტრაკონაზოლი, ერლოტინიბი: ამ პრეპარატების შეწოვა მჟავიანობაზეა დამოკიდებული — PPI ამცირებს მათ ბიოშეღწევადობას.
ტაკროლიმუსი: ომეპრაზოლმა შეიძლება გაზარდოს ტაკროლიმუსის პლაზმური კონცენტრაცია (BNF 87).
ომეპრაზოლი FDA-ს მიერ ადრე კატეგორია C-ში იყო კლასიფიცირებული, თუმცა ეპიდემიოლოგიური კვლევებმა (>10,000 ექსპოზიცია პირველ ტრიმესტრში) არ გამოავლინა თანდაყოლილი მალფორმაციების ან არასასურველი ფეტალური შედეგების რისკის ზრდა. მიუხედავად ამისა, ომეპრაზოლი ორსულობის პერიოდში უნდა გამოიყენოს მხოლოდ მაშინ, როდესაც მოსალოდნელი სარგებელი აღემატება პოტენციურ რისკს. საჭიროების შემთხვევაში ომეპრაზოლი მიჩნეულია PPI-ებს შორის ყველაზე მეტად შესწავლილად ორსულობის პერიოდში (EMA SmPC).
ომეპრაზოლი გამოიყოფა დედის რძეში მცირე რაოდენობით. ჩვილზე მოსალოდნელი ექსპოზიცია მინიმალურია და კლინიკურად უმნიშვნელოდ მიჩნეულია. BNF-ის რეკომენდაციით, ლაქტაციის პერიოდში გამოყენება მისაღებია, თუმცა ექიმმა უნდა შეაფასოს რისკ-სარგებლის თანაფარდობა (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ომეპრაზოლი ხელმისაწვდომია მრავალი ბრენდის სახით, ორიგინალური და გენერიკული პრეპარატების ჩათვლით. წარმოდგენილია როგორც პერორალური (კაფსულები, MUPS-ტაბლეტები), ასევე ინტრავენური ფორმები.
ყველაზე გავრცელებული ბრენდებია:
კონკრეტული ბრენდის არჩევისას გაითვალისწინეთ ბიოეკვივალენტობა, ენტეროსოლუბილური გარსის ხარისხი და ფასი. დეტალური ინფორმაციისთვის ეწვიეთ შესაბამის მედიკამენტების გვერდს pharma-wiki.ge-ზე (WHO Model List).
მოკლევადიანი მკურნალობა (2–8 კვირა) უმეტეს ჩვენებებში უსაფრთხოა. ხანგრძლივი (>8 კვირა) მიღება უნდა მოხდეს მხოლოდ ექიმის მეთვალყურეობით, რადგან იზრდება ჰიპომაგნიემიის, ძვლის მოტეხილობის, B₁₂ დეფიციტის და C. difficile ინფექციის რისკი. GERD-ის შემანარჩუნებელი თერაპია შეიძლება საჭიროებდეს ხანგრძლივ მიღებას, მაგრამ მინიმუმ ეფექტური დოზის გამოყენებით (NICE NG136).
ომეპრაზოლი ყველაზე ეფექტურია, როდესაც მას იღებენ საუზმის წინ 30 წუთით ადრე, ცარიელ კუჭზე. ეს იმიტომ, რომ პრეპარატი მოქმედებს მხოლოდ აქტიურად ფუნქციონირებად პროტონულ ტუმბოებზე, ხოლო ტუმბოების აქტივაცია ხდება საკვების მიღების სტიმულაციით. კაფსულა უნდა გადაიყლაპოს მთლიანად, წყლით (BNF 87).
ესომეპრაზოლი (Nexium) არის ომეპრაზოლის S-ენანტიომერი. კლინიკურ კვლევებში ესომეპრაზოლმა აჩვენა ოდნავ უკეთესი მჟავის სუპრესია და ეზოფაგიტის შეხორცების მაჩვენებლები, თუმცა განსხვავება კლინიკურად მინიმალურია და ორივე პრეპარატი ეფექტურია. ფასის თვალსაზრისით ომეპრაზოლი, როგორც წესი, უფრო ხელმისაწვდომია.
ომეპრაზოლის ხანგრძლივი მიღების შემდეგ მოხსნამ შეიძლება გამოიწვიოს „რიბაუნდ-ჰიპერსეკრეცია" — კუჭის მჟავის სეკრეციის დროებითი მატება, რაც გამოწვეულია ჰიპერგასტრინემიით. რეკომენდებულია პრეპარატის თანდათანობითი მოხსნა — დოზის ეტაპობრივი შემცირება 2–4 კვირის განმავლობაში.
ომეპრაზოლი კუჭის მჟავიანობის შემცირებით ხელს უშლის ისეთი პრეპარატების შეწოვას, რომელთა ბიოშეღწევადობაც დამოკიდებულია მჟავე გარემოზე — მაგ., კეტოკონაზოლი, იტრაკონაზოლი, რკინის მარილები, ერლოტინიბი. ასევე, CYP2C19-ის ინჰიბიციით მოქმედებს კლოპიდოგრელის, დიაზეპამის და ვარფარინის მეტაბოლიზმზე. ახალი წამლის დანიშვნისას აუცილებელია ექიმის ან ფარმაცევტის კონსულტაცია (BNF 87).
დიახ, ომეპრაზოლი დამტკიცებულია 1 წელზე უფროსი ასაკის ბავშვებში GERD-ის და ეროზიული ეზოფაგიტის სამკურნალოდ, წონის მიხედვით შერჩეული დოზებით. 1 წელზე ნაკლები ასაკის ჩვილებში მისი გამოყენება რუტინულად რეკომენდებული არ არის, ვინაიდან ეფექტურობა არ არის დადასტურებული ამ ასაკობრივ ჯგუფში (EMA SmPC).