Omeprazole · INN
Omeprazole (Omeprazole) ხელმისაწვდომია საქართველოში 3 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ომეპრაზოლი (Omeprazole) არის პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორი (PPI), რომელიც შეუქცევადად ბლოკავს კუჭის პარიეტალური უჯრედების H⁺/K⁺-ATFაზას ფერმენტს და მკვეთრად ამცირებს კუჭის მჟავის სეკრეციას. გამოიყენება გასტროეზოფაგური რეფლუქსის დაავადების (GERD), კუჭისა და თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლულოვანი დაავადების, ზოლინგერ-ელისონის სინდრომის, NSAID-ით გამოწვეული გასტროპათიის და Helicobacter pylori-ს ერადიკაციის სამკურნალოდ. მიიღება პერორალურად ან ინტრავენურად, ჩვეულებრივ 20–40 მგ დოზით დღეში ერთხელ. ომეპრაზოლი კარგად აიტანება; ყველაზე ხშირი გვერდითი ეფექტებია თავის ტკივილი, მუცლის ტკივილი, დიარეა და გულისრევა. ხანგრძლივი გამოყენებისას გასათვალისწინებელია მაგნიუმის დეფიციტის, C. difficile ინფექციისა და ძვლის მოტეხილობის რისკი (BNF 87). საქართველოში ხელმისაწვდომია მრავალი ბრენდული და გენერიკული პრეპარატი.
ომეპრაზოლი წარმოადგენს ბენზიმიდაზოლის წარმოებულს და მიეკუთვნება პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორების (PPI) ჯგუფს — ანტისეკრეტორულ პრეპარატთა ყველაზე ეფექტურ კლასს. იგი პირველი PPI იყო, რომელიც კლინიკურ პრაქტიკაში დაინერგა: შვედურმა კომპანია Astra AB-მ (ამჟამად AstraZeneca) სინთეზი 1979 წელს განახორციელა, ხოლო 1988 წელს პრეპარატი დარეგისტრირდა სავაჭრო სახელწოდებით Losec® (აშშ-ში — Prilosec®). ომეპრაზოლი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ წამლების ნუსხაში (WHO Model List) და წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე ფართოდ დანიშნულ პრეპარატს მსოფლიოში.
ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით ომეპრაზოლი მიეკუთვნება A02BC ჯგუფს (ATC კლასიფიკაცია) — პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორებს. კუჭის მჟავის სეკრეციის დათრგუნვის თვალსაზრისით PPI-ები მნიშვნელოვნად აღემატებიან H₂-რეცეპტორების ანტაგონისტებს (მაგ., რანიტიდინი), რადგან მოქმედებენ მჟავას გამოყოფის საბოლოო ეტაპზე — პროტონულ ტუმბოზე (BNF 87).
ქიმიურად ომეპრაზოლი წარმოადგენს რაცემულ ნარევს (S- და R-ენანტიომერების 1:1 თანაფარდობით). S-ენანტიომერი (ეზომეპრაზოლი) შემდგომ ცალკე პრეპარატად განვითარდა. ომეპრაზოლი სუსტი ფუძეა, რომელიც მჟავა გარემოში (pH < 4) აქტიურ სულფენამიდურ ფორმად გარდაიქმნება. სწორედ ამ თვისებამ განაპირობა ე.წ. „ჭკვიანი პრეპარატის" კონცეფცია — აქტივაცია ხდება მხოლოდ იქ, სადაც pH დაბალია, ანუ პარიეტალურ უჯრედის სეკრეტორულ კანალიკულში.
ომეპრაზოლი წარმოადგენს პროწამალს (prodrug), რომელიც პერორალური მიღების შემდეგ შეიწოვება წვრილ ნაწლავში და სისხლის მეშვეობით მიაღწევს კუჭის პარიეტალურ უჯრედებს. პრეპარატი ლიპოფილურია და თავისუფლად აღწევს უჯრედულ მემბრანებში.
აქტივაციის პროცესი: პარიეტალური უჯრედის სეკრეტორული კანალიკულის მჟავა გარემოში (pH ≈ 1–2) ომეპრაზოლი სწრაფად პროტონირდება და გარდაიქმნება აქტიურ სულფენამიდად — ტეტრაციკლურ სულფენამიდურ კატიონად. ეს აქტიური მეტაბოლიტი ვეღარ გადალახავს უჯრედულ მემბრანას (ე.წ. „მჟავური ხაფანგი"), რაც უზრუნველყოფს პრეპარატის კონცენტრირებას სწორედ სამიზნე ადგილას.
სამიზნე ფერმენტი: აქტიური სულფენამიდი კოვალენტურად უკავშირდება H⁺/K⁺-ATFაზას (პროტონული ტუმბოს) ცისტეინის ნაშთებს (ძირითადად Cys813 და Cys892) ალფა-ქვედანაყოფზე. ეს კოვალენტური (დისულფიდური) ბმა შეუქცევადია, რის გამოც ფერმენტის ინჰიბიცია გრძელდება მანამ, სანამ ახალი ტუმბოს მოლეკულები არ სინთეზირდება (24–48 საათი). ამიტომ ომეპრაზოლის ეფექტი მნიშვნელოვნად აღემატება მის პლაზმურ ნახევარგამოყოფის პერიოდს (EMA SmPC).
ანტისეკრეტორული ეფექტი: ერთჯერადი 20 მგ დოზა კუჭის ბაზალურ მჟავა სეკრეციას ≈80%-ით ამცირებს. მაქსიმალური ანტისეკრეტორული ეფექტი მიიღწევა 3–5 დღიანი კურსის შემდეგ, როდესაც აქტიური ტუმბოების უმრავლესობა ინჰიბირდება. 24-საათიანი ინტრაგასტრული pH მონიტორინგით, 20 მგ ომეპრაზოლი pH-ს საშუალოდ 3,5–4,5 დონეზე ინარჩუნებს (BNF 87).
კუჭის მჟავის სეკრეციის ფიზიოლოგია: პარიეტალური უჯრედი სტიმულირდება სამი ძირითადი გზით — ჰისტამინით (H₂-რეცეპტორები), აცეტილქოლინით (M₃-მუსკარინული რეცეპტორები) და გასტრინით (CCK-B რეცეპტორები). სამივე გზა საბოლოოდ აქტივირებს H⁺/K⁺-ATFაზას. ომეპრაზოლი, ბლოკავს რა ამ საბოლოო ეტაპს, ეფექტურად აქარწყლებს სამივე სტიმულის ეფექტს — ეს მნიშვნელოვანი უპირატესობაა H₂-ბლოკატორებთან შედარებით, რომლებიც მხოლოდ ერთ გზას თრგუნავენ.
ომეპრაზოლი ასევე ახდენს გასტრინის პლაზმური დონის კომპენსატორულ მატებას (ჰიპერგასტრინემია), რაც pH-ის მომატებით გამოწვეული უკუკავშირის მექანიზმის შედეგია. ეს ეფექტი, როგორც წესი, რევერსიბელურია მკურნალობის შეწყვეტის შემდეგ.
ომეპრაზოლი გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობებისა და დაავადებების სამკურნალოდ:
ომეპრაზოლი წარმოადგენს პირველი რიგის თერაპიას GERD-ის სამკურნალოდ, მათ შორის ეროზიული ეზოფაგიტის შემთხვევაში. NICE-ის გაიდლაინის მიხედვით, PPI რეკომენდებულია როგორც 4-8-კვირიანი საწყისი კურსის, ისე შემანარჩუნებელი თერაპიის სახით (NICE NG136).
ომეპრაზოლი ეფექტურად ახდენს კუჭის და თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლულის შეხორცებას. თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლული, როგორც წესი, 4 კვირაში, ხოლო კუჭის წყლული 8 კვირაში ხორცდება (BNF 87).
ომეპრაზოლი გამოიყენება სამკომპონენტიანი ან ოთხკომპონენტიანი ერადიკაციული სქემების შემადგენლობაში, ორ ანტიბიოტიკთან (მაგ., ამოქსიცილინი + კლარითრომიცინი ან მეტრონიდაზოლი) კომბინაციაში (NICE NG136).
ომეპრაზოლი გამოიყენება როგორც არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალებებით გამოწვეული კუჭის წყლულის მკურნალობისთვის, ისე პროფილაქტიკურად მაღალი რისკის პაციენტებში (EMA SmPC).
ჰიპერსეკრეტორულ მდგომარეობებში, მათ შორის გასტრინომის დროს, ომეპრაზოლი გამოიყენება მაღალი დოზებით ხანგრძლივი კურსით.
ინტენსიური თერაპიის განყოფილებებში ომეპრაზოლის ინტრავენური ფორმა გამოიყენება სტრესული წყლულის პროფილაქტიკისთვის კრიტიკულ პაციენტებში.
H. pylori-ნეგატიურ პაციენტებში დისპეფსიის სამკურნალოდ ომეპრაზოლი გამოიყენება 4-კვირიანი საცდელი კურსის სახით (NICE NG136).
GERD (ეროზიული ეზოფაგიტი):
თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლული:
კუჭის წყლული:
H. pylori-ს ერადიკაცია:
NSAID-გასტროპათიის პროფილაქტიკა:
ზოლინგერ-ელისონის სინდრომი:
დოზის კორექცია არ არის საჭირო (EMA SmPC).
მძიმე ღვიძლის უკმარისობის დროს მაქსიმალური დღიური დოზა — 20 მგ, რადგან კლირენსი მნიშვნელოვნად მცირდება (BNF 87).
კაფსულები/ტაბლეტები მიიღება საუზმემდე 30 წუთით ადრე, მთლიანად, ღეჭვის გარეშე. ენტერული საფარი იცავს პრეპარატს კუჭის მჟავისგან.
შეწოვა: ომეპრაზოლი ენტეროსოლვენტური საფარით დაცული კაფსულის/ტაბლეტის სახით მიიღება. ბიოშეღწევადობა პირველი დოზის შემდეგ ≈35–40%, ხოლო განმეორებითი მიღებისას იზრდება ≈60%-მდე (ეს აიხსნება პირველი გავლის ეფექტის შემცირებით pH-ის მატების ფონზე). პიკური კონცენტრაცია პლაზმაში (Cmax) მიიღწევა 1–2 საათში (EMA SmPC).
განაწილება: განაწილების მოცულობა (Vd) ≈ 0,3 ლ/კგ. პლაზმის ცილებთან (ძირითადად ალბუმინთან და α₁-მჟავა გლიკოპროტეინთან) შეკავშირება ≈95–97%. პრეპარატი თავისუფლად აღწევს პარიეტალურ უჯრედებში ლიპოფილურობის წყალობით.
მეტაბოლიზმი: ომეპრაზოლი მთლიანად მეტაბოლიზდება ღვიძლში ციტოქრომ P450 სისტემის (ძირითადად CYP2C19 და ნაწილობრივ CYP3A4) მეშვეობით. ძირითადი მეტაბოლიტებია ჰიდროქსიომეპრაზოლი და ომეპრაზოლის სულფონი. CYP2C19 გენეტიკური პოლიმორფიზმი მნიშვნელოვანია: „ნელი მეტაბოლიზატორები" (აზიური პოპულაციის ≈15–20%) აღწევენ 3–5-ჯერ მაღალ პლაზმურ კონცენტრაციას, ხოლო „სწრაფ მეტაბოლიზატორებში" ეფექტურობა შეიძლება შემცირებული იყოს (BNF 87).
ელიმინაცია: მეტაბოლიტების ≈80% გამოიყოფა შარდით, ≈20% — ნაღვლით. ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t₁/₂) ≈ 0,5–1 საათი (ღვიძლის უკმარისობის დროს — 3 საათამდე), თუმცა ფარმაკოდინამიკური ეფექტი 24 საათზე მეტ ხანს გრძელდება ფერმენტის შეუქცევადი ინჰიბიციის გამო.
ომეპრაზოლი ინჰიბირებს CYP2C19-ს და ნაწილობრივ CYP3A4-ს, რაც მრავალი კლინიკურად მნიშვნელოვანი ურთიერთქმედების საფუძველს ქმნის:
კლოპიდოგრელი — კლინიკურად ყველაზე მნიშვნელოვანი ურთიერთქმედება. ომეპრაზოლი ინჰიბირებს CYP2C19-ს, რომელიც აუცილებელია კლოპიდოგრელის აქტიურ მეტაბოლიტად გარდაქმნისთვის. შედეგად მცირდება ანტითრომბოციტული ეფექტი. FDA და EMA რეკომენდაციით, სასურველია ამ კომბინაციის თავიდან აცილება; ალტერნატივად გამოიყენება პანტოპრაზოლი, რომელსაც CYP2C19-ზე ნაკლები ეფექტი აქვს (EMA SmPC).
მეთოტრექსატი — ომეპრაზოლმა შეიძლება გაზარდოს მეთოტრექსატის პლაზმური კონცენტრაცია (თირკმლის კანალოვანი სეკრეციის ინჰიბიციის გზით). მაღალდოზიანი მეთოტრექსატის თერაპიის დროს PPI-ის შეჩერება განსახილველია (BNF 87).
ატაზანავირი / ნელფინავირი — კუჭის pH-ის მომატება ამცირებს ამ HIV პროტეაზას ინჰიბიტორების შეწოვას. ნელფინავირთან ერთდროული გამოყენება უკუნაჩვენებია.
ციტალოპრამი / ესციტალოპრამი — ომეპრაზოლი (CYP2C19 ინჰიბიცია) ზრდის ციტალოპრამის დონეს, QT-ინტერვალის გახანგრძლივების რისკით (BNF 87).
მიკოფენოლატ მოფეტილი — pH-ის მატება ამცირებს მიკოფენოლატის ბიოშეღწევადობას.
ერლოტინიბი, დაზატინიბი, გეფიტინიბი — მჟავა-დამოკიდებული შეწოვის მქონე პრეპარატებთან ბიოშეღწევადობა მცირდება.
ვარფარინი — ომეპრაზოლმა შეიძლება გაზარდოს R-ვარფარინის კონცენტრაცია (CYP2C19 მეტაბოლიზმით). INR-ის მონიტორინგი რეკომენდებულია.
კეტოკონაზოლი / იტრაკონაზოლი — pH-ის მატება ამცირებს აზოლური ანტიმიკოტიკების შეწოვას.
ომეპრაზოლი FDA-ის ყოფილი კლასიფიკაციით კატეგორია C-ს მიეკუთვნებოდა. ეპიდემიოლოგიური კვლევები (მათ შორის მეტა-ანალიზები >10,000 ექსპოზირებული ორსულობით) არ აჩვენებენ თანდაყოლილი მანკების მომატებულ რისკს. BNF 87-ის რეკომენდაციით, ომეპრაზოლი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ორსულობის დროს, როდესაც სარგებელი აჭარბებს პოტენციურ რისკს. NICE NG136 ომეპრაზოლს ასახელებს როგორც ორსულობის დროს სასურველ PPI-ს, რადგან მისი შესახებ ყველაზე მეტი მონაცემია დაგროვილი.
ომეპრაზოლი გამოიყოფა დედის რძეში მცირე რაოდენობით. ჩვილის მიერ მიღებული დოზა დედის დოზის <1%-ს შეადგენს. BNF 87-ის მიხედვით, ომეპრაზოლი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ძუძუთი კვების პერიოდში, თუმცა მწარმოებლის ინსტრუქცია ზოგჯერ სიფრთხილეს მოითხოვს. EMA SmPC-ის თანახმად, გადაწყვეტილება ინდივიდუალურად მიიღება.
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ომეპრაზოლი ხელმისაწვდომია მრავალი სავაჭრო სახელწოდებით, როგორც ორიგინალური, ისე გენერიკული ფორმით. ძირითადი ფორმაა ენტეროსოლვენტური კაფსულა 20 მგ და 40 მგ, ასევე ხელმისაწვდომია ინტრავენური ფორმა (ლიოფილიზატი). საქართველოში პოპულარულ ბრენდებს შორისაა:
ზუსტი ბრენდების ნუსხისთვის გთხოვთ, შეამოწმოთ pharma-wiki.ge-ის მედიკამენტების კატალოგი. ფასები მნიშვნელოვნად განსხვავდება ორიგინალსა და გენერიკებს შორის.
მოკლევადიანი კურსი (4–8 კვირა) GERD-ისა და წყლულოვანი დაავადების დროს უსაფრთხოა. ხანგრძლივი გამოყენება (>8 კვირა) დასაშვებია მხოლოდ ექიმის მეთვალყურეობით — მაგალითად, ბარეტის საყლაპავის, ზოლინგერ-ელისონის სინდრომის ან NSAID-გასტროპათიის პროფილაქტიკის დროს. პერიოდულად უნდა გადაიხედოს მკურნალობის აუცილებლობა და გამოიყენოს მინიმალური ეფექტური დოზა (NICE NG136).
ომეპრაზოლი საუკეთესოდ მოქმედებს ცარიელ კუჭზე, უპირატესად დილით საუზმემდე 30 წუთით ადრე. ეს უზრუნველყოფს პროტონული ტუმბოების მაქსიმალურ აქტივაციას საკვების მიღებისას, რაც ომეპრაზოლის ეფექტურობას ზრდის (BNF 87).
ეზომეპრაზოლი არის ომეპრაზოლის S-ენანტიომერი. კლინიკური კვლევებით მცირე უპირატესობა ნაჩვენებია ეზომეპრაზოლის სასარგებლოდ მძიმე ეზოფაგიტის შეხორცების სიჩქარეში, თუმცა უმრავლეს შემთხვევაში ეფექტურობა მსგავსია. ფასისა და ხელმისაწვდომობის გათვალისწინებით, ომეპრაზოლი რჩება პირველი არჩევანის პრეპარატად (BNF 87).
ეპიდემიოლოგიური კვლევები აჩვენებენ მოტეხილობის რისკის მცირე მომატებას (განსაკუთრებით ბარძაყის) ≥1-წლიანი, მაღალდოზიანი PPI-თერაპიის ფონზე. ხანდაზმულ პაციენტებში და ოსტეოპოროზის რისკ-ფაქტორების არსებობისას რეკომენდებულია კალციუმისა და ვიტამინ D-ს მიღება, ფიზიკური აქტივობა და PPI-ს მინიმალური ეფექტური დოზის გამოყენება (NICE NG136).
ხანგრძლივი (>8 კვირა) PPI-თერაპიის უეცარ შეწყვეტას შეიძლება მოჰყვეს მჟავას „რეციდივის" ეფექტი (rebound acid hypersecretion) — სიმპტომების დროებითი გაუარესება ჰიპერგასტრინემიით გამოწვეული კომპენსატორული ჰიპერსეკრეციის გამო. რეკომენდებულია დოზის თანდათანობითი შემცირება 2–4 კვირის განმავლობაში (BNF 87).
დიახ, ანტაციდები (მაგ., ალუმინის/მაგნიუმის ჰიდროქსიდი) შეიძლება გამოყენებულ იქნას ომეპრაზოლთან ერთად სიმპტომების სწრაფი შესამსუბუქებლად, რადგან PPI-ს სრული ეფექტის განვითარებას 2–5 დღე სჭირდება. ფარმაკოკინეტიკური ურთიერთქმედება მნიშვნელოვანი არ არის (EMA SmPC).