Multivitamin · INN
მულტივიტამინი (Multivitamin) ხელმისაწვდომია საქართველოში 4 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
მულტივიტამინი წარმოადგენს კომბინირებულ პრეპარატს, რომელიც შეიცავს ორ ან მეტ ვიტამინს, ხშირად მინერალებთან ერთად. იგი გამოიყენება ვიტამინების დეფიციტის პროფილაქტიკისა და მკურნალობისთვის, განსაკუთრებით არასრულფასოვანი კვების, ორსულობის, ლაქტაციის, ქრონიკული დაავადებებისა და პოსტოპერაციული პერიოდის დროს. მულტივიტამინები მიეკუთვნებიან საკვებ დანამატებისა და ფარმაცევტული პრეპარატების ფართო ჯგუფს და ხელმისაწვდომია ტაბლეტების, კაფსულების, სიროფების, საღეჭი აბებისა და საინფუზიო ხსნარების სახით. პრეპარატის შემადგენლობა განსხვავდება მწარმოებლის მიხედვით, თუმცა ყველაზე ხშირად მოიცავს A, B ჯგუფის (B1, B2, B3, B5, B6, B9, B12), C, D, E და K ვიტამინებს. მულტივიტამინები ზოგადად კარგად აიტანება, მაგრამ ჭარბი დოზირება, განსაკუთრებით ცხიმში ხსნადი ვიტამინების შემთხვევაში, შეიძლება ტოქსიკურობის მიზეზი გახდეს (WHO Model List).
მულტივიტამინი არის ფარმაკოლოგიური კომბინაცია, რომელიც მოიცავს ესენციალურ ვიტამინებს — ორგანულ მოლეკულებს, რომლებიც აუცილებელია ადამიანის ორგანიზმის ნორმალური ფუნქციონირებისთვის და რომელთა სინთეზი ენდოგენურად საკმარისი რაოდენობით ვერ ხერხდება. ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით მულტივიტამინები მიეკუთვნებიან ATC ჯგუფ A11-ს (ვიტამინები).
ვიტამინთერაპიის ისტორია XX საუკუნის დასაწყისს უკავშირდება, როდესაც კაზიმირ ფუნკმა 1912 წელს პირველად შემოიტანა ტერმინი „ვიტამინი." პირველი მულტივიტამინური პრეპარატები 1940-იან წლებში გამოჩნდა ბაზარზე და სწრაფად გახდა ყველაზე გავრცელებული საკვები დანამატი მსოფლიოში. დღეისათვის, WHO-ს ესენციალურ წამალთა მოდელურ სიაში შეტანილია ცალკეული ვიტამინები (მაგ., ფოლიუმის მჟავა, ვიტამინი A, ვიტამინი D), ხოლო მულტივიტამინური კომბინაციები ფართოდ რეკომენდებულია განსაკუთრებულ ფიზიოლოგიურ მდგომარეობებში (WHO Model List).
მულტივიტამინების შემადგენლობა ვარირებს, მაგრამ სტანდარტული ფორმულა, როგორც წესი, მოიცავს:
ბევრ ფორმულაში ასევე შედის მინერალები: რკინა, კალციუმი, მაგნიუმი, თუთია, სელენი, იოდი და სხვა მიკროელემენტები. პრეპარატები ხელმისაწვდომია როგორც რეცეპტის გარეშე (OTC), ისე რეცეპტით გასაცემი ფორმით, განსაკუთრებით პარენტერალური მულტივიტამინები (BNF 87).
მულტივიტამინის მოქმედების მექანიზმი წარმოადგენს მისი შემადგენელი ცალკეული ვიტამინების ბიოქიმიური ფუნქციების ერთობლიობას. თითოეული ვიტამინი სპეციფიკურ როლს ასრულებს ფერმენტულ რეაქციებში, სიგნალის გადაცემაში და უჯრედულ მეტაბოლიზმში.
B ჯგუფის ვიტამინები მოქმედებენ როგორც კოფერმენტები (კოენზიმები) მრავალ მეტაბოლურ გზაში:
ვიტამინი C (ასკორბინის მჟავა) მოქმედებს როგორც ძლიერი ანტიოქსიდანტი და აუცილებელი კოფაქტორია კოლაგენის ბიოსინთეზისთვის (პროლილ- და ლიზილჰიდროქსილაზას ფერმენტებისთვის). ასევე ხელს უწყობს რკინის აბსორბციას ნაწლავში Fe³⁺-ის Fe²⁺-ად რედუქციით.
ვიტამინი A (რეტინოლი) უკავშირდება ბირთვულ რეცეპტორებს (RAR და RXR), რომლებიც მოქმედებენ როგორც ტრანსკრიპციის ფაქტორები, არეგულირებენ უჯრედთა დიფერენციაციასა და პროლიფერაციას. მხედველობაში რეტინალის სახით მონაწილეობს როდოფსინის ციკლში.
ვიტამინი D (ქოლეკალციფეროლი) მეტაბოლიზდება ღვიძლში 25-ჰიდროქსივიტამინ D-მდე, შემდეგ თირკმლებში — 1,25-დიჰიდროქსივიტამინ D-მდე (კალციტრიოლი), რომელიც უკავშირდება VDR (ვიტამინ D რეცეპტორს) და არეგულირებს კალციუმისა და ფოსფორის ჰომეოსტაზს.
ვიტამინი E (ტოკოფეროლი) — ძლიერი ლიპოფილური ანტიოქსიდანტი, რომელიც იცავს უჯრედულ მემბრანებს ლიპიდური პეროქსიდაციისგან თავისუფალი რადიკალების ნეიტრალიზაციით.
ვიტამინი K — აუცილებელი კოფაქტორია γ-გლუტამილკარბოქსილაზასთვის, რომელიც მონაწილეობს სისხლის შედედების ფაქტორების (II, VII, IX, X) პოსტტრანსლაციურ მოდიფიკაციაში (BNF 87; EMA SmPC).
მულტივიტამინური პრეპარატები გამოიყენება შემდეგ კლინიკურ სიტუაციებში:
მულტივიტამინი ინიშნება იმ პაციენტებისთვის, რომლებსაც აქვთ არასრულფასოვანი კვება, მალაბსორბციის სინდრომი ან გაზრდილი მოთხოვნილება ვიტამინებზე. ეს მოიცავს პაციენტებს ცელიაკიის, კრონის დაავადების ან სხვა მალაბსორბციული მდგომარეობებით (NICE NG136).
ორსულებისთვის განკუთვნილი მულტივიტამინები, როგორც წესი, შეიცავს ფოლიუმის მჟავას (400-800 მკგ), რკინას, იოდს, ვიტამინ D-სა და კალციუმს. ფოლიუმის მჟავის მიღება რეკომენდებულია ჩასახვამდე მინიმუმ 1 თვით ადრე და ორსულობის პირველ ტრიმესტრში ნერვული მილის დეფექტების პრევენციისთვის (WHO Model List; NICE CG62).
60 წელს ზემოთ ასაკის პაციენტებში ხშირია B12 ვიტამინისა და ვიტამინ D-ს დეფიციტი, რაც განაპირობებს მულტივიტამინური დანამატების რეკომენდაციას.
ქრონიკული ალკოჰოლიზმის მქონე პაციენტებში ხშირია თიამინის (B1), ფოლიუმის მჟავის, B6 და B12 ვიტამინების დეფიციტი. პარენტერალური მულტივიტამინური პრეპარატები (მაგ., Pabrinex) გამოიყენება ვერნიკეს ენცეფალოპათიის პრევენციისთვის (BNF 87).
ბარიატრიული ქირურგიის შემდეგ პაციენტებს უწესდებათ მუდმივი მულტივიტამინური თერაპია მალაბსორბციული დეფიციტის პრევენციისთვის, განსაკუთრებით რკინის, B12, კალციუმისა და D ვიტამინის.
ბავშვებში, განსაკუთრებით ჩვილებში, რეკომენდებულია ვიტამინ A-სა და D-ის დანამატი, ასევე მულტივიტამინური წვეთები არასრულფასოვანი კვების ან მზეზე ნაკლები ზემოქმედების პირობებში.
ტოტალური პარენტერალური კვების (TPN) მიმღები პაციენტებისთვის აუცილებელია ინტრავენური მულტივიტამინური პრეპარატების დამატება ხსნარში, ვინაიდან ენტერალური აბსორბცია შეუძლებელია (EMA SmPC).
მულტივიტამინების დოზირება მნიშვნელოვნად განსხვავდება კონკრეტული პროდუქტის შემადგენლობის, ჩვენების და პაციენტის ასაკის მიხედვით. ქვემოთ მოცემულია ზოგადი რეკომენდაციები:
მულტივიტამინის ფარმაკოკინეტიკა წარმოადგენს თითოეული შემადგენელი ვიტამინის ინდივიდუალური ფარმაკოკინეტიკური პროფილების ერთობლიობას.
აბსორბცია:
განაწილება:
მეტაბოლიზმი:
ელიმინაცია:
მულტივიტამინები ზოგადად კარგად აიტანება რეკომენდებული დოზებით მიღებისას. გვერდითი მოვლენები უმეტესად დაკავშირებულია ჭარბ დოზირებასთან ან ინდივიდუალურ მგრძნობელობასთან.
მნიშვნელოვანი: ვიტამინ A-ს შემცველი პრეპარატები ორსულობის დროს სიფრთხილით უნდა დაინიშნოს ტერატოგენული რისკის გამო (BNF 87; EMA SmPC).
მულტივიტამინებს შეუძლიათ კლინიკურად მნიშვნელოვანი ურთიერთქმედება მრავალ წამალთან:
ვიტამინი K ანტაგონისტურად მოქმედებს ვარფარინის მიმართ, ამცირებს მის ანტიკოაგულანტურ ეფექტს. მულტივიტამინური პრეპარატი, რომელიც შეიცავს ვიტამინ K-ს, შეიძლება გამოიწვიოს INR-ის არასტაბილურობა. რეკომენდებულია INR-ის მონიტორინგი (BNF 87).
კალციუმი, რკინა და მაგნიუმი ამცირებენ ლევოთიროქსინის აბსორბციას. მულტივიტამინი და ლევოთიროქსინი უნდა მიიღოს მინიმუმ 4 საათის ინტერვალით.
კალციუმი, რკინა, მაგნიუმი და თუთია ქმნიან ქელატურ კომპლექსებს ტეტრაციკლინებთან (დოქსიციკლინი, მინოციკლინი) და ფტორქინოლონებთან (ციპროფლოქსაცინი, ლევოფლოქსაცინი), რაც მნიშვნელოვნად ამცირებს ანტიბიოტიკის ბიოშეღწევადობას. ინტერვალი — მინიმუმ 2 საათი.
ვიტამინ B6 (პირიდოქსინი) აჩქარებს ლევოდოპას პერიფერიულ დეკარბოქსილაციას, ამცირებს მის ცერებრალურ კონცენტრაციას. ეს ურთიერთქმედება არ არის კლინიკურად მნიშვნელოვანი კარბიდოპა/ლევოდოპას კომბინაციის შემთხვევაში.
კალციუმი და რკინა ამცირებენ ალენდრონატის და სხვა ბისფოსფონატების აბსორბციას. მულტივიტამინი უნდა მიიღოს მინიმუმ 30 წუთით ადრე ან 2 საათით გვიან.
ფოლიუმის მჟავა შეიძლება შეამციროს მეთოტრექსატის ანტინეოპლაზიური ეფექტი, თუმცა რევმატოლოგიაში ფოლიუმის მჟავა თანმხლები თერაპიის სახით ინიშნება ტოქსიკურობის შესამცირებლად (NICE NG100).
PPI-ები (ომეპრაზოლი, პანტოპრაზოლი) ამცირებენ B12 ვიტამინის, რკინისა და კალციუმის აბსორბციას კუჭის მჟავიანობის დაქვეითებით (EMA SmPC).
მულტივიტამინები, რეკომენდებული დოზით, ზოგადად უსაფრთხოა ორსულობის დროს და სასარგებლოცაა. ფოლიუმის მჟავის დანამატი (400 მკგ/დღეში) მტკიცედ რეკომენდებულია ნერვული მილის დეფექტების პრევენციისთვის (NICE CG62). ვიტამინი D (400-600 სე/დღეში) ასევე რეკომენდებულია.
მნიშვნელოვანი გაფრთხილება: ვიტამინი A-ს დოზა ორსულობაში არ უნდა აღემატებოდეს 10,000 სე/დღეში ტერატოგენული რისკის გამო. რეტინოიდები (ვიტამინ A-ს წარმოებულები) აბსოლუტურად უკუნაჩვენებია. ორსულებმა თავიდან უნდა აიცილონ ღვიძლის პროდუქტები (მაღალი ვიტამინ A-ს შემცველობა) (BNF 87).
FDA კატეგორია: ვიტამინები რეკომენდებულ დოზებში — კატეგორია A; მაღალ დოზებში ვიტამინ A — კატეგორია X.
ვიტამინები გამოიყოფა დედის რძეში და ეს ფიზიოლოგიურია. მეძუძურ ქალებს რეკომენდებულია მულტივიტამინის მიღება, განსაკუთრებით ვიტამინ D (400-600 სე/დღეში). B ჯგუფის ვიტამინებისა და C ვიტამინის დანამატი უსაფრთხოა. ჭარბი ვიტამინ A-ს და B6-ს დოზებისგან თავის არიდება რეკომენდებულია (EMA SmPC).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე მულტივიტამინური პრეპარატები ფართოდ არის წარმოდგენილი:
ასევე ხელმისაწვდომია [Bioland Junior Vitamin D3](/medications/biolandi-juniori-vitamini-d3-10ml), [Biogaia პრობიოტიკი](/medications/biogaia-probiotiki-sabavshvo-wvetebi-oraluri-5ml-flakoni-1) ვიტამინ D-ის დამატებით და სხვა ბრენდები. კონკრეტული პროდუქტის არჩევისას გაითვალისწინეთ შემადგენლობა, დოზა და მიზნობრივი ჯგუფი.
მულტივიტამინის მიღება რეკომენდებულია დილით ან შუადღისას, საკვებთან ერთად. ეს ხელს უწყობს ცხიმში ხსნადი ვიტამინების (A, D, E, K) უკეთეს აბსორბციას. B ჯგუფის ვიტამინები, განსაკუთრებით B12, შეიძლება ენერგიის მომნიჭებელი იყოს, ამიტომ საღამოს მიღებამ ზოგ ადამიანში შეიძლება შეაფერხოს ძილი. რკინის შემცველი პრეპარატები ცარიელ კუჭზე უკეთესად აბსორბირდება, მაგრამ კუჭის გაღიზიანების შემთხვევაში საკვებთან ერთად მიღება მისაღებია.
პირდაპირ ერთდროულად — არა. მულტივიტამინებში არსებული კალციუმი, რკინა, მაგნიუმი და თუთია ქმნიან ქელატურ კომპლექსებს ტეტრაციკლინებთან და ფტორქინოლონებთან, რაც მნიშვნელოვნად ამცირებს ანტიბიოტიკის ეფექტურობას. რეკომენდებულია მულტივიტამინის მიღება ანტიბიოტიკამდე მინიმუმ 2 საათით ადრე ან 2 საათის შემდეგ. პენიცილინის ჯგუფის ანტიბიოტიკებთან (ამოქსიცილინი) ასეთი ურთიერთქმედება არ არის მნიშვნელოვანი.
ეს საკითხი სადავოა სამედიცინო ლიტერატურაში. თუ ადამიანი იკვებება მრავალფეროვნად — ხილი, ბოსტნეული, რძის პროდუქტები, ხორცი, თევზი, მარცვლეული — მულტივიტამინის რუტინული მიღება აუცილებელი არ არის. თუმცა გარკვეული ჯგუფებისთვის (ორსულები, ხანდაზმულები, ვეგანები, მალაბსორბციის მქონე პაციენტები, რესტრიქციულ დიეტაზე მყოფი ადამიანები) მულტივიტამინის მიღება რეკომენდებულია (NICE NG136). ვიტამინი D-ის დანამატი შემოდგომა-ზამთრის პერიოდში საქართველოს კლიმატური პირობებისთვისაც აქტუალურია.
მულტივიტამინის ჭარბი მიღება, განსაკუთრებით ცხიმში ხსნადი ვიტამინების (A, D, E, K) შემთხვევაში, შეიძლება გამოიწვიოს ტოქსიკურობა. ვიტამინ A-ს ჭარბი დოზა იწვევს ღვიძლის დაზიანებას, თავის ტკივილს და ტერატოგენულ ეფექტს; ვიტამინ D-ს — ჰიპერკალციემიას; რკინის ჭარბი მიღება ბავშვებში სიცოცხლისთვის საშიშია. ამიტომ მნიშვნელოვანია მწარმოებლის ინსტრუქციის დაცვა, რამდენიმე მულტივიტამინური პრეპარატის ერთდროული მიღების თავიდან აცილება და პრეპარატების ბავშვებისთვის მიუწვდომელ ადგილას შენახვა (BNF 87).
არა, ეს რეკომენდებული არ არის. მოზრდილთათვის განკუთვნილ მულტივიტამინებში ვიტამინების და მინერალების დოზა მნიშვნელოვნად აღემატება ბავშვის ასაკობრივ ნორმას, რაც ჰიპერვიტამინოზისა და ტოქსიკურობის რისკს ქმნის. განსაკუთრებით საშიშია რკინისა და ვიტამინ A-ს ჭარბი დოზები ბავშვებში. გამოიყენეთ მხოლოდ ასაკისთვის შესაბამისი პედიატრიული ფორმულა — წვეთები, სიროფები ან საღეჭი ტაბლეტები.
პროფილაქტიკური დოზით მულტივიტამინის მიღება ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში ზოგადად უსაფრთხოა. ორსულობისა და ლაქტაციის პერიოდში რეკომენდებულია მთელი პერიოდის მანძილზე მიღება. ბარიატრიული ქირურგიის შემდეგ — უვადოდ. სხვა შემთხვევებში მიზანშეწონილია ექიმთან კონსულტაცია 3-6 თვეში ერთხელ მკურნალობის აუცილებლობის გადასაფასებლად, განსაკუთრებით თუ პრეპარატი მაღალ დოზებს შეიცავს (EMA SmPC).