mebendazole · INN
mebendazole (mebendazole) ხელმისაწვდომია საქართველოში 1 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
მებენდაზოლი (Mebendazole) არის ბენზიმიდაზოლის ჯგუფის ფართო სპექტრის ანტიჰელმინთური (ჭიასაწინააღმდეგო) პრეპარატი, რომელიც გამოიყენება ნაწლავის ჰელმინთოზების — ენტერობიოზის (ჭიაწვერა), ასკარიდოზის, ტრიქოცეფალოზის, ანკილოსტომიდოზისა და სხვა ნემატოდოზების სამკურნალოდ. პრეპარატი მოქმედებს ჰელმინთების უჯრედებში ტუბულინის პოლიმერიზაციის ინჰიბირებით, რაც არღვევს პარაზიტის გლუკოზის შეწოვას და ენერგეტიკულ მეტაბოლიზმს, საბოლოო ჯამში იწვევს მის სიკვდილს. მებენდაზოლი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი მედიკამენტების ნუსხაში (WHO Model List) და წარმოადგენს ჰელმინთოზების პირველი რიგის მკურნალობის ერთ-ერთ ძირითად საშუალებას. პრეპარატი ხასიათდება დაბალი სისტემური შეწოვით, რაც კარგი უსაფრთხოების პროფილს უზრუნველყოფს.
მებენდაზოლი არის სინთეზური ანტიჰელმინთური პრეპარატი, რომელიც მიეკუთვნება ბენზიმიდაზოლის კარბამატების ქიმიურ კლასს. მისი ქიმიური სახელწოდებაა მეთილ 5-ბენზოილბენზიმიდაზოლ-2-ილ კარბამატი. პრეპარატი პირველად სინთეზირებულ იქნა 1968 წელს Janssen Pharmaceutica-ს ლაბორატორიაში (ბელგია) და კლინიკურ პრაქტიკაში 1971 წლიდან გამოიყენება.
მებენდაზოლი ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით მიეკუთვნება ანტინემატოდური საშუალებების ჯგუფს (ATC კოდი: P02CA01). იგი წარმოადგენს თეთრ ან მოყვითალო ფერის კრისტალურ ფხვნილს, რომელიც პრაქტიკულად უხსნადია წყალში, რაც განაპირობებს მის დაბალ სისტემურ ბიოშეღწევადობას და, შესაბამისად, ნაწლავის ლუმენში მაღალ კონცენტრაციას — სწორედ იქ, სადაც ჰელმინთები ბინადრობენ.
ბენზიმიდაზოლის ჯგუფის სხვა წარმომადგენლებთან (ალბენდაზოლი, ფლუბენდაზოლი) ერთად, მებენდაზოლი წარმოადგენს ნაწლავის ჰელმინთოზების მკურნალობის ქვაკუთხედს. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ მებენდაზოლი შეიტანა აუცილებელი მედიკამენტების მოდელურ ნუსხაში (WHO Model List), რაც ხაზს უსვამს მის მნიშვნელობას გლობალური საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის, განსაკუთრებით ნიადაგიდან გადამდები ჰელმინთოზების მასობრივი პრევენციული მკურნალობის პროგრამებში (BNF 87).
მებენდაზოლის უპირატესობა მდგომარეობს მის ფართო სპექტრში — ერთი პრეპარატი ეფექტურია რამდენიმე სახეობის ჰელმინთის წინააღმდეგ, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია შერეული ინვაზიების დროს.
მებენდაზოლის ანტიჰელმინთური მოქმედება დაფუძნებულია რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებულ მექანიზმზე, რომელთა შორის უმთავრესია β-ტუბულინის პოლიმერიზაციის ინჰიბირება.
მებენდაზოლი სელექციურად და შეუქცევადად უკავშირდება ჰელმინთის ინტესტინალურ უჯრედებში არსებულ β-ტუბულინის ქვედანაყოფს კოლხიცინისმგრძნობიარე უბანზე. ეს ურთიერთქმედება ბლოკავს ტუბულინის დიმერების პოლიმერიზაციას მიკროტუბულებად — უჯრედშიდა ციტოსკელეტის ძირითად სტრუქტურულ ელემენტებად. მნიშვნელოვანია, რომ მებენდაზოლის აფინურობა ჰელმინთის ტუბულინისადმი მნიშვნელოვნად (100-400-ჯერ) აღემატება ძუძუმწოვრის ტუბულინისადმი აფინურობას, რაც განაპირობებს პრეპარატის სელექციურობას და უსაფრთხოებას ადამიანისთვის (EMA SmPC).
მიკროტუბულების ფუნქციის დათრგუნვის შედეგად ირღვევა ჰელმინთის ნაწლავის ეპითელიუმის უჯრედებში გლუკოზის ტრანსპორტი. გლუკოზა წარმოადგენს ნემატოდების უმთავრეს ენერგეტიკულ სუბსტრატს, და მისი შეწოვის ბლოკადა იწვევს გლიკოგენის მარაგების გამოფიტვას. 24 საათის განმავლობაში ჰელმინთის ნაწლავის უჯრედებში გლიკოგენის შემცველობა მცირდება 60-95%-ით.
მებენდაზოლი ასევე ინჰიბირებს მიტოქონდრიულ ფუმარატრედუქტაზას — ჰელმინთის ანაერობული ენერგეტიკული მეტაბოლიზმის საკვანძო ფერმენტს. ეს იწვევს ატფ-ის (ადენოზინტრიფოსფატის) სინთეზის მკვეთრ შემცირებას და ენერგეტიკულ კრიზისს პარაზიტის ორგანიზმში.
ზემოაღნიშნული მექანიზმების ერთობლიობა იწვევს ჰელმინთის იმობილიზაციას (მოძრაობის შეწყვეტას), სეკრეტორული ფუნქციის დარღვევას და, საბოლოოდ, პარაზიტის სიკვდილს. ჰელმინთის ელიმინაცია ნაწლავიდან ხდება ბუნებრივი პერისტალტიკის მეშვეობით, ჩვეულებრივ პრეპარატის მიღებიდან 1-3 დღეში. მნიშვნელოვანია, რომ მებენდაზოლი ეფექტურია როგორც ზრდასრული ჰელმინთების, ისე მათი ლარვებისა და კვერცხების მიმართ, თუმცა ზრდასრული ფორმების მიმართ აქტივობა უფრო მაღალია (BNF 87).
მებენდაზოლი ინიშნება შემდეგი ჰელმინთოზების სამკურნალოდ:
ენტერობიოზი გამოწვეულია Enterobius vermicularis-ით (ჭიაწვერა) და წარმოადგენს ყველაზე გავრცელებულ ჰელმინთოზს განვითარებულ ქვეყნებში, განსაკუთრებით ბავშვთა ასაკში. მებენდაზოლი არის პირველი რიგის მკურნალობა ამ ინვაზიისთვის (NICE CKS).
ასკარიდოზი გამოწვეულია Ascaris lumbricoides-ით (ადამიანის მრგვალი ჭია). მებენდაზოლი ეფექტურად ანადგურებს როგორც ზრდასრულ ჭიებს, ისე მათ ლარვებს.
ტრიქოცეფალოზი გამოწვეულია Trichuris trichiura-ით. მებენდაზოლი ამ ინვაზიისთვისაც პირველი რიგის მკურნალობაა (WHO Model List).
ანკილოსტომიდოზი გამოწვეულია Ancylostoma duodenale ან Necator americanus-ით. პრეპარატი ეფექტურია ორივე სახეობის წინააღმდეგ, თუმცა სამდღიანი კურსი საჭიროა.
მებენდაზოლის ფართო სპექტრი განსაკუთრებით ფასეულს ხდის მას შერეული ნემატოდური ინვაზიების დროს, როდესაც პაციენტი ერთდროულად რამდენიმე სახეობის ჰელმინთითაა ინფიცირებული.
მებენდაზოლი ასევე გამოიყენება (ჩვეულებრივ მაღალი დოზებით და გახანგრძლივებული კურსით):
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია რეკომენდაციას იძლევა მებენდაზოლის გამოყენებაზე ნიადაგიდან გადამდები ჰელმინთოზების მასობრივ პრევენციულ ქიმიოთერაპიაში, განსაკუთრებით სკოლის ასაკის ბავშვებში ენდემურ რეგიონებში (WHO Model List).
ტაბლეტი შეიძლება გადაიყლაპოს მთლიანად, დაიღეჭოს ან დაიფშვნას და საკვებს შეერიოს. საკვებთან ერთად მიღება (განსაკუთრებით ცხიმიანი საკვებით) ზრდის შეწოვას, რაც მნიშვნელოვანია სისტემური მოქმედების საჭიროების დროს (ექინოკოკოზი), მაგრამ ნაკლებად არსებითია ნაწლავის ლუმენში მოქმედი ჰელმინთოზების დროს.
მებენდაზოლი ხასიათდება დაბალი ორალური ბიოშეღწევადობით — მხოლოდ 2-10% შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. ეს განპირობებულია პრეპარატის ცუდი წყალხსნადობით და ინტენსიური პრესისტემური მეტაბოლიზმით (first-pass effect). ცხიმიანი საკვები ზრდის ბიოშეღწევადობას (EMA SmPC).
შეწოვილი მებენდაზოლი 90-95%-ით უკავშირდება პლაზმის ცილებს. პრეპარატი ნაწილდება ღვიძლში, ცხიმოვან ქსოვილში და ჰელმინთური კისტების კედლებში. მოცულობა განაწილების (Vd) შედარებით მცირეა.
მებენდაზოლი ინტენსიურად მეტაბოლიზდება ღვიძლში ციტოქრომ P450 სისტემის მეშვეობით (ძირითადად CYP1A2 და, ნაკლებად, CYP2C19). ძირითადი მეტაბოლიტები — ამინო და ჰიდროქსილამინო წარმოებულები — ფარმაკოლოგიურად არააქტიურია.
შეწოვილი დოზის უდიდესი ნაწილი გამოიყოფა შარდით მეტაბოლიტების სახით. შეუწოვავი ნაწილი (90%-ზე მეტი) გამოიყოფა განავლით უცვლელი სახით.
მებენდაზოლი ერთ-ერთ ყველაზე კარგად ამტანი ანტიჰელმინთური პრეპარატია. ჩვეულებრივი დოზების (100-500 მგ) მოკლე კურსის დროს გვერდითი ეფექტები იშვიათია, რადგან სისტემური შეწოვა მინიმალურია.
ექინოკოკოზის ან ტრიქინელოზის მკურნალობისას გამოყენებული მაღალი დოზები (40-50 მგ/კგ/დღეში) მნიშვნელოვნად ზრდის გვერდითი ეფექტების ალბათობას, განსაკუთრებით ჰეპატოტოქსიურობის და ჰემატოლოგიური დარღვევების.
ციმეტიდინი: ინჰიბირებს მებენდაზოლის ჰეპატიკურ მეტაბოლიზმს, რის შედეგადაც იზრდება მებენდაზოლის პლაზმური კონცენტრაცია. ეს შეიძლება სასარგებლო იყოს ექინოკოკოზის მკურნალობისას, მაგრამ ზრდის ტოქსიურობის რისკს.
მეტრონიდაზოლი: მებენდაზოლთან ერთდროული მიღებისას აღწერილია სტივენს-ჯონსონის სინდრომის / ტოქსიკური ეპიდერმული ნეკროლიზის შემთხვევები. თანამიღება სიფრთხილეს მოითხოვს (EMA SmPC).
კარბამაზეპინი, ფენიტოინი: ეს ანტიეპილეფსიური პრეპარატები ღვიძლის ფერმენტების ინდუქტორებია (CYP450) და მნიშვნელოვნად ამცირებენ მებენდაზოლის პლაზმურ კონცენტრაციას. ეს განსაკუთრებით არასასურველია ექინოკოკოზის ხანგრძლივი მკურნალობის დროს.
ვალპროის მჟავა (ვალპროატი): მებენდაზოლმა შეიძლება შეამციროს ვალპროატის პლაზმური კონცენტრაცია.
მეტოტრექსატი: ორივე პრეპარატი ჰეპატოტოქსიკურია; ერთდროულად მიღება ზრდის ღვიძლის დაზიანების რისკს.
ციკლოსპორინი: ერთდროული მიღება აღწერილია, თუმცა კლინიკური მნიშვნელობის ურთიერთქმედება ნაკლებადაა შესწავლილი.
ცხიმიანი საკვები ზრდის მებენდაზოლის შეწოვას 2-3-ჯერ. ნაწლავის ჰელმინთოზების ჩვეულებრივი მკურნალობისას ეს კლინიკურად უმნიშვნელოა, მაგრამ ქსოვილოვანი ჰელმინთოზების (ექინოკოკოზი) დროს ცხიმიან საკვებთან ერთად მიღება რეკომენდებულია (BNF 87).
მებენდაზოლი უკუნაჩვენებია ორსულობის დროს, განსაკუთრებით პირველ ტრიმესტრში. ცხოველებზე ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა ტერატოგენული და ემბრიოტოქსიკური მოქმედება (ჩონჩხის ანომალიები ვირთხებსა და ბოცვრებში). FDA კატეგორია: C (ადრეული კლასიფიკაცია).
თუმცა, ადამიანებში ჩატარებულ ეპიდემიოლოგიურ კვლევებში (პირველ ტრიმესტრში შემთხვევითი ექსპოზიცია) მნიშვნელოვნად გაზრდილი ტერატოგენურობის რისკი არ გამოვლენილა. მიუხედავად ამისა, სიფრთხილის პრინციპით, მებენდაზოლის დანიშვნა ორსულობის დროს მხოლოდ იმ შემთხვევაში არის გამართლებული, თუ სარგებელი აშკარად აღემატება პოტენციურ რისკს (EMA SmPC).
WHO რეკომენდაციებით, ორსულ ქალებს მასობრივი პროფილაქტიკური პროგრამებში მებენდაზოლი მეორე და მესამე ტრიმესტრში შეიძლება მიეცეთ ენდემურ რეგიონებში (WHO Model List).
მებენდაზოლი მცირე რაოდენობით გადადის დედის რძეში, თუმცა დაბალი სისტემური შეწოვის გათვალისწინებით, ძუძუთი კვებაზე მოქმედება ნაკლებად სავარაუდოა. ჩვეულებრივი ერთჯერადი ან მოკლე კურსი (100-500 მგ) ძუძუთი კვების პერიოდში ზოგადად უსაფრთხოდ მიიჩნევა (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე მებენდაზოლი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ბრენდული სახელწოდებით:
პრეპარატი ხელმისაწვდომია აფთიაქებში ურეცეპტოდ (ჩვეულებრივი დოზირებით). ფასი ხელმისაწვდომია და ჯენერიკული ვარიანტები ეკონომიკურადაა ხელსაყრელი. მაღალდოზიანი რეჟიმით გამოყენება მოითხოვს ექიმის მეთვალყურეობას.
ასევე აღსანიშნავია ალბენდაზოლი (ალბენდაზოლი), რომელიც იგივე ბენზიმიდაზოლის ჯგუფის წარმომადგენელია და ხშირად გამოიყენება ალტერნატიულად.
მებენდაზოლი იწყებს მოქმედებას მიღებისთანავე, მაგრამ ჭიების სრული ელიმინაცია ნაწლავიდან ჩვეულებრივ 1-3 დღეს მოითხოვს. ქავილი პერიანალურ მიდამოში შეიძლება კიდევ რამდენიმე დღე გაგრძელდეს. მნიშვნელოვანია, რომ დოზა გამეორდეს 2-3 კვირის შემდეგ რეინფექციის პრევენციისთვის, ვინაიდან პრეპარატი ნაკლებად ეფექტურია კვერცხების მიმართ (BNF 87).
დიახ, მებენდაზოლი შეიძლება მიიღოთ როგორც საკვებთან ერთად, ისე უზმოზე. ნაწლავის ჰელმინთოზების (ენტერობიოზი, ასკარიდოზი) დროს ეს არ იმოქმედებს ეფექტურობაზე, ვინაიდან პრეპარატი ნაწლავის ლუმენში მოქმედებს. ექინოკოკოზის მკურნალობისას კი რეკომენდებულია ცხიმიან საკვებთან ერთად მიღება შეწოვის გასაზრდელად.
ორივე ბენზიმიდაზოლის ჯგუფის ანტიჰელმინთურ პრეპარატს მსგავსი მოქმედების მექანიზმი აქვს. ძირითადი განსხვავებებია: ალბენდაზოლს უფრო მაღალი ბიოშეღწევადობა აქვს, რის გამოც ქსოვილოვანი ჰელმინთოზების (ექინოკოკოზი, ნეიროცისტიცერკოზი) მკურნალობისთვის ალბენდაზოლს უპირატესობა ენიჭება. ნაწლავის ჰელმინთოზებისთვის ორივე თანაბრად ეფექტურია. მებენდაზოლს უფრო ხელსაყრელი უსაფრთხოების პროფილი აქვს დაბალი სისტემური შეწოვის გამო.
მებენდაზოლი ზოგადად უსაფრთხოდ მიიჩნევა 2 წელზე უფროსი ბავშვებისთვის. WHO-ს მასობრივი პროგრამებში 12 თვეზე უფროს ბავშვებსაც კი მიეცემათ ნახევარი დოზა. თუმცა 2 წლამდე ბავშვებში ინდივიდუალური გამოყენება ექიმის რეკომენდაციით უნდა განხორციელდეს, ვინაიდან კრუნჩხვების იშვიათი შემთხვევები აღწერილია ჩვილებში (BNF 87).
არა, მებენდაზოლის მიღების შემდეგ საფაღარათო ან კლიზმა არ არის საჭირო. პრეპარატი მოკლავს ჰელმინთებს ნაწლავის ლუმენში, და მკვდარი ჭიები ბუნებრივი პერისტალტიკით გამოიყოფა განავლით. ზოგჯერ ჭიები შეიძლება შეუმჩნეველი იყოს განავალში მათი ნაწილობრივი მონელების გამო.
ინდივიდუალური პროფილაქტიკისთვის მებენდაზოლის რეგულარული მიღება არ არის რეკომენდებული. თუმცა ენდემურ რეგიონებში WHO რეკომენდაციას იძლევა წელიწადში 1-2-ჯერ მასობრივი პროფილაქტიკური მკურნალობის ჩატარებაზე სკოლის ასაკის ბავშვებში. ოჯახში ენტერობიოზის შემთხვევაში ყველა ოჯახის წევრის ერთდროული მკურნალობა რეკომენდებულია, თუნდაც ასიმპტომურ პირებში (NICE CKS).