Lucetam · INN
ლუცეტამი (Lucetam) ხელმისაწვდომია საქართველოში 3 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
პირაცეტამი (Lucetam-ის აქტიური ინგრედიენტი) წარმოადგენს ნოოტროპული მოქმედების პრეპარატს, რომელიც მიეკუთვნება რაცეტამების ჯგუფს. იგი გამოიყენება კოგნიტიური ფუნქციის დარღვევების, კორტიკალური მიოკლონუსისა და ვერტიგოს სამკურნალოდ. პრეპარატი აუმჯობესებს ტვინის მეტაბოლიზმს, ხელს უწყობს ნეირონთა მემბრანის სითხიანობის მომატებას და სინაფსური გადაცემის ოპტიმიზაციას. პირაცეტამი კარგად აბსორბირდება პერორალური მიღების შემდეგ, თირკმელებით გამოიყოფა უცვლელი სახით, ხოლო ნახევარგამოყოფის პერიოდი 4–5 საათს შეადგენს. დოზირება დამოკიდებულია ჩვენებაზე და მერყეობს 1,200 მგ-დან 24,000 მგ-მდე დღეში. ძირითადი გვერდითი ეფექტებია ნერვიულობა, აგზნებადობა, ძილის დარღვევა და კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის ჩივილები. პრეპარატი უკუნაჩვენებია მძიმე თირკმლის უკმარისობის, ცერებრალური ჰემორაგიისა და ჰანტინგტონის ქორეის დროს (EMA SmPC).
პირაცეტამი (INN: Piracetam) არის ციკლური გამა-ამინოერბოს მჟავის (GABA) წარმოებული, რომელიც შეიქმნა 1964 წელს ბელგიურ ფარმაცევტულ კომპანია UCB-ში ქიმიკოს კორნელიუ ჯურჯეას მიერ. იგი გახდა პირველი პრეპარატი, რომელსაც „ნოოტროპული" კლასიფიკაცია მიენიჭა — ტერმინი, რომელიც სწორედ ამ ნაერთის აღმოჩენის კვალდაკვალ შეიქმნა 1972 წელს (BNF 87).
ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით პირაცეტამი მიეკუთვნება ნოოტროპული და ფსიქოსტიმულატორული საშუალებების ჯგუფს (ATC კოდი: N06BX03). სტრუქტურულად იგი 2-ოქსო-1-პიროლიდინ აცეტამიდია და წარმოადგენს რაცეტამების კლასის ფუძემდებელ მოლეკულას, რომლის ბაზაზეც შემდგომში სინთეზირებულ იქნა ანირაცეტამი, ოქსირაცეტამი, ფენილპირაცეტამი და სხვა ანალოგები.
პირაცეტამს GABA-ს სტრუქტურული ანალოგი მიუხედავად, არ გააჩნია პირდაპირი GABA-ერგული აქტივობა. იგი არ მოქმედებს GABA რეცეპტორებზე და არ ცვლის GABA-ს სინთეზს ან დეგრადაციას. პრეპარატის ფარმაკოლოგიური პროფილი უნიკალურია: იგი ერთდროულად მოქმედებს ნეირონალური მემბრანის ფიზიკურ თვისებებზე, ნეიროტრანსმიტერულ სისტემებსა და ცერებრალურ მიკროცირკულაციაზე.
Lucetam არის პირაცეტამის ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ ცნობილი ბრენდი, რომელსაც აწარმოებს ჰუნგარიული ფარმაცევტული კომპანია Egis Pharmaceuticals. საქართველოში პრეპარატი ხელმისაწვდომია როგორც ტაბლეტების, ისე საინექციო ხსნარის სახით და ფართოდ გამოიყენება ნევროლოგიურ პრაქტიკაში (EMA SmPC).
პირაცეტამი შედის მრავალი ქვეყნის ეროვნულ ფორმულარში, თუმცა აშშ-ში FDA-ს მიერ სამკურნალო პრეპარატად არ არის დამტკიცებული. ევროპაში იგი რეგისტრირებულია და ფართოდ გამოიყენება, განსაკუთრებით კორტიკალური მიოკლონუსის სამკურნალოდ.
პირაცეტამის მოქმედების მექანიზმი მულტიმოდალურია და მოიცავს რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებულ პათოგენეტიკურ გზას. მიუხედავად მრავალწლიანი კვლევებისა, ზუსტი მოლეკულური სამიზნე ბოლომდე დაზუსტებული არ არის, თუმცა არსებული მონაცემები შემდეგ ძირითად მექანიზმებს გამოყოფს (EMA SmPC):
პირაცეტამი ურთიერთქმედებს ფოსფოლიპიდური ბისტრატის პოლარულ თავებთან და ზრდის მემბრანის სითხიანობას (membrane fluidity). ეს ეფექტი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დაბერების პროცესში, როდესაც მემბრანის რიგიდულობა იზრდება. მემბრანის სითხიანობის აღდგენა ხელს უწყობს რეცეპტორულ ტრანსდუქციას, იონური არხების ფუნქციონირებას და ნეიროტრანსმიტერთა გამოთავისუფლებას.
პირაცეტამი ალოსტერიულად მოდულირებს AMPA-ტიპის გლუტამატურ რეცეპტორებს, რაც აძლიერებს ექსციტატორულ სინაფსურ გადაცემას ტოქსიკური ეფექტის გარეშე. ასევე, აღწერილია ქოლინერგული გადაცემის გაძლიერება მუსკარინული აცეტილქოლინის რეცეპტორების მოდულაციის მეშვეობით. პრეპარატი არ ცვლის აცეტილქოლინის სინთეზს, მაგრამ ხელს უწყობს ქოლინერგული ნეიროტრანსმისიის ეფექტურობას (BNF 87).
პირაცეტამი ამცირებს ერითროციტთა ადჰეზიურობას და აუმჯობესებს მათ დეფორმაბილობას, რაც ოპტიმიზირებს მიკროცირკულაციას ტვინის იშემიურ უბნებში. იგი ასევე ამცირებს თრომბოციტთა აგრეგაციას და სისხლის სიბლანტეს, რაც ხელს უწყობს ცერებრალური სისხლის მიმოქცევის გაუმჯობესებას გლობალურ და ლოკალურ დონეზე.
პრეპარატი ზრდის ტვინის გლუკოზისა და ჟანგბადის უტილიზაციას, აუმჯობესებს ATP-ის სინთეზს და ენერგეტიკულ მეტაბოლიზმს ნეირონებში. ჰიპოქსიური პირობების დროს პირაცეტამი ხელს უწყობს აერობული მეტაბოლიზმის შენარჩუნებას, რაც ნეიროპროტექტორული ეფექტის საფუძველია.
პირაცეტამი აუმჯობესებს corpus callosum-ის მეშვეობით განხორციელებულ ინტერჰემისფერულ გადაცემას, რაც ხელს უწყობს კოგნიტიურ ფუნქციათა კოორდინაციას და ინტეგრაციას (EMA SmPC).
პირაცეტამი გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობებისა და დაავადებების სამკურნალოდ:
ეს არის პირაცეტამის ყველაზე კარგად დოკუმენტირებული ჩვენება ევროპაში. კორტიკალური წარმოშობის მიოკლონუსის დროს პირაცეტამი გამოიყენება როგორც მონოთერაპიის, ისე კომბინირებული მკურნალობის კომპონენტი. პრეპარატი მნიშვნელოვნად ამცირებს მიოკლონური რყევების სიხშირეს და ამპლიტუდას (BNF 87). იხ. მიოკლონუსი.
პირაცეტამი ფართოდ გამოიყენება ხანდაზმულ პაციენტებში კოგნიტიური ფუნქციის დაქვეითების დროს, მათ შორის მეხსიერების, ყურადღებისა და კონცენტრაციის გაუარესების შემთხვევაში. თუმცა, ალცჰაიმერის დემენციის მკურნალობაში მისი ეფექტურობის მტკიცებულებები შეზღუდულია და არაერთგვაროვანია (NICE NG97).
პირაცეტამი გამოიყენება სხვადასხვა წარმოშობის თავბრუსხვევის (ვერტიგო) სამკურნალოდ, განსაკუთრებით ვესტიბულური წარმოშობისას. პრეპარატი აუმჯობესებს ვესტიბულური კომპენსაციის პროცესს ცენტრალურ დონეზე.
პოსტინსულტურ პერიოდში პირაცეტამი გამოიყენება აფაზიის და კოგნიტიური დეფიციტის სარეაბილიტაციო მკურნალობაში. ზოგიერთი კვლევის მონაცემებით, პრეპარატი ხელს უწყობს ენობრივი ფუნქციის აღდგენას ინსულტის შემდგომ პერიოდში (EMA SmPC). იხ. ინსულტი.
ზოგიერთ ევროპულ ქვეყანაში პირაცეტამი დამტკიცებულია ბავშვებში დისლექსიის კომპლექსურ მკურნალობაში, სადაც იგი აუმჯობესებს კითხვის უნარებს და ვერბალური ინფორმაციის დამუშავებას.
პირაცეტამის რეოლოგიური თვისებების გამო იგი გამოიყენება ნამგლისებრუჯრედოვანი ანემიის ვაზო-ოკლუზიური კრიზების პროფილაქტიკაში, სადაც ერითროციტთა დეფორმაბილობის გაუმჯობესება კლინიკურად მნიშვნელოვანია (WHO Model List).
პრაქტიკაში პირაცეტამი ასევე გამოიყენება ტრავმული თავის ტვინის დაზიანების, ალკოჰოლის აბსტინენციის სინდრომისა და პერიოპერაციული კოგნიტიური დისფუნქციის დროს, თუმცა ამ ჩვენებების მტკიცებულებათა ბაზა შეზღუდულია.
პირაცეტამის დოზირება მნიშვნელოვნად განსხვავდება ჩვენების მიხედვით. პრეპარატი ხელმისაწვდომია ტაბლეტების (400 მგ, 800 მგ, 1200 მგ), სასმელი ხსნარისა და საინექციო ფორმების სახით (EMA SmPC).
| კრეატინინის კლირენსი (მლ/წთ) | დოზის კორექცია | |---|---| | 50–79 | ჩვეულებრივი დოზის 2/3 | | 30–49 | ჩვეულებრივი დოზის 1/3 | | 20–29 | ჩვეულებრივი დოზის 1/6 | | <20 | უკუნაჩვენებია |
ღვიძლის მხრივ დოზის კორექცია, როგორც წესი, არ არის საჭირო, რადგან პირაცეტამი პრაქტიკულად არ მეტაბოლიზდება ღვიძლში. ღვიძლისა და თირკმლის თანმხლები უკმარისობის შემთხვევაში გამოიყენება თირკმლის ფუნქციაზე დამოკიდებული კორექციის სქემა (EMA SmPC).
პირაცეტამი სრულად და სწრაფად აბსორბირდება პერორალური მიღების შემდეგ. ბიოშეღწევადობა მიახლოებით 100%-ს შეადგენს. პლაზმაში პიკური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა 30–60 წუთში ტაბლეტის მიღებიდან. საკვები არ მოქმედებს აბსორბციის ხარისხზე, თუმცა შეიძლება შეანელოს Tmax (EMA SmPC).
მოცულობითი განაწილება შეადგენს 0.6 ლ/კგ — პრეპარატი კარგად ნაწილდება ორგანიზმში. პირაცეტამი არ უკავშირდება პლაზმის ცილებს. იგი გადალახავს ჰემატოენცეფალურ ბარიერს და ხვდება ცერებროსპინალურ სითხეში, სადაც კონცენტრაცია მიღწევს პლაზმური კონცენტრაციის 80–90%-ს.
პირაცეტამი არ მეტაბოლიზდება ადამიანის ორგანიზმში. არ არის ციტოქრომ P450 ფერმენტების სუბსტრატი, ინდუქტორი ან ინჰიბიტორი, რაც მნიშვნელოვანი უპირატესობაა წამლებთან ურთიერთქმედების თვალსაზრისით.
პრეპარატი გამოიყოფა თირკმელებით უცვლელი სახით გლომერულური ფილტრაციის გზით. ნახევარგამოყოფის პერიოდი (t½) პლაზმიდან შეადგენს 4–5 საათს, ხოლო ცერებროსპინალური სითხიდან — დაახლოებით 8.5 საათს. ხანდაზმულებში და თირკმლის უკმარისობის მქონე პაციენტებში ნახევარგამოყოფის პერიოდი მნიშვნელოვნად იზრდება, რაც დოზის კორექციის საფუძველს წარმოადგენს (BNF 87).
პირაცეტამი ზოგადად კარგად აიტანება, ფართო თერაპიული ინდექსით ხასიათდება. გვერდითი ეფექტები, როგორც წესი, დოზადამოკიდებულია (EMA SmPC).
პირაცეტამის თანდათანობითი მოხსნა სავალდებულოა, განსაკუთრებით კორტიკალური მიოკლონუსის მკურნალობისას. მკვეთრმა შეწყვეტამ შეიძლება გამოიწვიოს რებაუნდის ფენომენი — სიმპტომატიკის მკვეთრი გაუარესება (BNF 87).
პირაცეტამი, ციტოქრომ P450 სისტემით მეტაბოლიზმის არარსებობის გამო, ნაკლებად მიდრეკილია ფარმაკოკინეტიკური ურთიერთქმედებებისკენ. თუმცა, არსებობს კლინიკურად მნიშვნელოვანი ფარმაკოდინამიკური ურთიერთქმედებები (EMA SmPC):
ანტიკოაგულანტები და ანტიაგრეგანტები: პირაცეტამის თრომბოციტთა ანტიაგრეგაციული თვისებების გამო, ერთდროული მიღება ვარფარინთან, ჰეპარინთან, კლოპიდოგრელთან ან ასპირინთან ზრდის სისხლდენის რისკს. აუცილებელია კოაგულაციის მონიტორინგი და, საჭიროების შემთხვევაში, დოზის კორექცია.
თირეოიდული ჰორმონები: აღწერილია შემთხვევები, როდესაც პირაცეტამის თანმხლები მიღებისას თირეოიდული ჰორმონების (T3, T4) ეფექტი გაძლიერებული იყო — კონფუზია, აგზნებადობა, ძილის დარღვევა. ამ კომბინაციის დროს საჭიროა სიფხიზლე.
ანტიეპილეფსიური პრეპარატები: პირაცეტამი არ ცვლის კარბამაზეპინის, ფენიტოინის ან ვალპროატის პლაზმურ კონცენტრაციებს. თუმცა, მიოკლონუსის მკურნალობისას პრეპარატთა ურთიერთქმედება ფარმაკოდინამიკურ დონეზე შეიძლება იყოს სინერგისტული (BNF 87).
ალკოჰოლი: პირაცეტამი არ აძლიერებს ალკოჰოლის სედაციურ ეფექტს, თუმცა ალკოჰოლის ქრონიკული მოხმარებისას ცერებრალური ფუნქციის ფონური დაქვეითება ამცირებს პრეპარატის ეფექტურობას.
CNS-სტიმულატორები: პირაცეტამის კომბინაცია ამფეტამინებთან ან კოფეინთან შეიძლება აძლიერებდეს ცენტრალურ მასტიმულირებელ ეფექტს, რაც ინსომნიისა და აგზნებადობის რისკს ზრდის.
პირაცეტამი გადალახავს პლაცენტურ ბარიერს. ადამიანებში ორსულობის დროს გამოყენების შესახებ საკმარისი მონაცემები არ არსებობს. ცხოველებზე ჩატარებული კვლევები არ აჩვენებს პირდაპირ ტერატოგენულ ეფექტს, თუმცა სიფრთხილის პრინციპიდან გამომდინარე, პრეპარატი არ არის რეკომენდებული ორსულობის დროს, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა მოსალოდნელი სარგებელი აღემატება პოტენციურ რისკს (EMA SmPC).
FDA კატეგორია ოფიციალურად არ არის მინიჭებული (პრეპარატი აშშ-ში არ არის დამტკიცებული).
პირაცეტამი გამოიყოფა დედის რძეში. რძეში კონცენტრაცია მიაღწევს პლაზმური კონცენტრაციის 70–90%-ს. შესაბამისად, ლაქტაციის პერიოდში პრეპარატის მიღება არ არის რეკომენდებული, ან საჭიროა ძუძუთი კვების შეწყვეტა მკურნალობის პერიოდში (BNF 87).
ცხოველებზე ჩატარებული კვლევების მიხედვით, პირაცეტამი არ მოქმედებს ფერტილობაზე კლინიკურად რელევანტურ დოზებში.
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე პირაცეტამის შემცველი პრეპარატები წარმოდგენილია რამდენიმე ბრენდის სახით:
ყველა ჩამოთვლილი ბრენდი შეიცავს ერთსა და იმავე აქტიურ ინგრედიენტს და ბიოეკვივალენტურია. შერჩევა დამოკიდებულია ხელმისაწვდომობაზე, ფასსა და პაციენტის/ექიმის პრეფერენციაზე (EMA SmPC).
Lucetam და ნოოტროპილი შეიცავენ ერთსა და იმავე აქტიურ ნივთიერებას — პირაცეტამს. ნოოტროპილი არის ორიგინალი პრეპარატი (UCB Pharma), ხოლო Lucetam — ჯენერიკული ვერსია (Egis Pharmaceuticals). ბიოეკვივალენტურობის კვლევებით დადასტურებულია, რომ ორივე პრეპარატის ეფექტურობა და უსაფრთხოების პროფილი იდენტურია.
პირაცეტამი სწრაფად აბსორბირდება და პლაზმაში პიკური კონცენტრაცია 30–60 წუთში მიიღწევა. თუმცა, კლინიკური ეფექტის შეფასებას, განსაკუთრებით კოგნიტიური დარღვევების დროს, შეიძლება რამდენიმე კვირა დასჭირდეს. კორტიკალური მიოკლონუსის შემთხვევაში ეფექტი შეიძლება უფრო სწრაფად გამოვლინდეს, თუმცა ოპტიმალური დოზის ტიტრაცია რამდენიმე დღეს მოითხოვს.
არა, განსაკუთრებით კორტიკალური მიოკლონუსის მკურნალობისას. მკვეთრმა შეწყვეტამ შეიძლება გამოიწვიოს სიმპტომატიკის მნიშვნელოვანი გაუარესება (რებაუნდის ეფექტი). დოზის შემცირება უნდა მოხდეს თანდათანობით, ყოველ 2 დღეში 1,200 მგ-ით, ექიმის მეთვალყურეობით (BNF 87).
პირაცეტამი ზოგადად კარგად აიტანება ხანდაზმული პაციენტების მიერ, თუმცა ამ ასაკობრივ ჯგუფში თირკმლის ფუნქცია ხშირად დაქვეითებულია. სავალდებულოა კრეატინინის კლირენსის შეფასება და დოზის შესაბამისი კორექცია. ნახევარგამოყოფის პერიოდი ხანდაზმულებში გახანგრძლივებულია.
პირაცეტამი აინჰიბირებს თრომბოციტთა აგრეგაციას, ამიტომ ასპირინთან ერთად მიღებისას სისხლდენის რისკი იზრდება. ეს კომბინაცია არ არის აკრძალული, მაგრამ საჭიროებს ექიმის მეთვალყურეობას, განსაკუთრებით მაღალი დოზებით მკურნალობისას ან ქირურგიული ჩარევის წინ (EMA SmPC).
არა, პირაცეტამს არ გააჩნია დამოკიდებულების გამომწვევი პოტენციალი. იგი არ მოქმედებს GABA, დოფამინის ან ოპიოიდური რეცეპტორების სისტემებზე ისე, რომ დამოკიდებულების რისკი არსებობდეს. პრეპარატი არ არის კონტროლირებადი ნივთიერება (WHO Model List).