Latanoprost · INN
ლატანოპროსტი (Latanoprost) ხელმისაწვდომია საქართველოში 3 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ლატანოპროსტი არის პროსტაგლანდინ F2α-ს სინთეზური ანალოგი, რომელიც გამოიყენება თვალის წვეთების სახით ღია კუთხის გლაუკომისა და თვალის შიდა (ინტრაოკულარული) წნევის მომატების სამკურნალოდ. პრეპარატი ამცირებს თვალის შიდა წნევას უვეოსკლერალური გადინების გაზრდით. ლატანოპროსტი ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გამოყენებული ანტიგლაუკომური საშუალებაა მსოფლიოში და შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ძირითადი მედიკამენტების ნუსხაში (WHO Model List). იგი ინიშნება დღეში ერთხელ, საღამოს, ერთი წვეთი დაავადებულ თვალში. პრეპარატი კარგად აიტანება პაციენტების უმრავლესობის მიერ, თუმცა შესაძლოა გამოიწვიოს ფერადი გარსის (ირისის) პიგმენტაციის შეცვლა, წამწამების ზრდა და კონიუნქტივის ჰიპერემია. ლატანოპროსტი ხელმისაწვდომია საქართველოში სხვადასხვა სავაჭრო სახელწოდებით.
ლატანოპროსტი (Latanoprost, INN) არის პროსტაგლანდინების ანალოგების ფარმაკოლოგიური ჯგუფის წარმომადგენელი, კერძოდ — პროსტაგლანდინ F2α-ს იზოპროპილის ეთერი. იგი მიეკუთვნება ოფთალმოლოგიურ პრეპარატებს (ATC კლასიფიკაციის კოდი: S01EE01) და წარმოადგენს ანტიგლაუკომურ საშუალებას.
ლატანოპროსტი შეიქმნა შვედურ ფარმაცევტულ კომპანია Pharmacia-ში (შემდგომში Pfizer) 1990-იან წლებში. 1996 წელს იგი პირველად დამტკიცდა ფარმაცევტულ ბაზარზე „ქსალატანის" (Xalatan) სავაჭრო სახელწოდებით. ეს იყო პირველი პროსტაგლანდინის ანალოგი, რომელიც დამტკიცდა გლაუკომის სამკურნალოდ, და მან რევოლუცია მოახდინა ამ დაავადების მკურნალობაში (BNF 87).
პროსტაგლანდინების ანალოგების შემოღებამდე გლაუკომის პირველი რიგის მკურნალობა ძირითადად ბეტა-ადრენობლოკატორებით (მაგ., ტიმოლოლი) ხორციელდებოდა. ლატანოპროსტმა დაამტკიცა უპირატესობა ეფექტურობით, დღეში ერთჯერადი მიღების მოხერხებულობითა და სისტემური გვერდითი ეფექტების დაბალი სიხშირით. დღესდღეობით პროსტაგლანდინების ანალოგები, მათ შორის ლატანოპროსტი, ითვლება ღია კუთხის გლაუკომის მკურნალობის პირველი რიგის პრეპარატებად (NICE NG81).
ლატანოპროსტი ხელმისაწვდომია როგორც მონოპრეპარატის, ისე კომბინირებული პრეპარატების სახით (მაგ., ლატანოპროსტი + ტიმოლოლი). მისი პატენტის ვადა ამოიწურა, რის შემდეგაც ბაზარზე გამოჩნდა მრავალი ჯენერიკული ვერსია (WHO Model List).
ლატანოპროსტი წარმოადგენს პროდრაგს (წინამორბედ ფორმას), რომელიც რქოვანას (კორნეას) გავლისას ესტერაზების მოქმედებით ჰიდროლიზდება და გარდაიქმნება ბიოლოგიურად აქტიურ მეტაბოლიტად — ლატანოპროსტის თავისუფალ მჟავად.
ლატანოპროსტის აქტიური ფორმა სელექციურად უკავშირდება პროსტანოიდული FP-რეცეპტორებს (prostanoid FP receptor), რომლებიც ლოკალიზებულია თვალის ცილოვანი სხეულის (corpus ciliare) კუნთოვან უჯრედებზე, ტრაბეკულურ ბადეზე და ირისის კუნთებზე. FP-რეცეპტორი არის G-ცილასთან შეუღლებული რეცეპტორი (GPCR), რომელიც Gq-ცილის მეშვეობით აქტივირებს ფოსფოლიპაზა C-ს (PLC) სასიგნალო კასკადს, რაც იწვევს ინოზიტოლ-ტრიფოსფატის (IP₃) და დიაცილგლიცეროლის (DAG) წარმოქმნას (EMA SmPC).
ლატანოპროსტის ძირითადი ჰიპოტენზიური ეფექტი რეალიზდება თვალის შიდა სითხის (საწყლოვანი ტენის) უვეოსკლერალური გადინების (uveoscleral outflow) მნიშვნელოვანი გაზრდით. FP-რეცეპტორების აქტივაცია ცილოვანი სხეულის კუნთში იწვევს მატრიქსული მეტალოპროტეინაზების (MMP-1, MMP-2, MMP-3) ექსპრესიის ზრდას. ეს ფერმენტები შლიან უჯრედგარე მატრიქსის კოლაგენს ცილოვან კუნთსა და სკლერაში, რაც ზრდის ქსოვილის გამტარობას და აადვილებს საწყლოვანი ტენის გადინებას ალტერნატიული, უვეოსკლერალური გზით.
ამ მექანიზმის შედეგად თვალის შიდა წნევა (ინტრაოკულარული წნევა, IOP) მცირდება საშუალოდ 25-35%-ით საწყის მაჩვენებელთან შედარებით. ეფექტი იწყება 3-4 საათში ჩაწვეთების შემდეგ, მაქსიმუმს აღწევს 8-12 საათში და ნარჩუნდება მინიმუმ 24 საათის განმავლობაში, რაც საშუალებას იძლევა პრეპარატი გამოყენებულ იქნეს დღეში მხოლოდ ერთხელ (BNF 87).
გარდა უვეოსკლერალური გადინებისა, ლატანოპროსტი ნაწილობრივ ზრდის ტრაბეკულურ გადინებასაც (trabecular outflow), თუმცა ეს მეორეხარისხოვანი ეფექტია. აღსანიშნავია, რომ ლატანოპროსტი არ ახდენს მნიშვნელოვან ზეგავლენას საწყლოვანი ტენის პროდუქციაზე, რაც განასხვავებს მას ბეტა-ბლოკატორებისა და კარბოანჰიდრაზას ინჰიბიტორებისგან (NICE NG81).
ლატანოპროსტი ინიშნება შემდეგი ოფთალმოლოგიური მდგომარეობებისთვის:
ლატანოპროსტის ძირითადი ჩვენებაა ღია კუთხის (პირველადი ღია კუთხის) გლაუკომის მკურნალობა. იგი ითვლება პირველი რიგის პრეპარატად ამ დაავადების დროს (NICE NG81). კლინიკურ კვლევებში ლატანოპროსტმა აჩვენა თვალის შიდა წნევის სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი და კლინიკურად რელევანტური შემცირება პლაცებოსთან და აქტიურ კომპარატორებთან (ტიმოლოლთან) შედარებით.
ლატანოპროსტი გამოიყენება თვალის შიდა წნევის მომატების (ოკულარული ჰიპერტენზიის) სამკურნალოდ, როდესაც IOP მომატებულია, მაგრამ მხედველობის ნერვის ან მხედველობის ველის დაზიანება ჯერ არ აღინიშნება. ამ შემთხვევაში მკურნალობის მიზანი გლაუკომატოზური დაზიანების პრევენციაა.
პრეპარატი ასევე შეიძლება გამოყენებულ იქნეს:
როდესაც მონოთერაპია არასაკმარისია სამიზნე წნევის მისაღწევად, ლატანოპროსტი შეიძლება გამოყენებულ იქნეს კომბინაციაში სხვა ანტიგლაუკომურ პრეპარატებთან: ბეტა-ადრენობლოკატორებთან (ტიმოლოლი), კარბოანჰიდრაზას ინჰიბიტორებთან (დორზოლამიდი, ბრინზოლამიდი), ალფა-2 აგონისტებთან (ბრიმონიდინი) (BNF 87).
ლატანოპროსტი დამტკიცებულია ასევე პედიატრიულ პაციენტებში თვალის შიდა წნევის მომატებისა და გლაუკომის სამკურნალოდ, თუმცა ეფექტურობა ბავშვებში, განსაკუთრებით პირველადი თანდაყოლილი გლაუკომის დროს, შეიძლება იყოს უფრო დაბალი, ვიდრე მოზრდილებში (EMA SmPC).
სტანდარტული დოზა: 1 წვეთი (50 მკგ/მლ ხსნარი, ე.ი. დაახლოებით 1,5 მკგ ლატანოპროსტი ერთ წვეთში) დაავადებულ თვალში, დღეში ერთხელ, საღამოს (BNF 87).
მნიშვნელოვანი: დღეში ერთხელზე მეტი მიღება არ არის რეკომენდებული, რადგან უფრო ხშირი გამოყენება შეიძლება შეამციროს ჰიპოტენზიური ეფექტი (პარადოქსული ეფექტი). ოპტიმალური ეფექტისთვის საუკეთესოა საღამოს მიღება (EMA SmPC).
პედიატრიული დოზა იგივეა, რაც მოზრდილებში — 1 წვეთი დაავადებულ თვალში დღეში ერთხელ, საღამოს. პრეპარატი შეიძლება გამოყენებულ იქნეს ნეონატალურ ასაკშიც, თუმცა ეფექტურობა ასაკის მიხედვით განსხვავდება.
დოზის კორექცია არ არის საჭირო. ხანდაზმულ პაციენტებში ლატანოპროსტის ეფექტურობა და უსაფრთხოების პროფილი ანალოგიურია ზოგადი მოზრდილი პოპულაციისა.
ვინაიდან ლატანოპროსტი ტოპიკური ოფთალმოლოგიური პრეპარატია და მისი სისტემური ბიოშეღწევადობა ძალზე დაბალია, დოზის კორექცია არ არის საჭირო თირკმლის ან ღვიძლის ფუნქციის დარღვევის დროს (EMA SmPC).
გაუხსნელი ფლაკონი ინახება მაცივარში (2-8°C). გახსნის შემდეგ — ოთახის ტემპერატურაზე (25°C-მდე) არაუმეტეს 4 კვირისა (BNF 87).
ლატანოპროსტი თვალის ზედაპირიდან კარგად შეიწოვება რქოვანას გავლით. იგი წარმოადგენს პროდრაგს — ესტერის ფორმას, რომელიც რქოვანას ესტერაზების მოქმედებით ჰიდროლიზდება და გარდაიქმნება აქტიურ მეტაბოლიტად (ლატანოპროსტის მჟავა). საწყლოვან ტენში მაქსიმალური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა ჩაწვეთებიდან დაახლოებით 2 საათში (EMA SmPC).
პრეპარატის განაწილების მოცულობა 0,16 ± 0,02 ლ/კგ-ს შეადგენს. აქტიური მეტაბოლიტი პლაზმის ცილებთან დაახლოებით 87%-ით უკავშირდება. სისტემური ბიოშეღწევადობა ძალზე დაბალია — პლაზმაში მაქსიმალური კონცენტრაცია მიიღწევა ჩაწვეთებიდან 5-15 წუთში და სწრაფად ეცემა განსაზღვრის ზღურბლს ქვემოთ.
ლატანოპროსტის მჟავა ძირითადად მეტაბოლიზდება ღვიძლში ცხიმოვანი მჟავების β-ოქსიდაციის გზით. ცნობილი მეტაბოლიტებია 1,2-დინორ- და 1,2,3,4-ტეტრანორ მეტაბოლიტები, რომლებსაც ფარმაკოლოგიური აქტივობა ფაქტობრივად არ გააჩნიათ.
აქტიური მეტაბოლიტის ელიმინაციის ნახევარდაშლის პერიოდი (T½) პლაზმიდან მხოლოდ 17 წუთს შეადგენს. მეტაბოლიტები ძირითადად გამოიყოფა თირკმლებით — ადამიანებში ტოპიკურად გამოყენებული დოზის დაახლოებით 88% გამოიყოფა შარდით (EMA SmPC).
პაციენტებს უნდა აცნობონ, რომ თვალის ფერის შესაძლო ცვლილება შეუქცევადია და ერთ თვალში მკურნალობისას შეიძლება თვალების ფერი განსხვავებული გახდეს (ჰეტეროქრომია).
ლატანოპროსტი ტოპიკური ოფთალმოლოგიური პრეპარატია, მისი სისტემური ბიოშეღწევადობა უმნიშვნელოა, ამიტომ სისტემური წამლებთან კლინიკურად მნიშვნელოვანი ურთიერთქმედებები იშვიათია. მიუხედავად ამისა, რამდენიმე ურთიერთქმედება გასათვალისწინებელია:
ლატანოპროსტი შეიძლება უსაფრთხოდ იქნეს გამოყენებული კომბინაციაში შემდეგ პრეპარატებთან:
არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატების (ინდომეტაცინი) თვალის ფორმები თეორიულად შეიძლება ანტაგონისტურად მოქმედებდნენ პროსტაგლანდინის ანალოგების ეფექტზე, თუმცა კლინიკური მნიშვნელობა საკამათოა (EMA SmPC).
ლატანოპროსტი მიეკუთვნება FDA კატეგორია C-ს. ცხოველებზე ჩატარებულ კვლევებში მაღალი დოზებით აღინიშნა ტერატოგენული ეფექტები. ადამიანებში ორსულობის დროს გამოყენების შესახებ ადეკვატური მონაცემები არ არსებობს.
ლატანოპროსტი არ უნდა იქნეს გამოყენებული ორსულობის დროს, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც სარგებელი აღემატება პოტენციურ რისკს. რეპროდუქციული ასაკის ქალებმა გამოყენებისას ეფექტური კონტრაცეფცია უნდა იქონიონ (EMA SmPC).
ლატანოპროსტი — პროსტაგლანდინის ანალოგი — თეორიულად შეიძლება ზრდიდეს საშვილოსნოს ტონუსს, თუმცა ტოპიკური გამოყენებისას სისტემური ექსპოზიცია ძალზე მცირეა.
ლატანოპროსტი და მისი მეტაბოლიტები შეიძლება გამოიყოფოდეს დედის რძეში. ვინაიდან ახალშობილზე მავნე ზემოქმედება არ არის გამორიცხული, მკურნალობის აუცილებლობისას გადაწყვეტილება უნდა მიიღოს მკურნალმა ექიმმა ინდივიდუალურად — ძუძუთი კვების შეწყვეტის ან პრეპარატის შეცვლის საკითხი (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ლატანოპროსტი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა სავაჭრო სახელწოდებით, როგორც მონოპრეპარატის, ისე კომბინირებული ფორმების სახით:
კომბინირებული პრეპარატები (ლატანოპროსტი + ტიმოლოლი):
ყველა ფორმა ხელმისაწვდომია რეცეპტით. კონკრეტული ბრენდების არსებობა შეიძლება განსხვავდებოდეს — სრული ინფორმაცია იხილეთ მედიკამენტების კატალოგში. აღსანიშნავია, რომ ზოგიერთი ჯენერიკული ფორმა ხელმისაწვდომია კონსერვანტის (ბენზალკონიუმის ქლორიდის) გარეშეც, რაც უკეთესია მგრძნობიარე თვალების მქონე პაციენტებისთვის.
ლატანოპროსტის ჰიპოტენზიური ეფექტი ოპტიმალურია საღამოს გამოყენებისას. კლინიკურ კვლევებში დადასტურდა, რომ საღამოს ჩაწვეთება უზრუნველყოფს თვალის შიდა წნევის უფრო თანმიმდევრულ შემცირებას 24 საათის განმავლობაში, ვიდრე დილით გამოყენება. გარდა ამისა, კონიუნქტივის ჰიპერემია (გაწითლება) — ყველაზე ხშირი გვერდითი ეფექტი — ნაკლებად შესამჩნევია, თუ პრეპარატი საღამოს ჩაიწვეთება (BNF 87).
დიახ, ლატანოპროსტს შეუძლია გამოიწვიოს ირისის პიგმენტაციის მუქი შეფერილობა მელანინის წარმოქმნის სტიმულაციით. ეს ეფექტი განსაკუთრებით ხშირია შერეული ფერის თვალებში (მწვანე-ყავისფერი, ლურჯ-ყავისფერი). ცვლილება თანდათან, რამდენიმე თვის ან წლის განმავლობაში ვითარდება და, როგორც წესი, შეუქცევადია. მხოლოდ ერთ თვალში მკურნალობისას შეიძლება განვითარდეს ჰეტეროქრომია (თვალების სხვადასხვა ფერი) (EMA SmPC).
ლატანოპროსტის წვეთები შეიცავს კონსერვანტს — ბენზალკონიუმის ქლორიდს, რომელიც შეიძლება აბსორბირდეს რბილი კონტაქტური ლინზებით. ამიტომ ლინზები უნდა მოიხსნას ჩაწვეთებამდე და დაიდგას მინიმუმ 15 წუთის შემდეგ. ბენზალკონიუმის ქლორიდის გარეშე ფორმულირებები (preservative-free) უკეთესი ალტერნატივაა ლინზების მომხმარებლებისთვის.
გამოტოვებული დოზის შემთხვევაში, მკურნალობა გააგრძელეთ ჩვეულ რეჟიმში მეორე დღეს, ჩვეულ დროს. არ გააორმაგოთ დოზა — ორი წვეთის ჩაწვეთება არ გააძლიერებს ეფექტს, პირიქით, შეიძლება შეამციროს ჰიპოტენზიური მოქმედება. ერთჯერადი გამოტოვება, როგორც წესი, მნიშვნელოვნად არ ცვლის მკურნალობის ეფექტურობას, თუმცა სისტემატური გამოტოვება საშიშია და შეიძლება გამოიწვიოს გლაუკომატოზური დაზიანების პროგრესირება.
ლატანოპროსტის ჰიპოტენზიური ეფექტი იწყება ჩაწვეთებიდან 3-4 საათში, მაქსიმუმს აღწევს 8-12 საათში. სრული თერაპიული ეფექტის შეფასებისთვის საჭიროა მინიმუმ 4-6 კვირის რეგულარული გამოყენება. თვალის შიდა წნევის კონტროლი ექიმმა უნდა შეაფასოს მკურნალობის დაწყებიდან 4-6 კვირის შემდეგ (NICE NG81).
არა, გლაუკომის მკურნალობა, როგორც წესი, უვადოა. ლატანოპროსტის თვითნებურად შეწყვეტა იწვევს თვალის შიდა წნევის ხელახალ მომატებას, რაც ზრდის მხედველობის ნერვის დაზიანებისა და მხედველობის დაკარგვის რისკს. პრეპარატის შეცვლა ან შეწყვეტა მხოლოდ ექიმის რეკომენდაციით უნდა მოხდეს.