Lansoprazole · INN
ლანსოპრაზოლი (Lansoprazole) ხელმისაწვდომია საქართველოში 3 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ლანზოპრაზოლი (Lansoprazole) არის პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორი (PPI), რომელიც გამოიყენება კუჭის მჟავიანობასთან დაკავშირებული დაავადებების სამკურნალოდ. პრეპარატი შეუქცევადად ბლოკავს H⁺/K⁺-ატფაზას (პროტონულ ტუმბოს) კუჭის პარიეტალურ უჯრედებში, რაც იწვევს მარილმჟავას სეკრეციის მკვეთრ დათრგუნვას. ინიშნება გასტროეზოფაგური რეფლუქსური დაავადების (GERD), კუჭისა და თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლულოვანი დაავადების, ზოლინგერ-ელისონის სინდრომისა და Helicobacter pylori-ს ერადიკაციის დროს. სტანდარტული დოზა მოზრდილებში 15–30 მგ დღეში ერთხელ, საჭმლის მიღებამდე. პრეპარატი ზოგადად კარგად აიტანება; ხშირ გვერდით ეფექტებს შორისაა თავის ტკივილი, დიარეა, მუცლის ტკივილი და გულისრევა. ხანგრძლივი გამოყენებისას მონიტორინგი საჭიროა ჰიპომაგნიემიის, ძვლის მოტეხილობებისა და C. difficile ინფექციის რისკის გამო (BNF 87).
ლანზოპრაზოლი არის ბენზიმიდაზოლის წარმოებული, რომელიც მიეკუთვნება პროტონული ტუმბოს ინჰიბიტორების (PPI) ფარმაკოლოგიურ ჯგუფს. იგი მეორე თაობის PPI-ა, რომელიც ომეპრაზოლის შემდეგ შეიქმნა და კლინიკურ პრაქტიკაში 1991 წლიდან გამოიყენება. თავდაპირველად იაპონურმა ფარმაცევტულმა კომპანია Takeda-მ შეიმუშავა, ხოლო შემდეგ მსოფლიოში ფართოდ გავრცელდა სავაჭრო სახელწოდებით Prevacid® და სხვა ბრენდებით.
PPI-ები წარმოადგენენ კუჭის მჟავიანობის დამთრგუნველი პრეპარატების ყველაზე ეფექტურ კლასს, რომელმაც დიდწილად ჩაანაცვლა H₂-რეცეპტორების ანტაგონისტები (მაგ., რანიტიდინი) ბევრ კლინიკურ ჩვენებაში. ლანზოპრაზოლი, ომეპრაზოლთან, პანტოპრაზოლთან, რაბეპრაზოლთან და ეზომეპრაზოლთან ერთად, შედის WHO-ს აუცილებელი მედიკამენტების ნუსხაში (WHO Model List, 2023).
ქიმიურად ლანზოპრაზოლი არის 2-[[[3-მეთილ-4-(2,2,2-ტრიფტორეთოქსი)-2-პირიდინილ]მეთილ]სულფინილ]-1H-ბენზიმიდაზოლი. პრეპარატი წარმოადგენს პროწამალს (prodrug), რომელიც მხოლოდ მჟავე გარემოში — კუჭის პარიეტალური უჯრედების სეკრეტორულ კანალიკულებში — გარდაიქმნება აქტიურ ფორმად (EMA SmPC).
ლანზოპრაზოლი ხელმისაწვდომია პერორალური მიღებისთვის კაფსულების, ოროდისპერსიული ტაბლეტების და ინტრავენური ინფუზიის სახით. პერორალური ფორმები შეიცავენ ნაწლავში ხსნად გრანულებს, რადგან აქტიური ნივთიერება მჟავე გარემოში არამდგრადია და კუჭში ადრეული აქტივაცია აქვეითებს ბიოშეღწევადობას.
ლანზოპრაზოლის მოქმედების მექანიზმი ეფუძნება კუჭის პარიეტალური უჯრედების აპიკალურ მემბრანაზე განთავსებული H⁺/K⁺-ატფაზას (პროტონული ტუმბოს) შეუქცევად ინჰიბიციას. ეს ფერმენტი წარმოადგენს მარილმჟავას სეკრეციის საბოლოო ეტაპს და პასუხისმგებელია წყალბადის იონების (H⁺) გადატანაზე პარიეტალური უჯრედიდან კუჭის ლუმენში კალიუმის იონების (K⁺) სანაცვლოდ.
აქტივაციის პროცესი: ლანზოპრაზოლი, როგორც პროწამალი, ჯერ შეიწოვება წვრილ ნაწლავში, შემდეგ სისხლის მეშვეობით მიაღწევს პარიეტალურ უჯრედებს. უჯრედშიდა სეკრეტორული კანალიკულების მკვეთრად მჟავე გარემოში (pH < 2) ლანზოპრაზოლი განიცდის პროტონირებას და გარდაიქმნება აქტიურ სულფენამიდურ მეტაბოლიტად — ციკლურ სულფენამიდად. ეს აქტიური ფორმა კოვალენტურად (დისულფიდური ბმით) უკავშირდება H⁺/K⁺-ატფაზას ცისტეინის ნაშთებს (ძირითადად Cys813 და Cys321), რაც იწვევს ფერმენტის შეუქცევად ინაქტივაციას (EMA SmPC).
მჟავიანობის დათრგუნვის ხარისხი: ერთჯერადი დოზის (30 მგ) მიღების შემდეგ ბაზალური მჟავას სეკრეცია მცირდება 80–97%-ით. მაქსიმალური ანტისეკრეტორული ეფექტი ვითარდება 2–3 დღეში, ხოლო სრული თერაპიული მოქმედება — 3–5 დღის განმავლობაში. ეს აიხსნება იმით, რომ ერთ მომენტში ყველა პროტონული ტუმბო არ არის აქტიური; PPI-ები მოქმედებენ მხოლოდ აქტიურ ტუმბოებზე (BNF 87).
კუჭის pH-ზე გავლენა: ლანზოპრაზოლი 30 მგ დოზით ინტრაგასტრალურ pH-ს 24 საათის განმავლობაში > 3-ზე ინარჩუნებს საშუალოდ 16–17 საათს, რაც საკმარისია წყლულის შეხორცებისა და რეფლუქსური ეზოფაგიტის მკურნალობისთვის.
ტუმბოს აღდგენა: ვინაიდან ინჰიბიცია შეუქცევადია, მჟავას სეკრეცია აღდგება მხოლოდ ახალი H⁺/K⁺-ატფაზას მოლეკულების სინთეზის შემდეგ (ნახევარპერიოდი ~54 საათი). ამიტომ პრეპარატის მოქმედება გრძელდება მისი პლაზმური ნახევარპერიოდის (1–2 საათი) მნიშვნელოვნად მეტ ხანს.
ლანზოპრაზოლი ინიშნება შემდეგ მდგომარეობებთან:
ეროზიული რეფლუქსური ეზოფაგიტის სამკურნალოდ ლანზოპრაზოლი 30 მგ დოზით 4–8 კვირის განმავლობაში ინიშნება. არაეროზიული რეფლუქსური დაავადების დროს — 15 მგ. სიმპტომების რეციდივის პრევენციისთვის — 15 მგ შემანარჩუნებელი თერაპია (NICE NG136).
კუჭის წყლული: 30 მგ/დღე 8 კვირის განმავლობაში. თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლული: 30 მგ/დღე 4 კვირის განმავლობაში. შეხორცების მაჩვენებელი 4 კვირაში > 90% (EMA SmPC).
სამკომპონენტიანი თერაპიის ფარგლებში: ლანზოპრაზოლი 30 მგ × 2/დღე + კლარითრომიცინი 500 მგ × 2/დღე + ამოქსიცილინი 1000 მგ × 2/დღე (ან მეტრონიდაზოლი 400 მგ × 2/დღე) — 7–14 დღე. ერადიკაციის მაჩვენებელი 80–90% (NICE NG136).
ჰიპერსეკრეტორული მდგომარეობის მართვისთვის საწყისი დოზაა 60 მგ/დღე; საჭიროებისამებრ დოზა ტიტრირდება 180 მგ/დღემდე (> 120 მგ/დღე ორ მიღებაზე ნაწილდება).
არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატების ხანგრძლივად მიმღებ პაციენტებში კუჭის წყლულის პროფილაქტიკისთვის — 15–30 მგ/დღე (BNF 87).
ინტენსიური თერაპიის განყოფილებაში მყოფი კრიტიკული პაციენტებისთვის — ინტრავენური ფორმა (სადაც ხელმისაწვდომია).
| ჩვენება | დოზა | ხანგრძლივობა | |---------|------|--------------| | GERD (ეროზიული ეზოფაგიტი) | 30 მგ/დღე | 4–8 კვირა | | GERD (შენარჩუნება) | 15 მგ/დღე | ხანგრძლივად | | კუჭის წყლული | 30 მგ/დღე | 8 კვირა | | თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლული | 30 მგ/დღე | 2–4 კვირა | | H. pylori ერადიკაცია | 30 მგ × 2/დღე | 7–14 დღე | | ზოლინგერ-ელისონის სინდრომი | 60–180 მგ/დღე | ინდივიდუალური | | NSAID-ით გამოწვეული წყლულის პროფილაქტიკა | 15–30 მგ/დღე | კურსის ხანგრძლივობით |
მიღების წესი: კაფსულა მიიღება დილით, საჭმლის მიღებამდე 30 წუთით ადრე, მთლიანად, წყლით. კაფსულის გახსნა არ შეიძლება (ნაწლავში ხსნადი გრანულები). ოროდისპერსიული ტაბლეტები ენაზე იდება და ნერწყვით იხსნება (BNF 87).
1 წლამდე ასაკის ბავშვებში ლანზოპრაზოლის ეფექტურობა დადასტურებული არ არის.
დოზის კორექცია არ არის საჭირო, რადგან ლანზოპრაზოლი ძირითადად ღვიძლში მეტაბოლიზდება. თუმცა, მძიმე თირკმლის უკმარისობისას (GFR < 30 მლ/წთ) რეკომენდებულია სიფრთხილე (EMA SmPC).
მძიმე ღვიძლის უკმარისობისას (Child-Pugh C) დოზა არ უნდა აღემატებოდეს 15 მგ/დღეში. საშუალო სიმძიმის ღვიძლის დისფუნქციის დროსაც მაქსიმალური დოზა 30 მგ/დღე, მონიტორინგით (BNF 87).
სტანდარტული დოზა; სპეციალური კორექცია არ არის საჭირო, მაგრამ ხანგრძლივი თერაპიის დროს ძვლის მოტეხილობისა და ჰიპომაგნიემიის რისკი გაზრდილია.
შეწოვა (აბსორბცია): ლანზოპრაზოლი სწრაფად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. აბსოლუტური ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 80–85%. პლაზმაში მაქსიმალური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა 1,5–2 საათში (Tmax). საჭმელი ამცირებს და აყოვნებს შეწოვას, ამიტომ რეკომენდებულია უზმოზე მიღება (EMA SmPC).
განაწილება (დისტრიბუცია): მოცულობა დაახლოებით 0,4 ლ/კგ. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება — 97%, ძირითადად ალბუმინთან და α₁-მჟავა გლიკოპროტეინთან.
მეტაბოლიზმი: ლანზოპრაზოლი ექსტენსიურად მეტაბოლიზდება ღვიძლში ციტოქრომ P450 სისტემის მეშვეობით. ძირითადი ფერმენტებია CYP2C19 და CYP3A4. ძირითადი მეტაბოლიტებია 5-ჰიდროქსილანზოპრაზოლი და სულფონი; ორივე ფარმაკოლოგიურად არააქტიურია. CYP2C19 პოლიმორფიზმი კლინიკურად მნიშვნელოვანია: ნელი მეტაბოლიზატორების (poor metabolizers, PM) პოპულაციაში ექსპოზიცია 3–5-ჯერ მაღალია სწრაფ მეტაბოლიზატორებთან (EM) შედარებით (BNF 87).
ექსკრეცია (გამოყოფა): მეტაბოლიტები გამოიყოფა ძირითადად ნაღველით ნაწლავის გავლით (~67%) და შარდით (~33%). ელიმინაციის ნახევარპერიოდი (t½) — 1–2 საათი, თუმცა ფარმაკოდინამიკური ეფექტი გრძელდება 24 საათზე მეტ ხანს H⁺/K⁺-ატფაზას შეუქცევადი ინჰიბიციის გამო. ღვიძლის უკმარისობისას t½ იზრდება 3–7 საათამდე.
ორსულობა: ლანზოპრაზოლი FDA კატეგორია B-ს მიეკუთვნებოდა (ძველი კლასიფიკაციით). ცხოველებზე ჩატარებულმა კვლევებმა ტერატოგენულობა არ გამოავლინა, თუმცა ადამიანებში ადეკვატური კონტროლირებული კვლევები არ არსებობს. ეპიდემიოლოგიური მონაცემები (> 1000 ექსპოზიცია I ტრიმესტრში) არ მიუთითებს თანდაყოლილი მანკების რისკის მომატებაზე. მიუხედავად ამისა, BNF რეკომენდებს ორსულობისას PPI-ს გამოყენებას მხოლოდ მკაფიო ჩვენების არსებობისას; ომეპრაზოლი ითვლება უფრო მეტად შესწავლილად ორსულობისას (BNF 87).
ლაქტაცია: ლანზოპრაზოლი გამოიყოფა ვირთხის რძეში; ადამიანის რძეში გამოყოფის მონაცემები შეზღუდულია. მწარმოებელი რეკომენდებს ძუძუთი კვების დროს პრეპარატის თავიდან აცილებას ან ძუძუთი კვების შეწყვეტას. თუ PPI აუცილებელია, ომეპრაზოლი ითვლება უპირატეს არჩევანად ლაქტაციის პერიოდში (EMA SmPC).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ლანზოპრაზოლის შემცველი პრეპარატები ხელმისაწვდომია სხვადასხვა მწარმოებლისგან. ქვემოთ ჩამოთვლილია ძირითადი ბრენდები:
შენიშვნა: კონკრეტული ბრენდების ხელმისაწვდომობა შეიძლება იცვლებოდეს. აქტუალური ინფორმაციისთვის გაეცანით ჩვენს [მედიკამენტების](/medications) კატალოგს. მოწოდებული ბრენდების სიაში ლანზოპრაზოლის სპეციფიკური ბრენდი ცალკე არ ფიქსირდება, თუმცა PPI ჯგუფის სხვა წარმომადგენლები (ომეპრაზოლი, პანტოპრაზოლი) ფართოდ არის წარმოდგენილი.
მოკლევადიანი კურსი (2–8 კვირა) უმეტესობისთვის უსაფრთხოა. ხანგრძლივი (> 8 კვირა) მიღება შესაძლებელია ექიმის მეთვალყურეობით სპეციფიკური ჩვენებებით (მაგ., GERD-ის შემანარჩუნებელი თერაპია, ზოლინგერ-ელისონის სინდრომი). ხანგრძლივი გამოყენების დროს პერიოდულად გადაიხედება თერაპიის აუცილებლობა, რადგან რისკი (ჰიპომაგნიემია, ძვლის მოტეხილობა, B₁₂ დეფიციტი) იზრდება (NICE NG136).
დიახ, ანტაციდები (მაგ., ალუმინის/მაგნიუმის ჰიდროქსიდი) შეიძლება გამოიყენოს სიმპტომების სწრაფი შემსუბუქებისთვის PPI-ს თერაპიის დაწყებისას. თუმცა, ანტაციდები ლანზოპრაზოლისგან მინიმუმ 1 საათის ინტერვალით უნდა მიიღოთ, რათა შეწოვა არ დაირღვეს (BNF 87).
ორივე PPI ჯგუფს მიეკუთვნება და მსგავსი ეფექტურობა აქვს. ძირითადი განსხვავებები: ლანზოპრაზოლს ოდნავ მაღალი ბიოშეღწევადობა აქვს (~80% vs ~40%); ლანზოპრაზოლი ხელმისაწვდომია ოროდისპერსიულ ტაბლეტებში, რაც მოხერხებულია გადაყლაპვის გაძნელების შემთხვევაში; CYP2C19-ზე ურთიერთქმედების პროფილი ოდნავ განსხვავდება. კლინიკურ პრაქტიკაში არჩევანი ინდივიდუალურია (EMA SmPC).
ლანზოპრაზოლი მიიღება დილით, საჭმლის მიღებამდე 30 წუთით ადრე. ეს მნიშვნელოვანია, რადგან PPI-ები აქტიურ პროტონულ ტუმბოებზე მოქმედებენ, ხოლო საჭმლის მიღება სტიმულირებს ტუმბოების აქტივაციას. თუ დღეში ორჯერ ინიშნება (მაგ., H. pylori ერადიკაცია), მეორე დოზა ვახშმის წინ მიიღება (BNF 87).
PPI-ების ხანგრძლივი გამოყენება ასოცირებულია კალციუმის კარბონატის შეწოვის შემცირებასთან (მჟავე გარემოა საჭირო). თუმცა, კალციუმის ციტრატის შეწოვა pH-ს ნაკლებად არის დამოკიდებული, ამიტომ PPI-ზე მყოფ პაციენტებს კალციუმის ციტრატის ფორმა ურჩევენ. ძვლის ჯანმრთელობის შენარჩუნებისთვის ადეკვატური D ვიტამინისა და კალციუმის მიღება რეკომენდებულია (NICE NG136).
PPI-ის ხანგრძლივი გამოყენების შემდეგ უეცარმა შეწყვეტამ შეიძლება გამოიწვიოს „რიბაუნდ ჰიპერსეკრეცია" — კუჭის მჟავიანობის დროებითი მომატება საწყის დონეზე მაღლა, რაც გამოიხატება გულძმარვის გაუარესებით. რეკომენდებულია თანდათანობითი მოხსნა: დოზის შემცირება 1–2 კვირის განმავლობაში, შემდეგ „საჭიროებისამებრ" მიღებაზე გადასვლა (BNF 87).