ibuprofenum · INN
ibuprofenum (ibuprofenum) ხელმისაწვდომია საქართველოში 1 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
იბუპროფენი არის არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატი (ნსაასპ), რომელიც ფართოდ გამოიყენება ტკივილის, ცხელების და ანთებითი მდგომარეობების სამკურნალოდ. იგი მიეკუთვნება პროპიონის მჟავას წარმოებულთა ჯგუფს და მოქმედებს ციკლოოქსიგენაზა-1 (COX-1) და ციკლოოქსიგენაზა-2 (COX-2) ფერმენტების არასელექციური ინჰიბირების გზით, რაც ამცირებს პროსტაგლანდინების სინთეზს. იბუპროფენი ხელმისაწვდომია ურეცეპტოდ (OTC) და რეცეპტით, სხვადასხვა დოზირებითა და ფორმით — ტაბლეტები, კაფსულები, სიროფი, გელი, სუპოზიტორიები. იგი შეტანილია ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ წამლების ნუსხაში (WHO Model List) და წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე უსაფრთხო ნსაასპ-ს, თუმცა მოითხოვს სიფრთხილეს გულ-სისხლძარღვთა, თირკმლის და კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის რისკის მქონე პაციენტებთან.
---
იბუპროფენი (INN: ibuprofenum) არის არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალება (ნსაასპ), რომელიც მიეკუთვნება პროპიონის მჟავას წარმოებულთა ფარმაკოლოგიურ ჯგუფს. ქიმიურად იგი წარმოადგენს 2-(4-იზობუტილფენილ)პროპიონის მჟავას, ხოლო მისი მოლეკულური ფორმულაა C₁₃H₁₈O₂.
იბუპროფენი პირველად სინთეზირებული იქნა 1961 წელს ბრიტანელი ფარმაკოლოგის სტიუარტ ადამსისა და ქიმიკოს ჯონ ნიკოლსონის მიერ, Boots Group-ის ლაბორატორიაში (დიდი ბრიტანეთი). თავდაპირველად იგი რეცეპტით გაიყიდებოდა რევმატოიდული ართრიტის სამკურნალოდ, ხოლო 1983 წლიდან დიდ ბრიტანეთში, ხოლო 1984 წლიდან აშშ-ში ხელმისაწვდომი გახდა ურეცეპტოდ (OTC). დღეისათვის იბუპროფენი შეტანილია ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ წამლების მოდელურ ნუსხაში, როგორც ანალგეტიკური, ანტიპირეტიკული და ანთების საწინააღმდეგო საშუალება (WHO Model List).
ფარმაკოლოგიური თვალსაზრისით, იბუპროფენი ავლენს სამ ძირითად ეფექტს: ანალგეზიას (ტკივილგამაყუჩებელი), ანტიპირეზას (სიცხის დამწევი) და ანთების საწინააღმდეგო მოქმედებას. ეს ეფექტები განპირობებულია ციკლოოქსიგენაზას (COX) ფერმენტების არასელექციური ინჰიბირებით, რაც ამცირებს პროსტაგლანდინებისა და თრომბოქსანების ბიოსინთეზს (BNF 87). იბუპროფენი არსებობს რაცემატის სახით (R და S ენანტიომერების ნარევი), სადაც ფარმაკოლოგიურად აქტიური ფორმა S(+)-ენანტიომერია.
---
იბუპროფენის მოქმედების მექანიზმი ემყარება ციკლოოქსიგენაზას (COX) ფერმენტების შექცევად ინჰიბირებას. ეს ფერმენტები (COX-1 და COX-2) კატალიზებენ არაქიდონის მჟავის გარდაქმნას პროსტაგლანდინ H₂-ად, რომელიც შემდგომ გარდაიქმნება სხვადასხვა პროსტანოიდებად — პროსტაგლანდინებად (PGE₂, PGD₂, PGF₂α, PGI₂) და თრომბოქსან A₂-ად (TXA₂).
COX-1 წარმოადგენს კონსტიტუციურ (მუდმივად გამოხატულ) ფერმენტს, რომელიც მონაწილეობს ფიზიოლოგიური პროცესების რეგულაციაში: კუჭის ლორწოვანი გარსის დაცვა, თრომბოციტების აგრეგაცია და თირკმლის სისხლის მიმოქცევის მართვა. იბუპროფენის მიერ COX-1-ის ინჰიბირება ხსნის მის ანტითრომბოციტულ ეფექტს, მაგრამ ასევე განაპირობებს კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის გვერდით მოვლენებს.
COX-2 ძირითადად ინდუცირებადი ფერმენტია, რომლის ექსპრესია მკვეთრად იზრდება ანთებითი სტიმულების — ციტოკინების (IL-1β, TNF-α), მიტოგენებისა და ენდოტოქსინების — მოქმედებისას. COX-2 ხელს უწყობს ანთების მედიატორი პროსტაგლანდინების (განსაკუთრებით PGE₂) წარმოქმნას, რომლებიც იწვევენ:
იბუპროფენით COX-2-ის ინჰიბირებისას მცირდება PGE₂-ის სინთეზი, რაც განაპირობებს ანთების საწინააღმდეგო, ანალგეტიკურ და ანტიპირეტიკულ ეფექტს (EMA SmPC).
გარდა პერიფერიული მოქმედებისა, იბუპროფენი ცენტრალურ ნერვულ სისტემაშიც ამცირებს პროსტაგლანდინების სინთეზს, რაც ხელს უწყობს ანალგეზიას და ანტიპირეზას. ჰიპოთალამუსის პრეოპტიკურ ზონაში PGE₂-ის კონცენტრაციის შემცირება აღადგენს თერმორეგულაციის ნორმალურ მუშაობას.
იბუპროფენი არის არასელექციური COX ინჰიბიტორი, თუმცა მას აქვს ოდნავ მეტი სელექტიურობა COX-1-ის მიმართ (COX-1/COX-2 თანაფარდობა ≈1). ეს განასხვავებს მას სელექტიური COX-2 ინჰიბიტორებისაგან (ცელეკოქსიბი, ეტორიკოქსიბი), ასევე COX-1-ის ძლიერი ინჰიბიტორებისგან, როგორიცაა ასპირინი.
---
იბუპროფენი გამოიყენება მრავალფეროვანი ტკივილური, ანთებითი და ცხელებით მიმდინარე მდგომარეობების სამკურნალოდ (BNF 87; NICE):
---
| ჩვენება | დოზა | მაქსიმალური დღიური დოზა | |---------|------|--------------------------| | ტკივილი, ცხელება (OTC) | 200–400 მგ ყოველ 4–6 საათში | 1200 მგ/დღე | | ანთებითი დაავადებები (რეცეპტით) | 400–800 მგ 3–4-ჯერ/დღეში | 2400 მგ/დღე (3200 მგ/დღე — მკაცრი ზედამხედველობით) | | დისმენორეა | 400 მგ, შემდეგ 200–400 მგ ყოველ 4–6 სთ | 1200 მგ/დღე | | მიგრენი | 400 მგ შეტევის დასაწყისში | 1200 მგ/დღე |
ბავშვებში დოზირება ხდება სხეულის მასის მიხედვით:
გამოიყენება ყველაზე დაბალი ეფექტური დოზა, ყველაზე მოკლე ვადით. გულ-სისხლძარღვთა, თირკმლის და კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის რისკი ასაკთან ერთად იზრდება.
მსუბუქი და საშუალო სიმძიმის ღვიძლის უკმარისობის დროს — სიფრთხილით, დაბალი დოზით. მძიმე ღვიძლის უკმარისობის დროს — უკუნაჩვენებია.
მიღების წესი: საჭმლის შემდეგ ან საჭმელთან ერთად, რათა შემცირდეს კუჭ-ნაწლავის გაღიზიანება.
---
იბუპროფენი სწრაფად და თითქმის სრულად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან პერორალური მიღებისას. ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 80%. პლაზმაში პიკური კონცენტრაცია (Cmax) მიიღწევა 1–2 საათში ჩვეულებრივი ტაბლეტებით და 30–60 წუთში სწრაფი მოქმედების ფორმებით (მაგ., ლიზინატის მარილი) (EMA SmPC).
იბუპროფენი მაღალი ხარისხით (>99%) უკავშირდება პლაზმის ცილებს, ძირითადად ალბუმინს. განაწილების მოცულობა (Vd) შეადგენს 0,12–0,2 ლ/კგ. იგი კარგად აღწევს სინოვიალურ სითხეში, სადაც კონცენტრაცია პლაზმის 50%-ს აღწევს, რაც მნიშვნელოვანია სახსრის ანთების მკურნალობისას.
მეტაბოლიზმი ხდება ღვიძლში ციტოქრომ P450 სისტემით (ძირითადად CYP2C9, ასევე CYP2C19). წარმოიქმნება ორი ძირითადი არააქტიური მეტაბოლიტი: 2-ჰიდროქსიიბუპროფენი და 3-კარბოქსიიბუპროფენი. აღსანიშნავია, რომ R(-) ენანტიომერი in vivo გარდაიქმნება აქტიურ S(+) ფორმად.
იბუპროფენი გამოიყოფა ძირითადად თირკმლებით (90%), მეტაბოლიტების სახით. 1%-ზე ნაკლები გამოიყოფა უცვლელი სახით. ნახევარდაშლის პერიოდი (T½) შეადგენს 2–4 საათს, რაც მოკლეა სხვა ნსაასპ-ებთან შედარებით და უზრუნველყოფს უფრო მოქნილ დოზირებას. ხანდაზმულებში ფარმაკოკინეტიკა მნიშვნელოვნად არ იცვლება (BNF 87).
---
---
---
იბუპროფენს მრავალი კლინიკურად მნიშვნელოვანი წამლის ურთიერთქმედება აქვს (BNF 87; EMA SmPC):
---
იბუპროფენის გამოყენება ორსულობის მანძილზე რისკთანაა დაკავშირებული და ეფუძნება ტრიმესტრულ კატეგორიებს:
FDA კატეგორია: B (I–II ტრიმესტრი), D (III ტრიმესტრი — 30 კვირიდან).
იბუპროფენი მცირე რაოდენობით გადადის დედის რძეში (<1% დედის დოზისა). იგი ითვლება ლაქტაციის პერიოდში ერთ-ერთ ყველაზე უსაფრთხო ანალგეტიკად და რეკომენდებულია BNF-ით და AAP-ით (American Academy of Pediatrics) (BNF 87).
---
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე იბუპროფენი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ბრენდის სახით:
ბრუფენ რაპიდი შეიცავს იბუპროფენის ლიზინატის მარილს, რაც უზრუნველყოფს სწრაფ აბსორბციას და ეფექტის ადრეულ დადგომას ჩვეულებრივ იბუპროფენთან შედარებით. საქართველოში ასევე ხელმისაწვდომია სხვა იბუპროფენის შემცველი პრეპარატები სხვადასხვა ფარმაცევტული ფორმით (ტაბლეტები, სუსპენზია, გელი), რომლებიც საბავშვო და მოზრდილთა ფორმულაციებს მოიცავს. ზუსტი ხელმისაწვდომობის შესახებ ინფორმაციისთვის კონსულტაცია გაიარეთ ფარმაცევტთან.
---
დიახ, იბუპროფენი და პარაცეტამოლი სხვადასხვა მექანიზმით მოქმედებენ და შეიძლება ერთდროულად ან მონაცვლეობით მიღება მოზრდილებში და ბავშვებში, თუ ერთი პრეპარატი არ უზრუნველყოფს ადეკვატურ ტკივილგაყუჩებას ან სიცხის დაწევას. თუმცა, რეკომენდებულია ექიმის კონსულტაცია, განსაკუთრებით ბავშვებში, და ყოველთვის უნდა დაიცვათ თითოეული პრეპარატის მაქსიმალური დღიური დოზა ცალ-ცალკე (BNF 87).
ორივე არასელექციური ნსაასპ-ია, მაგრამ განსხვავდებიან: დიკლოფენაკი ოდნავ მეტად სელექტიურია COX-2-ის მიმართ და უფრო ძლიერ ანთების საწინააღმდეგო ეფექტს ავლენს, თუმცა გულ-სისხლძარღვთა რისკი უფრო მაღალია. იბუპროფენი (≤1200 მგ/დღე) ითვლება ერთ-ერთ ყველაზე უსაფრთხო ნსაასპ-ად გულ-სისხლძარღვთა თვალსაზრისით (EMA SmPC).
ურეცეპტო დოზით (≤1200 მგ/დღე) მოზრდილებში რეკომენდებულია არაუმეტეს 10 დღე ტკივილისთვის და 3 დღე ცხელებისთვის, ექიმის კონსულტაციის გარეშე. თუ სიმპტომები ამ ვადაში არ შემსუბუქდა ან გაუარესდა, აუცილებელია ექიმთან მიმართვა.
იბუპროფენი ეფექტურია ცარიელ კუჭზე მიღებისას და ეფექტი უფრო სწრაფად დგება, მაგრამ კუჭ-ნაწლავის გვერდითი ეფექტების (გულისრევა, დისპეფსია) შესამცირებლად რეკომენდებულია საჭმელთან ერთად ან საჭმლის შემდეგ მიღება, განსაკუთრებით ქრონიკული გამოყენების შემთხვევაში.
დიახ, იბუპროფენი დამტკიცებულია 3 თვისა და 5 კგ-ზე მეტი წონის ბავშვებისთვის ცხელებისა და ტკივილის დროს, სათანადო დოზირებით (5–10 მგ/კგ). უნდა გამოიყენოს სპეციალური საბავშვო ფორმულაციები (სუსპენზია, სუპოზიტორია) და მკაცრად დაიცვას ასაკობრივი/წონობრივი დოზები (BNF 87).
იბუპროფენის ჭარბი დოზის სიმპტომებია: გულისრევა, ღებინება, ეპიგასტრალური ტკივილი, თავის ტკივილი, თავბრუსხვევა. მძიმე შემთხვევებში (≥400 მგ/კგ) შეიძლება განვითარდეს კრუნჩხვები, თირკმლის მწვავე უკმარისობა, მეტაბოლური აციდოზი და კომა. ჭარბი დოზის შემთხვევაში დაუყოვნებლივ მიმართეთ სამედიცინო დახმარებას. მკურნალობა სიმპტომატურია — სპეციფიკური ანტიდოტი არ არსებობს.