Hydrocortisone · INN
ჰიდროკორტიზონი (Hydrocortisone) ხელმისაწვდომია საქართველოში 3 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ჰიდროკორტიზონი (Hydrocortisone) არის ბუნებრივი გლუკოკორტიკოიდური ჰორმონი — კორტიზოლის სინთეზური ანალოგი, რომელსაც თირკმელზედა ჯირკვლის ქერქი გამოიმუშავებს. პრეპარატი ფართოდ გამოიყენება ანთებითი, ალერგიული და აუტოიმუნური დაავადებების სამკურნალოდ, ასევე თირკმელზედა ჯირკვლის უკმარისობის ჩანაცვლებით თერაპიაში. ხელმისაწვდომია პერორალური, ინტრავენური, ინტრამუსკულარული, ტოპიკური (კრემი, მალამო) და რექტალური ფორმებით. ჰიდროკორტიზონი WHO-ს აუცილებელი მედიკამენტების ნუსხაში შედის (WHO Model List) და წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან გლუკოკორტიკოიდს კლინიკურ პრაქტიკაში. მისი მოქმედება მოიცავს ანთების საწინააღმდეგო, იმუნოსუპრესიულ და მეტაბოლურ ეფექტებს. სხვა სინთეზურ გლუკოკორტიკოიდებთან შედარებით, ჰიდროკორტიზონს მინიმალური გლუკოკორტიკოიდული აქტივობა და მნიშვნელოვანი მინერალოკორტიკოიდული მოქმედება აქვს, რაც მას განსაკუთრებით შესაფერისს ხდის ჩანაცვლებითი თერაპიისთვის.
---
ჰიდროკორტიზონი (INN: Hydrocortisone) არის ენდოგენური გლუკოკორტიკოიდი — კორტიზოლის ბიოიდენტური სინთეზური ფორმა. იგი მიეკუთვნება კორტიკოსტეროიდების ფარმაკოლოგიურ ჯგუფს და წარმოადგენს სტეროიდულ ჰორმონს, რომელიც ფიზიოლოგიურად სინთეზდება თირკმელზედა ჯირკვლის ქერქის ბუნდოვან ზონაში (zona fasciculata).
ისტორია. კორტიზოლი პირველად 1936 წელს იზოლირებულ იქნა ედვარდ კენდალის მიერ. 1948 წელს ფილიპ ჰენჩმა პირველად გამოიყენა კორტიზონი (კორტიზოლის პროწამალი) რევმატოიდული ართრიტის სამკურნალოდ, რისთვისაც 1950 წელს ნობელის პრემია მიიღო. ჰიდროკორტიზონის სინთეზურმა წარმოებამ რევოლუცია მოახდინა ენდოკრინოლოგიასა და იმუნოლოგიაში. დღესდღეობით იგი შეტანილია ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი მედიკამენტების მოდელურ ნუსხაში (WHO Model List).
ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაცია. ჰიდროკორტიზონი კლასიფიცირდება როგორც ფიზიოლოგიური (დაბალი სიმძლავრის) გლუკოკორტიკოიდი. ATC კოდი: H02AB09 (სისტემური), D07AA02 (ტოპიკური). სხვა გლუკოკორტიკოიდებთან შედარებით, მისი რელატიური გლუკოკორტიკოიდული პოტენცია 1-ის ტოლია (საორიენტაციო ეტალონი), ხოლო მინერალოკორტიკოიდული აქტივობა — მნიშვნელოვანი, რაც განასხვავებს მას პრედნიზოლონისგან (×4) და დექსამეთაზონისგან (×25–30).
ხელმისაწვდომია მრავალი სამკურნალწამლო ფორმით: ტაბლეტები (10 მგ, 20 მგ), ინექციის ფხვნილი/ხსნარი (ჰიდროკორტიზონის ნატრიუმის სუქცინატი — 100 მგ, 250 მგ, 500 მგ), ტოპიკური კრემი/მალამო (0.5%, 1%), თვალის მალამო და რექტალური ფორმები (BNF 87).
---
ჰიდროკორტიზონი, როგორც ენდოგენური კორტიზოლის ანალოგი, მოქმედებს უჯრედშიდა გლუკოკორტიკოიდულ რეცეპტორებზე (GR, NR3C1) და, ნაწილობრივ, მინერალოკორტიკოიდულ რეცეპტორებზე (MR, NR3C2).
ჰიდროკორტიზონი, როგორც ლიპოფილური სტეროიდული მოლეკულა, თავისუფლად გადის უჯრედულ მემბრანაში. ციტოპლაზმაში იგი უკავშირდება გლუკოკორტიკოიდულ რეცეპტორს (GR), რომელიც ნორმალურ მდგომარეობაში ასოცირებულია თბოშოკური ცილებით (HSP90, HSP70). ჰორმონ-რეცეპტორული კომპლექსის ფორმირების შემდეგ შაპერონული ცილები დისოცირდება, კომპლექსი ტრანსლოცირდება ბირთვში და, დიმერის სახით, უკავშირდება დნმ-ის გლუკოკორტიკოიდზე მგრძნობიარე ელემენტებს (GRE — Glucocorticoid Response Elements).
გენომურ დონეზე ჰიდროკორტიზონი ახორციელებს ორ ძირითად მოქმედებას:
ჰიდროკორტიზონს, სხვა სინთეზური გლუკოკორტიკოიდებისგან განსხვავებით, აქვს მნიშვნელოვანი მინერალოკორტიკოიდული აქტივობა — MR რეცეპტორების მეშვეობით თირკმელის დისტალურ მილაკებში სტიმულირებს ნატრიუმის რეაბსორბციას და კალიუმის ექსკრეციას. ეს თვისება სასარგებლოა ადისონის დაავადების ჩანაცვლებით თერაპიაში, მაგრამ არასასურველი სისტემური გლუკოკორტიკოიდული თერაპიისას.
მაღალი დოზებით ჰიდროკორტიზონს აქვს სწრაფი, არაგენომური ეფექტებიც — მემბრანული სტაბილიზაცია, ციტოზოლური ფოსფოლიპაზა A2 ინჰიბიცია და ენდოთელური NO სინთაზას მოდულაცია (EMA SmPC).
---
ჰიდროკორტიზონი გამოიყენება მრავალი დაავადების სამკურნალოდ, რაც განპირობებულია მისი ანთების საწინააღმდეგო, იმუნოსუპრესიული და ჰორმონჩანაცვლებითი მოქმედებით.
ტოპიკური ფორმა (1%-მდე) ბრიტანეთში ხელმისაწვდომია ურეცეპტოდ (OTC) მსუბუქი დერმატიტის მოკლევადიან მკურნალობისთვის (BNF 87).
---
მოზრდილები: 15–25 მგ/დღე, განაწილებული 2–3 მიღებაზე. ტიპიური სქემა: 10 მგ დილით + 5 მგ შუადღისას + 5 მგ საღამოს (ან 10 მგ + 5 მგ ორჯერ). ცირკადიული რიტმის მიმბაძველი სქემა სასურველია — უდიდესი დოზა დილით (BNF 87).
ბავშვები: 8–10 მგ/მ²/დღე, განაწილებული 3 მიღებაზე.
მოზრდილები: 100 მგ ი/ვ ბოლუსით, შემდეგ 50 მგ ი/ვ ყოველ 6–8 საათში ან 200 მგ/24 სთ უწყვეტი ინფუზია.
ბავშვები:
მოზრდილები: 100–200 მგ ი/ვ. ბავშვები: 4 მგ/კგ ი/ვ (მაქსიმუმ 100 მგ).
კრემი/მალამო 0.5–1%: თხელი ფენა დაავადებულ უბანზე 1–2-ჯერ დღეში, არაუმეტეს 7–14 დღისა სახეზე, 4 კვირისა სხეულზე. ბავშვებში — მინიმალური დოზა, მინიმალური ხანგრძლივობით.
50 მგ ი/ვ ყოველ 6 საათში (200 მგ/დღე) შოკის რეზოლუციამდე, შემდეგ თანდათანობითი შემცირება.
ფიზიოლოგიური ჩანაცვლებითი დოზებისას სპეციალური კორექცია ჩვეულებრივ არ არის საჭირო. ღვიძლის ციროზისას კორტიზოლის მეტაბოლიზმი შენელებულია — დოზის კორექცია შეიძლება საჭიროდ გახდეს.
ინტერკურენტული დაავადებისას (ცხელება, ინფექცია) დოზა ორმაგდება ან სამმაგდება დროებით (BNF 87, EMA SmPC).
---
პერორალური ჰიდროკორტიზონი სწრაფად და კარგად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. ბიოშეღწევადობა დაახლოებით 96%-ია. პლაზმური კონცენტრაციის პიკი (Tmax) მიიღწევა 1–2 საათში. ინტრავენური მიღებისას ეფექტი რამდენიმე წუთში ვითარდება.
განაწილების მოცულობა (Vd) დაახლოებით 0.5 ლ/კგ-ია. პლაზმის ცილებთან შეკავშირება მაღალია — 90–95%, ძირითადად ტრანსკორტინთან (CBG — corticosteroid-binding globulin) და ნაწილობრივ ალბუმინთან. CBG-ს შემაკავშირებელი ტევადობა სატურირდება ~25 მკგ/დლ-ზე; ამაზე მაღალი კონცენტრაციისას თავისუფალი (აქტიური) ფრაქცია მკვეთრად იზრდება.
ჰიდროკორტიზონი მეტაბოლიზდება ძირითადად ღვიძლში. 11β-ჰიდროქსისტეროიდ დეჰიდროგენაზა 2-ის (11β-HSD2) მეშვეობით გარდაიქმნება არააქტიურ კორტიზონად (განსაკუთრებით თირკმელში, რაც იცავს MR რეცეპტორებს). ძირითადი მეტაბოლიტებია ტეტრაჰიდროკორტიზოლი და ტეტრაჰიდროკორტიზონი. CYP3A4 ფერმენტი მონაწილეობს 6β-ჰიდროქსილაციაში.
მეტაბოლიტები გამოიყოფა თირკმელების მეშვეობით, ძირითადად გლუკურონიდური და სულფატური კონიუგატების სახით. ნახევარგამოყოფის პერიოდი (T½) პლაზმაში — 1.5–2 საათი, თუმცა ბიოლოგიური ნახევარგამოყოფის პერიოდი 8–12 საათია (EMA SmPC).
---
გვერდითი ეფექტები დამოკიდებულია დოზაზე, ხანგრძლივობაზე და მიღების გზაზე. ფიზიოლოგიურ ჩანაცვლებით დოზებში (15–25 მგ/დღე) გვერდითი ეფექტები მინიმალურია; სუპრაფიზიოლოგიურ დოზებში ან ხანგრძლივი გამოყენებისას ვითარდება კუშინგის სინდრომის მსგავსი სურათი.
(BNF 87, EMA SmPC)
---
პრეპარატის უეცარი შეწყვეტა (>3 კვირის მიღების შემდეგ) აკრძალულია — საჭიროა დოზის თანდათანობითი შემცირება ადრენალური კრიზის თავიდან ასაცილებლად (BNF 87).
---
ჰიდროკორტიზონის წამლისმიერი ურთიერთქმედებები კლინიკურად მნიშვნელოვანია და მოითხოვს ყურადღებას:
კეტოკონაზოლი, იტრაკონაზოლი, კლარითრომიცინი, რიტონავირი — ზრდის ჰიდროკორტიზონის პლაზმურ კონცენტრაციას, აძლიერებს გვერდით ეფექტებს. საჭიროა დოზის კორექცია ან კომბინაციის თავიდან აცილება (EMA SmPC).
რიფამპიცინი, ფენიტოინი, კარბამაზეპინი, ფენობარბიტალი — მნიშვნელოვნად ამცირებს ჰიდროკორტიზონის ეფექტურობას მეტაბოლიზმის დაჩქარების ხარჯზე. ჩანაცვლებით თერაპიაზე მყოფ პაციენტებს შეიძლება დასჭირდეს დოზის 2–3-ჯერ გაზრდა.
კორტიკოსტეროიდებთან ერთად NSAID-ების (დიკლოფენაკი, იბუპროფენი) გამოყენება ზრდის კუჭ-ნაწლავის წყლულოვანი დაავადების და სისხლდენის რისკს.
ჰიდროკორტიზონი ცვლის ვარფარინის ეფექტს (ჩვეულებრივ ასუსტებს ანტიკოაგულაციურ ეფექტს); INR-ის მჭიდრო მონიტორინგია საჭირო.
ჰიპერგლიკემიური ეფექტის გამო შეიძლება საჭირო გახდეს ინსულინის ან პერორალური ჰიპოგლიკემიური საშუალებების დოზის მომატება.
თიაზიდურ და მარყუჟოვან დიურეტიკებთან ერთად — ჰიპოკალიემიის რისკი იზრდება. კალიუმის მონიტორინგი სავალდებულოა.
ცოცხალი ვაქცინების (BCG, MMR, ვარიცელა) მიღება უკუნაჩვენებია იმუნოსუპრესიულ დოზებში (≥20 მგ პრედნიზოლონის ეკვივალენტი >1 კვირა).
(BNF 87, EMA SmPC)
---
ჰიდროკორტიზონი გადის პლაცენტარულ ბარიერს, თუმცა პლაცენტური 11β-HSD2 ფერმენტი მნიშვნელოვნად ინაქტივირებს მას კორტიზონად, რაც ნაყოფს ნაწილობრივ იცავს. FDA კატეგორია: C.
ფიზიოლოგიურ ჩანაცვლებით დოზებში (15–25 მგ/დღე) ჰიდროკორტიზონი უსაფრთხოდ ითვლება ორსულობის პერიოდში და არ უნდა შეწყდეს — ადრენალური უკმარისობის მქონე ქალებში ჰორმონული ჩანაცვლება სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია. მშობიარობისას დოზა იზრდება (სტრესული დოზები: 50–100 მგ ი/ვ). სუპრაფიზიოლოგიური დოზების ხანგრძლივი გამოყენებისას თეორიულად არსებობს ნაყოფის ზრდის შეზღუდვის და ახალშობილის ადრენალური სუპრესიის რისკი (EMA SmPC).
ჰიდროკორტიზონი გამოიყოფა დედის რძეში მცირე რაოდენობით. ფიზიოლოგიურ დოზებში ლაქტაციის პერიოდში გამოყენება დასაშვებია. მაღალი დოზებისას (>40 მგ/დღე) რეკომენდებულია 4-საათიანი ინტერვალი მიღებასა და ძუძუთი კვებას შორის (BNF 87).
---
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ჰიდროკორტიზონი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ბრენდისა და ფორმის სახით. ქვემოთ მოცემულია ძირითადი პრეპარატები:
აღნიშნული პრეპარატების შესახებ დეტალური ინფორმაცია ხელმისაწვდომია შესაბამის მედიკამენტების გვერდებზე. კონკრეტული ბრენდის ხელმისაწვდომობის შესამოწმებლად მიმართეთ ადგილობრივ აფთიაქს ან მიმდინარე სამკურნალწამლო რეესტრს (WHO Model List).
---
ჰიდროკორტიზონი ბუნებრივი კორტიზოლის ანალოგია, აქვს მოკლე მოქმედება (8–12 სთ) და მნიშვნელოვანი მინერალოკორტიკოიდული აქტივობა, რის გამოც უპირატესია ჩანაცვლებით თერაპიაში. დექსამეთაზონი — სინთეზური, გრძელი მოქმედების გლუკოკორტიკოიდია, 25–30-ჯერ უფრო ძლიერი ანთების საწინააღმდეგო ეფექტით, პრაქტიკულად მინერალოკორტიკოიდული აქტივობის გარეშე, უფრო შესაფერისი ანთებითი და ონკოლოგიური მდგომარეობებისთვის.
სახეზე ჰიდროკორტიზონის 1%-იანი კრემის გამოყენება შესაძლებელია მხოლოდ მოკლევადიანად (5–7 დღე). სახის კანი თხელია და სტეროიდული ატროფიის, ტელეანგიექტაზიისა და პერიორალური დერმატიტის მიმართ განსაკუთრებით მგრძნობიარე. ბავშვებში სახეზე გამოყენება მხოლოდ ექიმის დანიშნულებით, მინიმალური ხანგრძლივობით (BNF 87).
თირკმელზედა ჯირკვლის უკმარისობის ჩანაცვლებით თერაპიაზე მყოფი პაციენტებისთვის მოქმედებს „ავადმყოფის დღის წესები" (Sick Day Rules): ცხელების, ღებინების, ინფექციის ან ტრავმის დროს დოზა უნდა გაორმაგდეს ან გასამმაგდეს. ღებინების შემთხვევაში საჭიროა ჰიდროკორტიზონის ინტრამუსკულარული ინექცია და გადაუდებელი სამედიცინო დახმარების გამოძახება ადრენალური კრიზის პრევენციისთვის.
არა, თუ სისტემური ჰიდროკორტიზონი 3 კვირაზე მეტ ხანს მიიღებოდა სუპრაფიზიოლოგიურ დოზებში, მისი უეცარი შეწყვეტა შეიძლება გამოიწვიოს მწვავე ადრენალური კრიზი (სიცოცხლისთვის საშიში მდგომარეობა — ჰიპოტენზია, ჰიპოგლიკემია, შოკი). დოზა უნდა შემცირდეს თანდათანობით ექიმის მეთვალყურეობით. ჩანაცვლებით თერაპიაზე მყოფ პაციენტებს ჰიდროკორტიზონი არასოდეს უნდა შეუწყდეთ.
საქართველოში და ბევრ ევროპულ ქვეყანაში ჰიდროკორტიზონის 1%-იანი კრემი ხელმისაწვდომია ურეცეპტოდ (OTC) მსუბუქი ეგზემისა და დერმატიტის მოკლევადიანი მკურნალობისთვის. თუმცა სისტემური ფორმები (ტაბლეტები, ინექციები) ექიმის რეცეპტს საჭიროებს.
ჩანაცვლებით თერაპიაში უმჯობესია ფიზიოლოგიური ცირკადიული რიტმის მიბაძვა: უდიდესი დოზა დილით (გაღვიძებისთანავე), ნაკლები — შუადღისას და/ან ადრე საღამოს. გვიან საღამოთი მიღება არ არის რეკომენდებული, რადგან შეიძლება გამოიწვიოს ინსომნია და დაარღვიოს ფიზიოლოგიური კორტიზოლის რიტმი (BNF 87).