ferrous fumarate · INN
ferrous fumarate (ferrous fumarate) ხელმისაწვდომია საქართველოში 5 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
გალფერი 305მგ #100კაფს
OTCგალფერი 305მგ #100კაფს · 305 mg · capsules
ნიუფეროლი ფლ. 10მლ N10
OTCნიუფეროლი ფლ. 10მლ N10 · 10 ml · vial
ფეროფოლინი #30კაფს
OTCფეროფოლინი #30კაფს · · capsules
ფერუმ ლეკი 100მგ #10საღ.ტ
OTCფერუმ ლეკი 100მგ #10საღ.ტ · 100 mg · tablets
ფერუმ ლეკი 50მგ/5მლ100მლ სიროფ
OTCფერუმ ლეკი 50მგ/5მლ100მლ სიროფ · 50 mg · syrup
რკინის ფუმარატი (Ferrous Fumarate) არის რკინის ორვალენტიანი მარილი, რომელიც გამოიყენება რკინადეფიციტური ანემიის პროფილაქტიკისა და მკურნალობისთვის. იგი მიეკუთვნება ანტიანემიური პრეპარატების ჯგუფს და ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ წამლების სიაშია შეტანილი (WHO Model List). რკინის ფუმარატი შეიცავს დაახლოებით 33% ელემენტურ რკინას, რაც მას ერთ-ერთ ყველაზე კონცენტრირებულ ორალურ რკინის პრეპარატად აქცევს. პრეპარატი ადვილად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან და მონაწილეობს ჰემოგლობინის სინთეზში, რითაც აღადგენს ორგანიზმში რკინის მარაგს. რკინის ფუმარატი ხელმისაწვდომია ტაბლეტების, კაფსულების, სუსპენზიისა და საღეჭი ტაბლეტების სახით. ყველაზე ხშირი გვერდითი ეფექტებია კუჭ-ნაწლავის მოშლილობა, ყაბზობა და განავლის შავი ფერი.
რკინის ფუმარატი (Ferrous Fumarate, C₄H₂FeO₄) არის რკინის ორვალენტიანი (Fe²⁺) მარილი ფუმარის მჟავასთან. იგი მიეკუთვნება ანტიანემიური პრეპარატების ფარმაკოლოგიურ ჯგუფს — კერძოდ, ორალური რკინის პრეპარატების ქვეჯგუფს (ATC კოდი: B03AA02).
რკინის მარილები სამედიცინო პრაქტიკაში გამოიყენება მე-19 საუკუნიდან. რკინის ფუმარატი პირველად სინთეზირებულ იქნა მე-20 საუკუნის შუა ხანებში და სწრაფად გახდა ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ გამოყენებული ორალური რკინის პრეპარატი. მისი უპირატესობა რკინის სხვა მარილებთან (სულფატი, გლუკონატი) შედარებით მდგომარეობს ელემენტური რკინის მაღალ შემცველობაში — დაახლოებით 33%, როცა რკინის სულფატი შეიცავს 20%-ს, ხოლო გლუკონატი — მხოლოდ 12%-ს (BNF 87).
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციამ რკინის ფუმარატი შეიტანა აუცილებელი წამლების მოდელურ სიაში, რაც ხაზს უსვამს მის მნიშვნელობას გლობალურ ჯანდაცვაში (WHO Model List). რკინადეფიციტური ანემია მსოფლიოში ყველაზე გავრცელებული კვებითი დეფიციტია და განსაკუთრებით ხშირია ბავშვებში, ორსულ ქალებსა და რეპროდუქციული ასაკის ქალებში.
რკინის ფუმარატი წარმოადგენს მოწითალო-ნარინჯისფერ ან მოწითალო-ყავისფერ ფხვნილს, რომელიც პრაქტიკულად უგემოა — ეს თვისება მას განასხვავებს რკინის სულფატისგან, რომელსაც ახასიათებს უსიამოვნო მეტალური გემო. პრეპარატი ხელმისაწვდომია მრავალფეროვანი დოზური ფორმით: ტაბლეტები (210 მგ, 305 მგ, 322 მგ), კაფსულები, ორალური სუსპენზია და კომბინირებული პრეპარატები ფოლიუმის მჟავასთან ერთად.
რკინის ფუმარატის ფარმაკოლოგიური მოქმედება განპირობებულია ორვალენტიანი რკინის იონების (Fe²⁺) მიწოდებით ორგანიზმისთვის, რაც აუცილებელია ჰემოგლობინის, მიოგლობინისა და რკინაშემცველი ფერმენტების სინთეზისთვის.
შეწოვის მექანიზმი: რკინის ფუმარატი კუჭში დისოცირდება და ათავისუფლებს ორვალენტიან რკინის იონებს (Fe²⁺). შეწოვა ძირითადად ხდება თორმეტგოჯა ნაწლავსა და პროქსიმალურ წვრილ ნაწლავში. ენტეროციტებში რკინის ტრანსპორტს ახორციელებს დივალენტური მეტალის ტრანსპორტერი 1 (DMT1 — Divalent Metal Transporter 1), რომელიც Fe²⁺-ს გადააქვს ნაწლავის ლუმენიდან ენტეროციტის ციტოპლაზმაში. აღსანიშნავია, რომ ეს ტრანსპორტერი სპეციფიკურია ორვალენტიანი რკინისთვის, რაც ხსნის Fe²⁺ პრეპარატების უპირატესობას Fe³⁺ ფორმებთან შედარებით შეწოვის თვალსაზრისით.
უჯრედშიდა მეტაბოლიზმი: ენტეროციტში შესული რკინა ან ინახება ფერიტინის სახით, ან გადაიტანება ბაზოლატერალურ მემბრანაზე განლაგებული ფეროპორტინის მეშვეობით სისხლის მიმოქცევაში. სისხლში რკინა ჟანგდება სეროქსიდაზა ჰეფესტინისა და ცერულოპლაზმინის მონაწილეობით სამვალენტიან ფორმამდე (Fe³⁺), რის შემდეგაც უკავშირდება ტრანსფერინს — სისხლის პლაზმის ძირითად რკინატრანსპორტ ცილას.
ჰემოგლობინის სინთეზი: ტრანსფერინთან შეკავშირებული რკინა მიეწოდება ძვლის ტვინის ერითროიდულ წინამორბედ უჯრედებს ტრანსფერინის რეცეპტორის (TfR1) მეშვეობით. ამ უჯრედებში რკინა ჩაერთვება პროტოპორფირინ IX-ის სტრუქტურაში ფეროხელატაზას ფერმენტის მოქმედებით, რის შედეგადაც წარმოიქმნება ჰემი — ჰემოგლობინის პროსთეტიკური ჯგუფი.
რეგულაცია: რკინის ჰომეოსტაზის მარეგულირებელი ცენტრალური ჰორმონია ჰეფციდინი, რომელიც გამოიმუშავება ღვიძლში. ჰეფციდინი ბლოკავს ფეროპორტინს და ამცირებს რკინის შეწოვას ნაწლავიდან. რკინის დეფიციტის დროს ჰეფციდინის დონე მცირდება, რაც ზრდის რკინის შეწოვის ეფექტურობას და ხელს უწყობს რკინის ფუმარატის თერაპიულ ეფექტს (EMA SmPC).
რკინის ფუმარატი გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობების სამკურნალოდ და პროფილაქტიკისთვის:
ძირითადი ჩვენებაა რკინადეფიციტური ანემია — მდგომარეობა, რომლის დროსაც ორგანიზმში რკინის მარაგის შემცირების გამო დაქვეითებულია ჰემოგლობინის სინთეზი. კლინიკურად ვლინდება სისუსტით, დაღლილობით, ქოშინით, გულისცემის მომატებით და კანის სიფერმკრთალით. რკინის ფუმარატი პირველი რიგის პრეპარატია ამ მდგომარეობის ორალური მკურნალობისთვის (NICE CG136; BNF 87).
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ორსულობის დროს, როცა რკინის მოთხოვნილება მნიშვნელოვნად იზრდება. ასევე გამოიყენება რეპროდუქციული ასაკის ქალებში, რომლებსაც აქვთ უხვი მენსტრუაცია, და პაციენტებში ქრონიკული სისხლდენის რისკით.
იმ პაციენტებში, სადაც ფერიტინის დონე დაქვეითებულია, მაგრამ ანემია ჯერ არ განვითარებულა, რკინის ფუმარატი გამოიყენება რკინის მარაგის აღსადგენად (WHO Model List).
რკინის ფუმარატი ასევე ხშირად შედის მრავალკომპონენტიან პრეპარატებში ფოლიუმის მჟავასთან კომბინაციაში, რაც განსაკუთრებით ეფექტურია ორსულობის დროს მეგალობლასტური და რკინადეფიციტური ანემიის ერთდროული პროფილაქტიკისთვის (NICE NG201).
რკინის ფუმარატის დოზირება განისაზღვრება ელემენტური რკინის შემცველობის მიხედვით. 210 მგ რკინის ფუმარატი შეიცავს დაახლოებით 68 მგ ელემენტურ რკინას.
რკინადეფიციტური ანემიის მკურნალობა:
პროფილაქტიკა:
ნეონატები (ნაადრევად შობილი):
1 თვე – 11 წელი:
12-17 წელი:
დოზის კორექცია, როგორც წესი, საჭირო არ არის, თუმცა თირკმლის ქრონიკული დაავადების მქონე პაციენტებში ორალური რკინის ეფექტურობა შეზღუდულია ჰეფციდინის მაღალი დონის გამო.
სპეციფიკური დოზის კორექცია არ არის საჭირო, თუმცა ღვიძლის მძიმე დაზიანების დროს სიფრთხილეა საჭირო რკინის გადატვირთვის რისკის გამო.
შეწოვა (აბსორბცია): რკინის ფუმარატი შეიწოვება ძირითადად თორმეტგოჯა ნაწლავსა და პროქსიმალურ ჯეჯუნუმში. ბიოშეღწევადობა მერყეობს 10-30%-ის ფარგლებში და მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული ორგანიზმში რკინის მარაგის მდგომარეობაზე — რკინის დეფიციტის დროს შეწოვა მნიშვნელოვნად იზრდება, ხოლო მარაგის სავსე მდგომარეობაში — მცირდება. საკვები, განსაკუთრებით ფიტატებისა და ტანინების შემცველი პროდუქტები, ამცირებს შეწოვას 40-60%-ით (EMA SmPC).
განაწილება (დისტრიბუცია): შეწოვილი რკინა სისხლში უკავშირდება ტრანსფერინს და მიეწოდება ძვლის ტვინს, ღვიძლს, ელენთას და სხვა ქსოვილებს. განაწილების მოცულობა შეესაბამება სხეულის მთლიან რკინის ფონდს (დაახლოებით 3-4 გ მოზრდილ ადამიანში). რკინა აგრეთვე ინახება ფერიტინისა და ჰემოსიდერინის სახით.
მეტაბოლიზმი: რკინა არ მეტაბოლიზდება კლასიკური გაგებით. იგი ჩაერთვება ჰემის სინთეზში, ფერიტინის კომპლექსებში ან სხვა რკინაშემცველ ცილებში. ფუმარატის ნაწილი მეტაბოლიზდება კრებსის ციკლში.
ექსკრეცია (გამოყოფა): ორგანიზმს არ გააჩნია რკინის აქტიური ექსკრეციის მექანიზმი. რკინის დანაკარგი ხდება ძირითადად ნაწლავის ეპითელიუმის დესკვამაციით, ოფლთან ერთად და მენსტრუალური სისხლდენით ქალებში (დღეში დაახლოებით 1-2 მგ). შეუწოვებული რკინა გამოიყოფა ფეკალურად, რაც განაპირობებს განავლის დამახასიათებელ მუქ/შავ ფერს.
ნახევარგამოყოფის პერიოდი: რკინისთვის ნახევარგამოყოფის პერიოდის ცნება ტრადიციული გაგებით არ გამოიყენება, რადგან იგი ჩაერთვება მეტაბოლურ ციკლში.
სისხლის დონის პიკი: სეროზული რკინის პიკი მიღწევადია 2-4 საათში ორალური მიღების შემდეგ.
რკინის პრეპარატების დოზის გადაჭარბება, განსაკუთრებით ბავშვებში, შეიძლება სასიკვდილო იყოს. სიმპტომები მოიცავს:
ანტიდოტია დეფეროქსამინი (Deferoxamine). რკინის პრეპარატები უნდა ინახებოდეს ბავშვებისთვის მიუწვდომელ ადგილას (BNF 87).
რკინის ფუმარატი მრავალრიცხოვანი წამლის ურთიერთქმედებით ხასიათდება, რაც ძირითადად ქელაციის (კომპლექსწარმოქმნის) მექანიზმს ეფუძნება.
რკინის ფუმარატი უსაფრთხოა ორსულობის პერიოდში და ფართოდ გამოიყენება რკინადეფიციტური ანემიის პროფილაქტიკისა და მკურნალობისთვის. FDA კატეგორია არ არის მინიჭებული (OTC პრეპარატი), თუმცა რკინის პრეპარატები ტრადიციულად განიხილება როგორც უსაფრთხო ორსულობაში.
ორსულობის დროს რკინის მოთხოვნილება იზრდება 27 მგ/დღეში ელემენტურ რკინამდე. WHO რეკომენდაცია ითვალისწინებს 30-60 მგ ელემენტური რკინის ყოველდღიურ მიღებას ორსულობის მთელი პერიოდის განმავლობაში ანემიის პროფილაქტიკისთვის (WHO 2016). NICE რეკომენდაციების მიხედვით, რუტინული რკინის სუპლემენტაცია ორსულობაში არ არის რეკომენდებული, მაგრამ ანემიის დადგენისას ორალური რკინის პრეპარატები პირველი რიგის თერაპიაა (NICE NG201).
რკინის ფუმარატი თავსებადია ძუძუთი კვებასთან. რკინა გადადის დედის რძეში მინიმალური რაოდენობით და არ წარმოადგენს საფრთხეს ჩვილისთვის. დედის რძეში რკინის შემცველობა შედარებით მუდმივია და დიდად არ არის დამოკიდებული დედის რკინის სტატუსზე (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე რკინის ფუმარატი ხელმისაწვდომია როგორც მონოპრეპარატების, ასევე კომბინირებული პრეპარატების სახით. აღსანიშნავია:
საქართველოში ასევე ხელმისაწვდომია სხვადასხვა გენერიკული რკინის ფუმარატის პრეპარატები. კონკრეტული ბრენდების ხელმისაწვდომობა შეიძლება განსხვავდებოდეს აფთიაქების მიხედვით. რკინის ფუმარატის შემცველი პრეპარატები, როგორც წესი, რეცეპტის გარეშე გაიცემა.
რკინადეფიციტური ანემიის მკურნალობისას რკინის ფუმარატის მიღება რეკომენდებულია ჰემოგლობინის ნორმალიზაციის შემდეგ კიდევ მინიმუმ 3 თვის განმავლობაში, რათა სრულად აღდგეს ორგანიზმში რკინის მარაგი (ფერიტინის დონე). საშუალოდ, მკურნალობის ხანგრძლივობა 3-6 თვეს შეადგენს. ჰემოგლობინის მატება, როგორც წესი, შეინიშნება 2-4 კვირაში, ხოლო სრული ნორმალიზაცია — 2-3 თვეში (BNF 87).
განავლის მუქი ან შავი ფერი რკინის პრეპარატების მიღებისას სრულიად ნორმალური მოვლენაა. ეს გამოწვეულია შეუწოვებული რკინის რეაქციით ნაწლავის შიგთავსთან და რკინის სულფიდის წარმოქმნით. ეს არ წარმოადგენს საგანგაშო ნიშანს. თუმცა, თუ განავალი არის ტარისფერი (მუქი, წებოვანი, უსიამოვნო სუნის) ან შეიცავს ნათელ სისხლს, აუცილებელია ექიმთან მიმართვა, რადგან ეს შეიძლება მიუთითებდეს კუჭ-ნაწლავის სისხლდენაზე.
რკინის ფუმარატი ყველაზე ეფექტურად შეიწოვება ცარიელ კუჭზე, ჭამამდე 30-60 წუთით ადრე. თუმცა, თუ კუჭ-ნაწლავის გვერდითი ეფექტები (გულისრევა, ტკივილი) შეუძლებელს ხდის ცარიელ კუჭზე მიღებას, პრეპარატის მიღება შესაძლებელია მსუბუქ საკვებთან ერთად. C ვიტამინთან (ასკორბინის მჟავა) ერთობლივი მიღება, მაგალითად, ფორთოხლის წვენთან ერთად, ზრდის რკინის შეწოვას. საპირისპიროდ, ჩაი, ყავა, რძის პროდუქტები და მთლიანმარცვლეული ამცირებენ შეწოვას.
ორივე პრეპარატი შეიცავს ორვალენტიან რკინას (Fe²⁺) და ეფექტურია რკინადეფიციტური ანემიის მკურნალობაში. ძირითადი განსხვავებაა ელემენტური რკინის პროცენტული შემცველობა: რკინის ფუმარატი შეიცავს 33%-ს, რკინის სულფატი — 20%-ს, ხოლო რკინის გლუკონატი — 12%-ს. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ რკინის ფუმარატის ნაკლები რაოდენობაა საჭირო იგივე დოზის ელემენტური რკინის მისაღებად. გვერდითი ეფექტების პროფილი მსგავსია, თუმცა ზოგიერთი პაციენტი უკეთ იტანს ერთ ფორმას მეორესთან შედარებით (BNF 87).
რკინის პრეპარატების დოზის გადაჭარბება ბავშვებში წარმოადგენს სამედიცინო გადაუდებელ მდგომარეობას და შეიძლება სასიკვდილო იყოს. 20 მგ/კგ-ზე მეტი ელემენტური რკინის მიღებამ შეიძლება გამოიწვიოს მძიმე ტოქსიკურობა. სიმპტომები მოიცავს ღებინებას, სისხლიან დიარეას, მუცლის ტკივილს, ხოლო მძიმე შემთხვევებში — მეტაბოლურ აციდოზს, ღვიძლის უკმარისობას და სიკვდილს. რკინის პრეპარატები აუცილებლად უნდა ინახებოდეს ბავშვებისთვის სრულიად მიუწვდომელ ადგილას. ეჭვის შემთხვევაში დაუყოვნებლივ მიმართეთ სასწრაფო დახმარებას.
დიახ, რკინის ფუმარატი უსაფრთხოა ორსულობის მთელი პერიოდის განმავლობაში და ფართოდ გამოიყენება როგორც რკინადეფიციტური ანემიის მკურნალობისთვის, ასევე პროფილაქტიკისთვის. ორსულობის დროს რკინის მოთხოვნილება მნიშვნელოვნად იზრდება ნაყოფის ზრდისა და დედის სისხლის მოცულობის მატების გამო. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია რეკომენდაციას უწევს ორსულობის პერიოდში რკინისა და ფოლიუმის მჟავის კომბინირებულ სუპლემენტაციას (WHO 2016).