ferric hydroxide · INN
ferric hydroxide (ferric hydroxide) ხელმისაწვდომია საქართველოში 1 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
რკინის ჰიდროქსიდი (Ferric Hydroxide) წარმოადგენს რკინის III ვალენტურ (Fe³⁺) პრეპარატს, რომელიც გამოიყენება რკინადეფიციტური ანემიის პროფილაქტიკისა და მკურნალობისთვის. იგი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ფორმით — რკინის (III) ჰიდროქსიდ-პოლიმალტოზას კომპლექსი (პერორალური) და რკინის (III) ჰიდროქსიდ-საქაროზას კომპლექსი (ინტრავენური). პოლიმალტოზას კომპლექსი უზრუნველყოფს რკინის სტაბილურ გამოთავისუფლებას, აქვს კარგი ბიოშეღწევადობა და იწვევს ნაკლებ გასტროინტესტინალურ გვერდით ეფექტებს Fe²⁺ პრეპარატებთან შედარებით. პრეპარატი შედის ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ წამლების ნუსხაში (WHO Model List) და ფართოდ გამოიყენება ორსულობის, ბავშვთა ასაკისა და ქრონიკული დაავადებებით გამოწვეული რკინის დეფიციტის კომპენსაციისთვის.
რკინის ჰიდროქსიდი მიეკუთვნება ანტიანემიური პრეპარატების ჯგუფს (ATC კოდი: B03AB — რკინის III ვალენტური პრეპარატები, პერორალური; B03AC — რკინის III ვალენტური პრეპარატები, პარენტერალური). იგი წარმოადგენს არაიონურ რკინის შენაერთს, რომელშიც რკინა III ვალენტურ მდგომარეობაშია (Fe³⁺) და სტაბილიზებულია მაღალმოლეკულური მატარებლით.
ისტორიულად, რკინის პრეპარატების გამოყენება ანემიის მკურნალობისთვის ცნობილია მე-17 საუკუნიდან. თავდაპირველად გამოიყენებოდა რკინის II ვალენტური მარილები (ფეროსულფატი, ფეროგლუკონატი), თუმცა ამ პრეპარატებს ახასიათებდა მნიშვნელოვანი გასტროინტესტინალური ტოქსიკურობა. 1970-იან წლებში შეიქმნა რკინის III ჰიდროქსიდ-პოლიმალტოზას კომპლექსი (IPC), რომელმაც მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა რკინის პერორალური თერაპიის ამტანობა (EMA SmPC).
პრეპარატის ძირითადი ფორმები მოიცავს:
ეს პრეპარატები ფუნქციურად მიბაძავს ორგანიზმში რკინის ფიზიოლოგიურ მარაგს — ფერიტინს, რაც უზრუნველყოფს რკინის კონტროლირებულ გამოთავისუფლებას და უსაფრთხოებას (BNF 87).
რკინის ჰიდროქსიდის მოქმედების მექანიზმი დამოკიდებულია მისი ფორმულაციის ტიპზე, თუმცა საერთო პრინციპი ერთია — ორგანიზმის რკინის მარაგების შევსება ჰემოგლობინის, მიოგლობინისა და რკინაშემცველი ენზიმების სინთეზისთვის.
რკინის (III) ჰიდროქსიდ-პოლიმალტოზას კომპლექსი შედგება მულტინუკლეარული რკინის (III) ჰიდროქსიდის ბირთვისგან, რომელიც გარშემორტყმულია არაკოვალენტურად შეკავშირებული პოლიმალტოზას (დექსტრინის) მოლეკულებით. ეს სტრუქტურა მსგავსია ფერიტინის — ორგანიზმის ძირითადი რკინის დეპონირების ცილის.
აბსორბციის პროცესი მიმდინარეობს თორმეტგოჯა ნაწლავისა და პროქსიმალური წვრილი ნაწლავის ლორწოვან გარსში. პოლიმალტოზას კომპლექსიდან რკინის გამოთავისუფლება ხდება აქტიური აბსორბციის გზით — ნაწლავის ეპითელიუმის აპიკალურ მხარეზე მდებარე დივალენტური მეტალის ტრანსპორტერის (DMT1) მეშვეობით. თუმცა, Fe³⁺-ის აბსორბციამდე აუცილებელია მისი რედუქცია Fe²⁺-მდე, რაც ხორციელდება ნაწლავის ბაზოლატერალურ მხარეზე მდებარე დუოდენალური ციტოქრომ B რედუქტაზის (DcytB) მეშვეობით.
რკინის აბსორბცია რეგულირდება ორგანიზმის მიერ — რკინის დეფიციტის დროს DMT1 ექსპრესია იზრდება, ხოლო რკინით გაჯერების დროს — მცირდება. ეს თვითრეგულაციის მექანიზმი ამცირებს დოზის გადაჭარბების რისკს, განსხვავებით Fe²⁺ პრეპარატებისგან, რომლებიც პასიური დიფუზიითაც შეიძლება აბსორბირდეს (EMA SmPC).
ინტრავენური შეყვანისას რკინის (III) ჰიდროქსიდ-საქაროზას კომპლექსი უშუალოდ ხვდება რეტიკულოენდოთელურ სისტემაში (RES) — ღვიძლის, ელენთის და ძვლის ტვინის მაკროფაგებში. მაკროფაგები ენდოციტოზით იწყებენ კომპლექსის გადამუშავებას: საქაროზის გარსი იშლება, Fe³⁺ თავისუფლდება და უერთდება ტრანსფერინს — სისხლის პლაზმის ძირითად რკინა-ტრანსპორტირებულ ცილას.
ტრანსფერინთან შეკავშირებული რკინა გადაეცემა ძვლის ტვინის ერითროიდულ წინამორბედ უჯრედებს, სადაც იგი ინკორპორირდება ჰემის მოლეკულაში და, საბოლოოდ, ჰემოგლობინში. ეს პროცესი უზრუნველყოფს ერითროპოეზის აღდგენას რკინადეფიციტური ანემიის პირობებში.
რკინის ჰომეოსტაზის რეგულაციაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ჰეფციდინი — ღვიძლში სინთეზირებული პეპტიდური ჰორმონი, რომელიც მართავს ფეროპორტინის (ნაწლავის ბაზოლატერალური რკინა-ექსპორტერი) დეგრადაციას (BNF 87).
რკინის ჰიდროქსიდი გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობებისთვის:
ინტრავენური ფორმა ინდიცირებულია, როცა პერორალური თერაპია არაეფექტურია, არ აიტანება ან კლინიკური საჭიროება მოითხოვს რკინის მარაგების სწრაფ შევსებას.
მოზრდილები:
ბავშვები:
ორსულები:
დოზის გამოთვლა (განზის ფორმულა): > კუმულაციური დოზა (მგ) = სხეულის მასა (კგ) × (სამიზნე Hb – აქტუალური Hb) (გ/დლ) × 2.4 + რკინის დეპო (500 მგ)
მიღების წესი:
პოლიმალტოზას კომპლექსი აბსორბირდება აქტიური ტრანსპორტის გზით თორმეტგოჯა ნაწლავსა და ჯეჯუნუმში. ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 20–30% რკინის დეფიციტის დროს და მნიშვნელოვნად მცირდება რკინის მარაგების შევსებისას (თვითრეგულაციის ეფექტი). საკვებთან ერთად მიღებისას აბსორბცია ოდნავ მცირდება, თუმცა ამტანობა მნიშვნელოვნად უმჯობესდება. პიკური კონცენტრაცია მიიღწევა 4–6 საათში (EMA SmPC).
აბსორბირებული რკინა უერთდება პლაზმის ტრანსფერინს (ტრანსფერინის სატურაცია ნორმაში 20–45%). განაწილების მოცულობა შეადგენს დაახლოებით 3–4 ლ ინტრავენური ფორმისთვის. რკინა განაწილდება ძვლის ტვინში (ერითროპოეზი), ღვიძლში (ფერიტინი), კუნთოვან ქსოვილში (მიოგლობინი) და სხვა ფერმენტულ სისტემებში.
რკინის ჰიდროქსიდი, როგორც უორგანო შენაერთი, არ განიცდის კლასიკურ ჰეპატურ მეტაბოლიზმს. პოლიმალტოზა (დექსტრინი) ჰიდროლიზდება α-ამილაზით. ინტრავენური ფორმის საქაროზა ჰიდროლიზდება საქარაზით. გამოთავისუფლებული რკინა ინკორპორირდება ფერიტინში ან უშუალოდ გამოიყენება ჰემის სინთეზში.
რკინა ორგანიზმიდან პრაქტიკულად არ გამოიყოფა — მხოლოდ მინიმალური რაოდენობა (1–2 მგ/დღეში) იკარგება ეპიდერმისის დესკვამაციით, ნაღველით და შარდით. არააბსორბირებული პერორალური რკინა გამოიყოფა ფეკალიებით. ნახევარდაშლის პერიოდი (ინტრავენური ფორმა, სისხლიდან): დაახლოებით 6 საათი (BNF 87).
პერორალური ფორმა:
ინტრავენური ფორმა (1–10%):
ინტრავენური რკინის პრეპარატების შეყვანა უნდა მოხდეს სამედიცინო დაწესებულებაში, რეანიმაციის აღჭურვილობის ხელმისაწვდომობით, მინიმუმ 30-წუთიანი პოსტ-ინფუზიური მონიტორინგით (NICE NG136).
რკინის III ჰიდროქსიდ-პოლიმალტოზას კომპლექსი, განსხვავებით Fe²⁺ მარილებისგან, ნაკლებად ურთიერთქმედებს სხვა წამლებთან და საკვებთან, რადგან არ იყოფა თავისუფალ იონებად კუჭ-ნაწლავის ტრაქტში. მიუხედავად ამისა, რეკომენდებულია გარკვეული სიფრთხილის დაცვა:
რკინის ჰიდროქსიდ-პოლიმალტოზას კომპლექსი ნებადართულია ორსულობის ყველა ტრიმესტრში პერორალური ფორმით. WHO რეკომენდაციით, ორსულებში რკინის სუპლემენტაცია (30–60 მგ ელემენტარული რკინა/დღეში) რუტინულად არის რეკომენდებული ანემიის პრევენციისთვის (WHO Model List).
ინტრავენური ფორმა (საქაროზას კომპლექსი) არ არის რეკომენდებული პირველ ტრიმესტრში. მეორე და მესამე ტრიმესტრში შესაძლებელია მხოლოდ მკაცრი ჩვენებით, როცა პერორალური თერაპია არაეფექტურია ან არ აიტანება (EMA SmPC).
FDA კატეგორია: B (ცხოველებზე ჩატარებულმა კვლევებმა არ გამოავლინა ტერატოგენული ეფექტი; ადამიანებზე ადეკვატური კვლევები არ ჩატარებულა).
რკინა ფიზიოლოგიურად გადადის დედის რძეში მცირე რაოდენობით. პოლიმალტოზას კომპლექსის გამოყენება ლაქტაციის პერიოდში უსაფრთხოდ ითვლება და რეკომენდებულია მეძუძური დედებისთვის რკინის დეფიციტის კომპენსაციისთვის (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე რკინის ჰიდროქსიდის შემცველი პრეპარატები წარმოდგენილია სხვადასხვა ბრენდის სახით:
ასევე შესაძლებელია სხვა გენერიკული პრეპარატების ხელმისაწვდომობა. კონკრეტული ბრენდის არჩევანი დამოკიდებულია ჩვენებაზე, მიღების მარშრუტსა და პაციენტის ინდივიდუალურ საჭიროებებზე.
Fe²⁺ პრეპარატები (ფეროსულფატი, ფეროგლუკონატი) უფრო სწრაფად აბსორბირდება, მაგრამ იწვევს მეტ გასტროინტესტინალურ გვერდით ეფექტს (გულისრევა, მუცლის ტკივილი, ყაბზობა) და არსებობს ოქსიდაციური სტრესის რისკი თავისუფალი რკინის იონების გამო. Fe³⁺ პოლიმალტოზას კომპლექსი (რკინის ჰიდროქსიდი) უკეთ აიტანება, ნაკლებ ურთიერთქმედებს საკვებთან და სხვა წამლებთან, თუმცა მისი აბსორბცია ოდნავ ნელია. კლინიკური ეფექტურობა ორივე ფორმისთვის თანაბარია ადეკვატური დოზით მიღებისას (BNF 87).
Fe²⁺ პრეპარატები ტრადიციულად რეკომენდებულია ცარიელ კუჭზე უკეთესი აბსორბციისთვის, თუმცა ეს ზრდის გვერდითი ეფექტების სიხშირეს. რკინის (III) ჰიდროქსიდ-პოლიმალტოზას კომპლექსი შეიძლება მიღებულ იქნას კვებასთან ერთად ან კვების შემდეგ — ეს არ ამცირებს მნიშვნელოვნად აბსორბციას და მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს ტოლერანტობას (EMA SmPC).
ჰემოგლობინის ნორმალიზებას ჩვეულებრივ სჭირდება 4–8 კვირა, თუმცა რკინის მარაგების სრულ შესავსებად მკურნალობა უნდა გაგრძელდეს ჰემოგლობინის ნორმალიზაციიდან კიდევ 3–6 თვის განმავლობაში. ფერიტინის დონის მონიტორინგი სასურველია — სამიზნე მაჩვენებელი >50–100 მკგ/ლ (NICE NG136).
ეს სრულიად ნორმალური მოვლენაა და არ წარმოადგენს საშიშროებას. არააბსორბირებული რკინა რეაგირებს ნაწლავის სულფიდებთან და წარმოქმნის რკინის სულფიდს, რომელსაც მუქი/შავი ფერი აქვს. პრეპარატის შეწყვეტისას ფერი ნორმალურს უბრუნდება 2–3 დღეში.
რეკომენდებულია: საწყისი სრული სისხლის ანალიზი (CBC), შრატის ფერიტინი, ტრანსფერინის სატურაცია (TSAT) და შრატის რკინა. მკურნალობის დაწყებიდან 4 კვირის შემდეგ — ჰემოგლობინის კონტროლი (მოსალოდნელი მატება: ≥1 გ/დლ 2–4 კვირაში). მკურნალობის დასრულებისას — ფერიტინის კონტროლი მარაგების შეფასებისთვის (NICE NG136).
ინტრავენური რკინის თანამედროვე ფორმები (საქაროზას კომპლექსი, კარბოქსიმალტოზა) ზოგადად უსაფრთხოა, თუმცა ანაფილაქტოიდური რეაქციის მცირე რისკი არსებობს (<0.1%). ამიტომ, ინტრავენური რკინა ყოველთვის უნდა შეყვანილ იქნას სამედიცინო დაწესებულებაში, გაწვრთნილი პერსონალის მიერ, რეანიმაციის აღჭურვილობის ხელმისაწვდომობით. პაციენტი უნდა დაიკვირვოს მინიმუმ 30 წუთი ინფუზიის შემდეგ (EMA SmPC).