dimenhydrinate · INN
dimenhydrinate (dimenhydrinate) ხელმისაწვდომია საქართველოში 1 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
დიმენჰიდრინატი (Dimenhydrinate) არის პირველი თაობის ანტიჰისტამინური პრეპარატი (H₁-რეცეპტორების ბლოკატორი), რომელიც ძირითადად გამოიყენება მოძრაობით გამოწვეული გულისრევისა და ღებინების (კინეტოზის) სამკურნალოდ და პროფილაქტიკისათვის. პრეპარატი წარმოადგენს დიფენჰიდრამინისა და 8-ქლორთეოფილინის მარილს, რაც უზრუნველყოფს ანტიემეტიკურ, ანტიქოლინერგულ და მსუბუქ სედატიურ მოქმედებას. იგი ეფექტურია ზღვის ავადმყოფობის, საჰაერო დაავადების, ვესტიბულური თავბრუსხვევისა და პოსტოპერაციული გულისრევის დროს. ხელმისაწვდომია ტაბლეტების, საღეჭი ტაბლეტების, სუპოზიტორიებისა და საინექციო ფორმებით. ძირითადი გვერდითი ეფექტებია ძილიანობა, პირის სიმშრალე და შარდის რეტენცია. პრეპარატი შედის ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ მედიკამენტთა ნუსხაში (WHO Model List).
დიმენჰიდრინატი არის ეთანოლამინების ქვეჯგუფის პირველი თაობის H₁-ანტიჰისტამინური პრეპარატი, რომელიც ქიმიურად წარმოადგენს დიფენჰიდრამინისა (53%) და 8-ქლორთეოფილინის (47%) მარილს. ამ კომბინაციაში დიფენჰიდრამინი უზრუნველყოფს ძირითად ფარმაკოლოგიურ ეფექტს, ხოლო 8-ქლორთეოფილინი ამცირებს ძილიანობას და აძლიერებს ანტიემეტიკურ მოქმედებას (BNF 87).
პრეპარატი პირველად სინთეზირებულ იქნა 1940-იან წლებში და კლინიკურ პრაქტიკაში დაინერგა 1949 წელს, როდესაც აშშ-ის სურსათისა და წამლის ადმინისტრაციამ (FDA) მოახდინა მისი რეგისტრაცია. დიმენჰიდრინატი იყო ერთ-ერთი პირველი პრეპარატი, რომელიც სპეციფიკურად შეიქმნა მოძრაობით გამოწვეული ავადმყოფობის სამკურნალოდ. მისი ანტიემეტიკური თვისებები შემთხვევით აღმოაჩინეს, როცა ალერგიული პაციენტისთვის დანიშნული დიფენჰიდრამინი ავტობუსით მგზავრობისას კინეტოზის სიმპტომებს აქრობდა.
ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციის მიხედვით დიმენჰიდრინატი მიეკუთვნება ანტიემეტიკურ და ანტივერტიგინოზურ საშუალებებს (ATC კოდი: A04AB02 / R06AA52). პრეპარატი შედის ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელ მედიკამენტთა სანიმუშო ნუსხაში (WHO Model List), როგორც ანტიემეტიკური საშუალება.
დიმენჰიდრინატი ხელმისაწვდომია რეცეპტის გარეშე (OTC) მედიკამენტად უმრავლეს ქვეყნებში, მათ შორის საქართველოში. იგი ითვლება ერთ-ერთ ყველაზე ფართოდ გამოყენებულ ანტიკინეტოზურ საშუალებად მსოფლიო მასშტაბით, განსაკუთრებით მოგზაურობის დროს.
დიმენჰიდრინატის ანტიემეტიკური და ანტივერტიგინოზური მოქმედება რამდენიმე ფარმაკოლოგიური მექანიზმით განპირობებულია:
პრეპარატის აქტიური კომპონენტი — დიფენჰიდრამინი — კონკურენტულად ბლოკავს H₁-ჰისტამინურ რეცეპტორებს ვესტიბულურ ბირთვებში, ტვინის ღეროსა და ტრიგერ-ქემორეცეპტორულ ზონაში (CTZ — chemoreceptor trigger zone). ვესტიბულური სისტემის H₁-რეცეპტორების ბლოკადა ამცირებს ვესტიბულური აპარატიდან ღებინების ცენტრისკენ მიმართულ აფერენტულ იმპულსაციას, რაც წარმოადგენს ანტიკინეტოზური ეფექტის ძირითად მექანიზმს (EMA SmPC).
დიმენჰიდრინატი ახდენს მუსკარინული აცეტილქოლინის რეცეპტორების (განსაკუთრებით M₁ და M₃ ქვეტიპების) ანტაგონიზმს. ვესტიბულურ ბირთვებში ქოლინერგული ნეირონები მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ბალანსის სიგნალების გადაცემაში. მუსკარინული რეცეპტორების ბლოკადა ამცირებს ვესტიბულური სისტემის ჰიპერმგრძნობელობას მოძრაობის სტიმულების მიმართ, რაც ხელს უწყობს გულისრევისა და ღებინების პრევენციას.
პრეპარატი ადვილად გადალახავს ჰემატოენცეფალურ ბარიერს, რაც განაპირობებს სედატიურ ეფექტს. ეს თვისება, ერთი მხრივ, წარმოადგენს არასასურველ გვერდით ეფექტს, მეორე მხრივ — ხელს უწყობს მოძრაობით გამოწვეული დისკომფორტის შემცირებას, განსაკუთრებით ხანგრძლივი მგზავრობისას.
მარილის მეორე კომპონენტი — 8-ქლორთეოფილინი — ქსანტინის წარმოებულია, რომელსაც გააჩნია სუსტი სტიმულატორული მოქმედება. იგი ნაწილობრივ ანეიტრალებს დიფენჰიდრამინის სედატიურ ეფექტს და ამავდროულად ავსებს ანტიემეტიკურ მოქმედებას. ქსანტინური კომპონენტი ასევე ზრდის პრეპარატის ბიოშეღწევადობას (BNF 87).
გარდა ზემოაღნიშნულისა, დიმენჰიდრინატს გააჩნია სუსტი ადგილობრივი საანესთეზიო მოქმედება ნატრიუმის არხების ბლოკადის გზით, რაც შეიძლება დამატებით წვლილს შეიტანოს კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის სიმშვიდის უზრუნველყოფაში.
დიმენჰიდრინატი ნაჩვენებია შემდეგი მდგომარეობებისა და დაავადებების დროს:
პრეპარატის პირველადი ჩვენებაა მოძრაობით გამოწვეული ავადმყოფობის პროფილაქტიკა და მკურნალობა. ეს მოიცავს ზღვის ავადმყოფობას, საჰაერო ავადმყოფობას, ავტომობილით მგზავრობისას გამოწვეულ გულისრევას და სხვა ტრანსპორტთან დაკავშირებულ კინეტოზს. ყველაზე ეფექტურია პროფილაქტიკური მიღებისას — მგზავრობის დაწყებამდე 30-60 წუთით ადრე (BNF 87).
დიმენჰიდრინატი ფართოდ გამოიყენება ვესტიბულური წარმოშობის თავბრუსხვევის სიმპტომატური მკურნალობისთვის, მათ შორის მენიერის დაავადების, კეთილთვისებიანი პაროქსიზმული პოზიციური ვერტიგოსა (BPPV) და ვესტიბულური ნევრიტის დროს. პრეპარატი ამცირებს თავბრუსხვევას, გულისრევასა და ღებინებას, რომლებიც ამ მდგომარეობებს ახლავს (NICE CKS).
პრეპარატი გამოიყენება სხვადასხვა ეტიოლოგიის გულისრევისა და ღებინების სიმპტომატურ მკურნალობაში, მათ შორის:
მენიერის დაავადების მწვავე შეტევების დროს დიმენჰიდრინატი გამოიყენება თავბრუსხვევის, გულისრევის, ღებინებისა და ტინიტუსის სიმპტომატური შემსუბუქებისთვის (EMA SmPC).
ზოგიერთ ქვეყანაში პრეპარატი ასევე გამოიყენება:
კინეტოზის პროფილაქტიკა და მკურნალობა:
ვერტიგო და მენიერის დაავადება:
2-5 წლის ასაკი:
6-11 წლის ასაკი:
12-17 წლის ასაკი:
2 წლამდე ასაკის ბავშვებში პრეპარატის გამოყენება არ არის რეკომენდებული (BNF for Children).
მძიმე თირკმელების უკმარისობისას (GFR <30 მლ/წთ) რეკომენდებულია დოზის შემცირება და დოზირების ინტერვალის გაზრდა. პრეპარატი სიფრთხილით უნდა გამოიყენებოდეს, ვინაიდან მისი ანტიქოლინერგული ეფექტები შეიძლება გაძლიერდეს.
მძიმე ჰეპატოცელულარული უკმარისობისას რეკომენდებულია მინიმალური ეფექტური დოზის გამოყენება, ვინაიდან პრეპარატის მეტაბოლიზმი მნიშვნელოვნად ნელდება (EMA SmPC).
≥65 წლის პაციენტებში რეკომენდებულია დაბალი საწყისი დოზის გამოყენება (25 მგ), რადგან ანტიქოლინერგული გვერდითი ეფექტების რისკი მაღალია. Beers-ის კრიტერიუმების მიხედვით, პირველი თაობის ანტიჰისტამინები პოტენციურად შეუსაბამოა ხანდაზმულ პაციენტებში.
დიმენჰიდრინატი პერორალური მიღებისას სწრაფად და კარგად შეიწოვება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 72-82%-ს. მოქმედება იწყება პერორალურ მიღებიდან 15-30 წუთში, ი/მ შეყვანიდან — 20-30 წუთში, ი/ვ შეყვანიდან — რამდენიმე წუთში. პლაზმაში მაქსიმალური კონცენტრაცია (Tmax) მიიღწევა 2-3 საათში (EMA SmPC).
პრეპარატი ფართოდ ნაწილდება ორგანიზმის ქსოვილებში. მოცულობითი განაწილება (Vd) შეადგენს 3-4 ლ/კგ. დიმენჰიდრინატი ადვილად გადალახავს ჰემატოენცეფალურ ბარიერს, რაც განაპირობებს მის ცენტრალურ ეფექტებს. ცილებთან შეკავშირება შეადგენს 78-99%-ს. პრეპარატი ასევე გადადის პლაცენტურ ბარიერში და გამოიყოფა დედის რძეში.
ორგანიზმში დიმენჰიდრინატი სწრაფად იშლება თავის კომპონენტებად — დიფენჰიდრამინად და 8-ქლორთეოფილინად. დიფენჰიდრამინი ინტენსიურად მეტაბოლიზდება ღვიძლში ციტოქრომ P450-ის ფერმენტული სისტემის მეშვეობით (ძირითადად CYP2D6). მისი ძირითადი მეტაბოლური გზაა N-დემეთილაცია, რასაც მოსდევს ოქსიდაცია და კონიუგაცია.
ნახევარდაშლის პერიოდი (T½) შეადგენს 1-4 საათს დიფენჰიდრამინისთვის და 3-6 საათს 8-ქლორთეოფილინისთვის. მოქმედების ხანგრძლივობა — 4-6 საათი. პრეპარატი ძირითადად (>90%) გამოიყოფა თირკმელების მეშვეობით მეტაბოლიტების სახით, მცირე ნაწილი — უცვლელი სახით შარდით.
ხანდაზმულებში ანტიქოლინერგული ეფექტები (კოგნიტური დაქვეითება, კონფუზია, ჰალუცინაციები, შარდის რეტენცია, ყაბზობა, ვარდნის რისკი) უფრო გამოხატულია. ამერიკის გერიატრიული საზოგადოების Beers-ის კრიტერიუმების მიხედვით, დიმენჰიდრინატი პოტენციურად შეუსაბამო პრეპარატია ≥65 წლის ასაკის პაციენტებისთვის.
პრეპარატის მიღებისას აკრძალულია მანქანის მართვა და მექანიზმებთან მუშაობა სედატიური ეფექტის გამო.
დიმენჰიდრინატის ერთდროული გამოყენება ალკოჰოლთან, ბენზოდიაზეპინებთან (მაგ., დიაზეპამი), ოპიოიდურ ანალგეტიკებთან, ბარბიტურატებთან, სედატიურ ანტიდეპრესანტებთან და სხვა CNS დეპრესანტებთან იწვევს სედატიური და რესპირატორული დეპრესიის ეფექტების სინერგისტულ გაძლიერებას. ეს კომბინაცია მნიშვნელოვნად ზრდის ძილიანობისა და პსიქომოტორული ფუნქციების დაქვეითების რისკს (BNF 87).
ატროპინთან, ტრიციკლურ ანტიდეპრესანტებთან (მაგ., ამიტრიპტილინი), ანტიფსიქოტიკებთან, ბუტილსკოპოლამინთან და სხვა ანტიქოლინერგულ პრეპარატებთან ერთდროული გამოყენება აძლიერებს ანტიქოლინერგულ გვერდით ეფექტებს (პირის სიმშრალე, შარდის რეტენცია, ყაბზობა, ტაქიკარდია, კოგნიტური დარღვევები).
მონოამინ ოქსიდაზას ინჰიბიტორებთან ერთდროული გამოყენება უკუნაჩვენებია, რადგან შესაძლოა ანტიქოლინერგული და სედატიური ეფექტების მკვეთრი გაძლიერება, ჰიპოტენზია და სიცოცხლისათვის საშიში რეაქციები.
დიმენჰიდრინატმა შეიძლება შენიღბოს ამინოგლიკოზიდების (გენტამიცინი, ამიკაცინი) და სხვა ოტოტოქსიკური წამლების ოტოტოქსიკურობის ადრეული ნიშნები (ტინიტუსი, თავბრუსხვევა), რაც შეიძლება გახდეს შეუქცევადი სმენის დაკარგვის მიზეზი. ამ კომბინაციისას საჭიროა აუდიომეტრიული მონიტორინგი (EMA SmPC).
FDA კატეგორია: B — ცხოველებზე ჩატარებულმა კვლევებმა ტერატოგენული ეფექტი არ გამოავლინა, ხოლო ადეკვატური და კარგად კონტროლირებული კვლევები ორსულ ქალებში არ ჩატარებულა.
დიმენჰიდრინატი არის ერთ-ერთი ყველაზე შესწავლილი ანტიემეტიკი ორსულობის პერიოდში. კანადის SOGC გაიდლაინები რეკომენდაციას უწევენ დიმენჰიდრინატის გამოყენებას ორსულობის გულისრევისა და ღებინების (NVP) მკურნალობაში, განსაკუთრებით კომბინაციაში პირიდოქსინთან (ვიტამინ B₆). მიუხედავად ამისა, ორსულობის პირველ ტრიმესტრში რეკომენდებულია სიფრთხილე და მინიმალური ეფექტური დოზის გამოყენება.
მშობიარობისას მაღალი დოზებით გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს ახალშობილში სედაცია და სუნთქვის დეპრესია.
დიფენჰიდრამინი მცირე რაოდენობით გამოიყოფა დედის რძეში. პირველი თაობის ანტიჰისტამინები შეიძლება ამცირებდეს რძის გამოყოფას (ანტიქოლინერგული ეფექტით). ძუძუთი კვების პერიოდში რეკომენდებულია მეორე თაობის ანტიჰისტამინების უპირატესობის მინიჭება. თუ დიმენჰიდრინატის გამოყენება აუცილებელია, ჩვილი უნდა დაკვირვდეს ძილიანობის, გაღიზიანების და კვების პრობლემების მხრივ (BNF 87).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე დიმენჰიდრინატი ხელმისაწვდომია რამდენიმე კომერციული სახელით:
ყველა აღნიშნული პრეპარატი ხელმისაწვდომია საქართველოს აფთიაქებში, უმეტესობა — რეცეპტის გარეშე (OTC).
დიმენჰიდრინატის ტაბლეტი უნდა მიიღოთ მგზავრობის დაწყებამდე 30-60 წუთით ადრე. ეს დრო საკმარისია პრეპარატის შეწოვისა და ანტიემეტიკური ეფექტის განვითარებისთვის. პროფილაქტიკური მიღება გაცილებით ეფექტურია, ვიდრე გულისრევის უკვე დაწყების შემდეგ მიღება. ხანგრძლივი მგზავრობისას შეიძლება განმეორებითი მიღება ყოველ 4-6 საათში.
დიმენჰიდრინატი ნებადართულია 2 წელზე უფროსი ბავშვებისთვის შესაბამისი დოზით. 2-5 წლის ბავშვებს ენიშნებათ 12,5-25 მგ, 6-11 წლისას — 25-50 მგ. 2 წლამდე ბავშვებისთვის პრეპარატის გამოყენება უკუნაჩვენებია სედაციისა და რესპირატორული დეპრესიის რისკის გამო. ბავშვებში ასევე შეიძლება აღინიშნოს პარადოქსული რეაქცია — ძილიანობის ნაცვლად აგზნება და ჰიპერაქტიურობა (BNF for Children).
არა — დიმენჰიდრინატი წარმოადგენს სედატიურ პრეპარატს, რომელიც მნიშვნელოვნად ამცირებს რეაქციის სიჩქარეს, ყურადღებას და კოორდინაციას. პრეპარატის მიღების შემდეგ მანქანის მართვა და პოტენციურად საშიში მექანიზმებთან მუშაობა აკრძალულია. ეს შეზღუდვა განსაკუთრებით მკაცრია ალკოჰოლის ან სხვა სედატიური საშუალებების ერთდროული მიღებისას.
ორივე პრეპარატი პირველი თაობის ანტიჰისტამინია და გამოიყენება კინეტოზის სამკურნალოდ, თუმცა მნიშვნელოვანი განსხვავებებია: მეკლიზინი ნაკლებად სედატიურია და მისი მოქმედება 12-24 საათს გრძელდება, ამიტომ დღეში ერთხელ მიღება საკმარისია. დიმენჰიდრინატი უფრო სწრაფად მოქმედებს (15-30 წუთი), მაგრამ მოქმედების ხანგრძლივობა მოკლეა (4-6 საათი) და მეტ ძილიანობას იწვევს. არჩევანი დამოკიდებულია ინდივიდუალურ საჭიროებაზე და მგზავრობის ხანგრძლივობაზე.
დიმენჰიდრინატის დოზის გადაჭარბება შეიძლება იყოს საშიში და გამოვლინდეს ანტიქოლინერგული ტოქსიდრომით: მხედველობის დაბინდვა, მიდრიაზი, ტაქიკარდია, ჰიპერთერმია, აგზნება, ჰალუცინაციები, კრუნჩხვები, კომა. მძიმე შემთხვევებში შესაძლოა გულის რითმის დარღვევა და სიკვდილი. დოზის გადაჭარბებისას საჭიროა სასწრაფო სამედიცინო დახმარება, კუჭის ამორეცხვა (1 საათის განმავლობაში) და აქტივირებული ნახშირის მიღება. სპეციფიკური ანტიდოტი — ფიზოსტიგმინი — გამოიყენება მძიმე ანტიქოლინერგული ტოქსიკურობისას.
დიმენჰიდრინატი არ უნდა მიიღონ: 2 წლამდე ასაკის ბავშვებმა; პაციენტებმა, რომლებსაც აქვთ კუთხის დახურვის გლაუკომა; მძიმე პროსტატის ჰიპერპლაზიის მქონე მამაკაცებმა; MAO ინჰიბიტორების მომხმარებლებმა; მწვავე პორფირიის მქონე პაციენტებმა. სიფრთხილეა საჭირო ეპილეფსიის, ასთმის, ღვიძლისა და თირკმელების მძიმე დაავადებების დროს. ხანდაზმულ პაციენტებში რეკომენდებულია ალტერნატიული პრეპარატების განხილვა ანტიქოლინერგული ტვირთის შესამცირებლად.