dibazol · INN
dibazol (dibazol) ხელმისაწვდომია საქართველოში 3 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
დიბაზოლი (ბენდაზოლი) არის ბენზიმიდაზოლის წარმოებული, რომელიც გამოიყენება როგორც პერიფერიული ვაზოდილატატორი და მიოტროპული სპაზმოლიტიკი. პრეპარატი ფართოდ გავრცელებულია პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში არტერიული ჰიპერტენზიის, გლუვი კუნთოვანი ქსოვილის სპაზმების და ნერვული სისტემის ზოგიერთი დაავადების სამკურნალოდ. დიბაზოლი ხასიათდება ვაზოდილატაციური, სპაზმოლიტიკური და იმუნომოდულატორული თვისებებით. პრეპარატი ხელმისაწვდომია ტაბლეტებისა და საინექციო ხსნარის ფორმით. მისი მოქმედების მექანიზმი დაკავშირებულია ფოსფოდიესთერაზას ინჰიბირებასთან და სისხლძარღვთა გლუვი კუნთების რელაქსაციასთან. დიბაზოლი ხშირად გამოიყენება ჰიპერტენზიული კრიზის მართვისა და პერიფერიული სისხლძარღვების სპაზმის მოხსნისთვის. პრეპარატი უსაფრთხოების შედარებით ხელსაყრელი პროფილით ხასიათდება, თუმცა თანამედროვე კარდიოლოგიურ გაიდლაინებში პირველი რიგის პრეპარატად არ განიხილება.
დიბაზოლი (საერთაშორისო არაპატენტური სახელწოდება — ბენდაზოლი, ლათ. Bendazolum) არის 2-ბენზილბენზიმიდაზოლის ჰიდროქლორიდი — მიოტროპული სპაზმოლიტიკი და პერიფერიული ვაზოდილატატორი, რომელიც ბენზიმიდაზოლის ქიმიურ ჯგუფს მიეკუთვნება. ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით იგი მიეკუთვნება პერიფერიული ვაზოდილატატორებისა და მიოტროპული სპაზმოლიტიკების ჯგუფს (ATC კოდი: C04AX11).
პრეპარატი სინთეზირებულ იქნა საბჭოთა კავშირში 1940-იან წლებში ნ.ვ. ლაზარევის ხელმძღვანელობით, ხოლო კლინიკურ პრაქტიკაში დაინერგა 1950-იანი წლებიდან. თავდაპირველად დიბაზოლი გამოიკვლიეს, როგორც ანტიჰელმინთური საშუალება, მაგრამ მალევე აღმოაჩინეს მისი ჰიპოტენზიური და სპაზმოლიტიკური თვისებები. საინტერესოა, რომ აკადემიკოს ს.ვ. ლაზარევმა და ნ.ვ. ლაზარევმა ასევე აღწერეს დიბაზოლის იმუნომოდულატორული აქტივობა — ინტერფერონის ინდუქციის უნარი, რაც პრეპარატის კლინიკურ გამოყენებას კიდევ უფრო გააფართოვებდა.
დიბაზოლი ფართოდ გამოიყენება რუსეთში, უკრაინაში, საქართველოსა და სხვა პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში, თუმცა დასავლეთ ევროპისა და ჩრდილოეთ ამერიკის ფარმაკოპეაში იგი პრაქტიკულად არ არის წარმოდგენილი. ეს განპირობებულია იმით, რომ პრეპარატი არ გაუვლია ფართომასშტაბიან რანდომიზებულ კლინიკურ კვლევებს თანამედროვე სტანდარტებით. მიუხედავად ამისა, ყოფილი საბჭოთა კავშირის ქვეყნებში დაგროვილი კლინიკური გამოცდილება ადასტურებს მის ეფექტურობას სპეციფიკურ კლინიკურ სიტუაციებში, განსაკუთრებით ჰიპერტენზიული კრიზის სწრაფ მართვაში.
ქიმიურად დიბაზოლი წარმოადგენს თეთრ ან მოყვითალო-თეთრ კრისტალურ ფხვნილს, რომელიც ზომიერად იხსნება წყალში. პრეპარატი ხელმისაწვდომია 20 მგ ტაბლეტებისა და 1%-იანი (10 მგ/მლ) საინექციო ხსნარის სახით.
დიბაზოლის ფარმაკოლოგიური ეფექტი რეალიზდება რამდენიმე მოლეკულური მექანიზმის მეშვეობით, რომელთა შორის ცენტრალურია ფოსფოდიესთერაზას (PDE) ინჰიბირება.
დიბაზოლი ინჰიბირებს ფოსფოდიესთერაზა IV ტიპს (PDE4) სისხლძარღვთა გლუვ კუნთოვან უჯრედებში. ამ ინჰიბიციის შედეგად მატულობს უჯრედშიდა ციკლური ადენოზინმონოფოსფატის (cAMP) კონცენტრაცია. cAMP-ის დონის მატება ააქტივებს პროტეინკინაზა A-ს (PKA), რომელიც ფოსფორილირებს მიოზინის მსუბუქი ჯაჭვის კინაზას (MLCK), ამით ამცირებს მის აქტივობას. შედეგად, მიოზინის მსუბუქი ჯაჭვის ფოსფორილირება მცირდება, რაც იწვევს გლუვი კუნთოვანი უჯრედების რელაქსაციას და სისხლძარღვების გაფართოებას.
დამატებით, cAMP-ის მატება ხელს უწყობს ენდოპლაზმური ბადის Ca²⁺-ატფ-აზას გააქტიურებას, რაც ამცირებს ციტოპლაზმური კალციუმის კონცენტრაციას და კიდევ უფრო ხელს უწყობს სისხლძარღვთა კედლის რელაქსაციას. ეს მოვლენა ძირითადად ვლინდება არტერიოლების დონეზე, რაც განაპირობებს პერიფერიული სისხლძარღვოვანი წინაღობის შემცირებას და არტერიული წნევის დაქვეითებას.
ანალოგიური მექანიზმით დიბაზოლი მოქმედებს შინაგანი ორგანოების გლუვ კუნთებზეც — კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის, საშარდე გზების და ბრონქების გლუვი კუნთოვანი ქსოვილი. PDE-ს ინჰიბიციით და cAMP-ის კონცენტრაციის მატებით ხდება ამ ორგანოთა გლუვი კუნთების სპაზმის მოხსნა.
დიბაზოლს გააჩნია ნეიროტროპული თვისებები — იგი ხელს უწყობს ნერვული ბოჭკოების გამტარობის გაუმჯობესებას, სავარაუდოდ ნერვ-კუნთოვან სინაფსებში მედიატორთა გადაცემის ფასილიტაციის მეშვეობით. ეს თვისება საფუძვლად უდევს მის გამოყენებას ნეიროლოგიურ პრაქტიკაში — პერიფერიული ნერვების დაზიანების, სახის ნერვის პარეზის და ნეიროპათიების დროს.
ექსპერიმენტული მონაცემებით, დიბაზოლი ახდენს ინტერფერონოგენეზის ინდუქციას — ასტიმულირებს ენდოგენური ინტერფერონის წარმოქმნას, რაც აძლიერებს არასპეციფიკურ იმუნურ პასუხს. ამ თვისების გამო, ზოგიერთ პოსტსაბჭოთა ქვეყანაში დიბაზოლი გამოიყენებოდა გრიპისა და რესპირატორული ინფექციების პროფილაქტიკისთვის, თუმცა ამ ჩვენების მტკიცებულებათა ბაზა სუსტია.
დიბაზოლი გამოიყენება შემდეგი მდგომარეობების დროს:
დიბაზოლის ძირითადი ჩვენებაა ჰიპერტენზიული კრიზის სწრაფი მართვა, განსაკუთრებით ინტრავენური ან ინტრამუსკულური შეყვანისას. პრეპარატი იწვევს არტერიული წნევის ზომიერ და ხანმოკლე დაქვეითებას პერიფერიული ვაზოდილატაციის გზით. მნიშვნელოვანია, რომ დიბაზოლი არ განიხილება თანამედროვე გაიდლაინებით არტერიული ჰიპერტენზიის ხანგრძლივი მკურნალობის პირველი ან მეორე რიგის პრეპარატად (NICE NG136).
პრეპარატი ეფექტურია პერიფერიული სისხლძარღვების სპაზმის, მათ შორის ცერებრალური ანგიოსპაზმის დროს. ზოგჯერ გამოიყენება ცერებროვასკულური დარღვევების კომპლექსურ თერაპიაში.
სპაზმოლიტიკური თვისებების წყალობით დიბაზოლი გამოიყენება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის გლუვი კუნთების სპაზმის — პილოროსპაზმის, ნაწლავის კოლიკის, ნაღვლის გამომავალი გზების სპაზმის მოხსნისთვის.
ნეიროტროპული თვისებების გამო დიბაზოლი გამოიყენება:
ზოგიერთ წყაროში მოხსენიებულია დიბაზოლის გამოყენება რესპირატორული ინფექციების პროფილაქტიკისთვის იმუნოსტიმულაციური თვისებების საფუძველზე, თუმცა ეს ჩვენება არ არის დამტკიცებული თანამედროვე მტკიცებულებაზე დაფუძნებული მედიცინის სტანდარტებით და არ არის რეკომენდებული ავტორიტეტული სამედიცინო ორგანიზაციების მიერ.
უნდა აღინიშნოს, რომ დიბაზოლი არ შედის ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ძირითადი წამლების ნუსხაში (WHO Model List) და არ არის რეკომენდებული ევროპის წამლის სააგენტოს (EMA) მიერ.
ჰიპერტენზიული კრიზი (საინექციო ფორმა):
პერორალური მიღება (არტერიული ჰიპერტენზია):
სპაზმოლიტიკური ჩვენებებით:
ნეიროლოგიური ჩვენებები (პერიფერიული ნერვების დაზიანებები):
ბავშვებში დიბაზოლის დოზირება ასაკის მიხედვით:
მიღების სიხშირე: დღეში 1-ჯერ, კურსის ხანგრძლივობა ექიმის მითითებით.
თირკმლის ფუნქციის დარღვევა: სპეციალური დოზის კორექცია არ არის აღწერილი, თუმცა მძიმე თირკმლის უკმარისობის დროს რეკომენდებულია სიფრთხილე და შემცირებული დოზების გამოყენება.
ღვიძლის ფუნქციის დარღვევა: ღვიძლის მძიმე დაავადების დროს ჰეპატური მეტაბოლიზმის შენელების გამო შესაძლებელია პრეპარატის აკუმულაცია; რეკომენდებულია დოზის შემცირება.
ხანდაზმული პაციენტები: ხანდაზმულებში რეკომენდებულია მინიმალური ეფექტური დოზის გამოყენება არტერიული ჰიპოტენზიის რისკის გათვალისწინებით.
დიბაზოლი პერორალური მიღების შემდეგ კარგად აბსორბირდება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან. ბიოშეღწევადობა შედარებით მაღალია, თუმცა ზუსტი რაოდენობრივი მაჩვენებელი დიდი რანდომიზებული კვლევებით დადგენილი არ არის. პლაზმაში პიკური კონცენტრაცია (Tmax) მიიღწევა პერორალური მიღებიდან დაახლოებით 1–2 საათში. ინტრავენური შეყვანისას ჰიპოტენზიური ეფექტი ვითარდება 15–20 წუთში და გრძელდება დაახლოებით 2–3 საათი.
პრეპარატი კარგად ნაწილდება ორგანიზმის ქსოვილებში. ცილებთან შეკავშირების ხარისხი ზომიერია. დიბაზოლი გადის ჰემატოენცეფალურ ბარიერს, რაც განაპირობებს მის ნეიროტროპულ ეფექტებს.
მეტაბოლიზმი ხორციელდება ძირითადად ღვიძლში მეთილირებისა და სხვა ბიოტრანსფორმაციული რეაქციების გზით. წარმოიქმნება ორი ძირითადი მეტაბოლიტი, რომლებიც ფარმაკოლოგიურად არააქტიურია.
პრეპარატი გამოიყოფა ძირითადად თირკმელებით მეტაბოლიტების სახით, ნაწილობრივ — ნაღვლით. ნახევარელიმინაციის პერიოდი (T½) შეადგენს დაახლოებით 2–4 საათს, რაც განაპირობებს მისი მოქმედების შედარებით ხანმოკლე ხანგრძლივობას და დღეში მრავალჯერადი მიღების საჭიროებას პერორალური კურსის დროს.
ინტრამუსკულური ინექციის შემდეგ აბსორბცია ხდება სწრაფად; მოქმედების დასაწყისი — 15–30 წუთი, მოქმედების ხანგრძლივობა — 2–3 საათი.
დიბაზოლი ზოგადად კარგად ატანადი პრეპარატია, თუმცა შესაძლოა გამოიწვიოს შემდეგი გვერდითი მოვლენები:
ინტრავენური შეყვანისას აუცილებელია ნელი ინფუზია (3–5 წუთის განმავლობაში) და პაციენტის მონიტორინგი არტერიული წნევისა და პულსის კონტროლით. სწრაფმა ინტრავენურმა შეყვანამ შეიძლება გამოიწვიოს მკვეთრი არტერიული ჰიპოტენზია.
ხანგრძლივი პერორალური მიღებისას სერიოზული გვერდითი ეფექტები იშვიათია. პრეპარატი არ იწვევს მეტაბოლურ დარღვევებს (ელექტროლიტური ბალანსი, გლუკოზის ტოლერანტობა) და არ ახდენს უარყოფით ზეგავლენას ლიპიდურ პროფილზე, რაც განასხვავებს მას ზოგიერთი სხვა ანტიჰიპერტენზიული საშუალებისგან.
პრეპარატის მიღებისას არ არის რეკომენდებული სატრანსპორტო საშუალების მართვა და მექანიზმებთან მუშაობა, განსაკუთრებით მკურნალობის დასაწყისში.
დიბაზოლის კომბინაცია სხვა ანტიჰიპერტენზიულ პრეპარატებთან (ACE ინჰიბიტორები, ბეტა-ბლოკერები, კალციუმის არხების ბლოკატორები, დიურეტიკები) აძლიერებს ჰიპოტენზიურ ეფექტს. კომბინაციის გამოყენებისას საჭიროა დოზის კორექცია და არტერიული წნევის მონიტორინგი.
დიბაზოლის და პაპავერინის კომბინაცია (ცნობილი როგორც „პაპაზოლი") ფართოდ გამოიყენება კლინიკურ პრაქტიკაში — ორივე სპაზმოლიტიკის ერთობლივი მოხმარება აძლიერებს სპაზმოლიტიკურ და ჰიპოტენზიურ ეფექტს. ეს ადიტიური ურთიერთქმედება კლინიკურად მიზანშეწონილია, მაგრამ მოითხოვს წნევის მონიტორინგს.
სედატიური პრეპარატების, ტრანქვილიზატორებისა და ბარბიტურატების ერთდროული გამოყენებისას შესაძლებელია ცენტრალური ნერვული სისტემის დეპრესიის გაძლიერება და ჰიპოტენზიის რისკის მომატება.
ნიტროგლიცერინთან და სხვა ნიტრატებთან ერთად გამოყენება აძლიერებს ჰიპოტენზიურ ეფექტს — შესაძლებელია სიმპტომური ჰიპოტენზიის განვითარება.
NSAID-ები (იბუპროფენი, დიკლოფენაკი, ინდომეტაცინი) ამცირებენ დიბაზოლის ჰიპოტენზიურ ეფექტს პროსტაგლანდინების სინთეზის ინჰიბიციის მეშვეობით.
ფენობარბიტალი აძლიერებს დიბაზოლის ჰიპოტენზიურ ეფექტს და შეიძლება გამოიწვიოს ჭარბი არტერიული წნევის დაქვეითება.
დიბაზოლი აძლიერებს კურარეს მსგავსი ნერვ-კუნთოვანი ბლოკატორების მოქმედებას, რაც მნიშვნელოვანია ანესთეზიოლოგიურ პრაქტიკაში.
დიბაზოლის უსაფრთხოება ორსულობის დროს არ არის სათანადოდ შესწავლილი კონტროლირებად კლინიკურ კვლევებში. FDA-ს კატეგორია არ არის მინიჭებული, რადგან პრეპარატი არ არის რეგისტრირებული აშშ-ში. ცხოველებზე ჩატარებული ექსპერიმენტები არ ადასტურებს გამოხატულ ტერატოგენურ ეფექტს, მაგრამ ადამიანებში მონაცემები არასაკმარისია.
პოსტსაბჭოთა ქვეყნების კლინიკურ პრაქტიკაში დიბაზოლი ზოგჯერ გამოიყენება ორსულობით გამოწვეული ჰიპერტენზიის მართვისას, მაგრამ მხოლოდ მაშინ, როცა სარგებელი აჭარბებს პოტენციურ რისკს. თანამედროვე გაიდლაინებით ორსულობის დროს ჰიპერტენზიის მკურნალობაში უპირატესობა ენიჭება მეთილდოპას, ლაბეტალოლს ან ნიფედიპინს (NICE NG133).
დიბაზოლის გადასვლა დედის რძეში არ არის სრულად შესწავლილი. სიფრთხილის პრინციპიდან გამომდინარე, ძუძუთი კვების პერიოდში გამოყენება არ არის რეკომენდებული, ან უნდა მოხდეს ძუძუთი კვების დროებითი შეწყვეტა.
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე დიბაზოლი ხელმისაწვდომია შემდეგი პრეპარატული ფორმებით:
ძირითადად ხელმისაწვდომია უკრაინული წარმოების „დარნიცა" ფარმაცევტული კომპანიის პროდუქცია. პრეპარატი მიეკუთვნება ხელმისაწვდომი ფასის კატეგორიას.
ორივე პრეპარატი მიოტროპული სპაზმოლიტიკია, მაგრამ განსხვავებული ქიმიური სტრუქტურითა და ფარმაკოლოგიური პროფილით. დიბაზოლი (ბენზიმიდაზოლის წარმოებული) უფრო გამოხატულ ვაზოდილატაციურ და ნეიროტროპულ ეფექტს ახდენს, ხოლო პაპავერინი (იზოქინოლინის წარმოებული) ძლიერ სპაზმოლიტიკურ ეფექტს. კლინიკურ პრაქტიკაში ხშირად გამოიყენება მათი კომბინაცია („პაპაზოლი") სინერგისტული ეფექტის მისაღწევად.
დიბაზოლი არ არის რეკომენდებული არტერიული ჰიპერტენზიის ხანგრძლივი მკურნალობისთვის. თანამედროვე გაიდლაინებით (NICE NG136, ESC/ESH 2018) პირველი რიგის ანტიჰიპერტენზიული საშუალებებია ACE ინჰიბიტორები/ARBs, კალციუმის არხების ბლოკატორები და თიაზიდური დიურეტიკები. დიბაზოლის ძირითადი როლი — ჰიპერტენზიული კრიზის სწრაფი მართვაა.
ინტრავენური შეყვანისას დიბაზოლის ჰიპოტენზიური ეფექტი ვითარდება 15–20 წუთში და გრძელდება 2–3 საათი. ეფექტის მიღწევის სისწრაფით დიბაზოლი ჩამორჩება ზოგიერთ სხვა პარენტერალურ ანტიჰიპერტენზიულ საშუალებას (მაგ., ნიტროპრუსიდ ნატრიუმს), მაგრამ უზრუნველყოფს წნევის უფრო ნაზ და თანდათანობით დაქვეითებას, რაც ხანდაზმული პაციენტებისთვის უპირატესობაა.
ექსპერიმენტული კვლევებით დადასტურებულია, რომ დიბაზოლი ახდენს ენდოგენური ინტერფერონის პროდუქციის ინდუქციას in vitro პირობებში. თუმცა, ეს ეფექტი კლინიკურ პრაქტიკაში სათანადოდ არ არის ვალიდირებული რანდომიზებული კონტროლირებული კვლევებით. ამიტომ დიბაზოლის გამოყენება წმინდა იმუნომოდულატორული მიზნით არ შეესაბამება თანამედროვე მტკიცებულებაზე დაფუძნებული მედიცინის სტანდარტებს.
ჰიპერტენზიული კრიზის მართვისას დიბაზოლისა და მაგნეზიუმის სულფატის კომბინირებული გამოყენება გავრცელებული პრაქტიკაა პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში. ორივე პრეპარატი ვაზოდილატაციურ ეფექტს ახდენს სხვადასხვა მექანიზმით, რაც უზრუნველყოფს ადიტიურ ეფექტს. თუმცა ამ კომბინაციის გამოყენებისას აუცილებელია არტერიული წნევის მკაცრი მონიტორინგი მძიმე ჰიპოტენზიის თავიდან ასაცილებლად.
დიბაზოლი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ჩვილ ბავშვებშიც (1 წლის ასაკიდან) ნევროლოგის დანიშნულებით, ძირითადად ნეიროლოგიური ჩვენებებით — ნერვ-კუნთოვანი გამტარობის დარღვევები, პერიფერიული პარეზები. დოზა მკაცრად უნდა შეესაბამებოდეს ბავშვის ასაკს: 1 წლამდე — 1 მგ, 1–3 წელი — 2 მგ. დანიშვნა ხდება მხოლოდ ექიმის მიერ.