cholecalciferolum · INN
cholecalciferolum (cholecalciferolum) ხელმისაწვდომია საქართველოში 8 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
დეტრივიტი დროპსი 400სე/მლ30მლ
OTCდეტრივიტი დროპსი 400სე/მლ30მლ · 30 ml · drops
დეტრივიტი მაქ250მკგ10000სე#30კ
OTCდეტრივიტი მაქ250მკგ10000სე#30კ · 250 mcg · tablets
დეტრივიტი მაქსი კაფ10000IU N30
OTCდეტრივიტი მაქსი კაფ10000IU N30 · 10000IU · capsules
დეტრივიტი ჟელი #50კაფს
OTCდეტრივიტი ჟელი #50კაფს · · capsules
დეტრივიტი ფორ125მკგ(5000სე#30კ
OTCდეტრივიტი ფორ125მკგ(5000სე#30კ · 125 mcg · tablets
დეტრივიტი ფორტე კაფ.5000IU N30
OTCდეტრივიტი ფორტე კაფ.5000IU N30 · 5000IU · capsules
ჰიდროფეროლი 0.266მგ#10კაფს
OTCჰიდროფეროლი 0.266მგ#10კაფს · 0.266 mg · capsules
ჰიდროფეროლი კაფს. 0.266მგ N10
OTCჰიდროფეროლი კაფს. 0.266მგ N10 · 0.266 mg · capsules
ქოლეკალციფეროლი (ვიტამინი D3) არის ცხიმში ხსნადი ვიტამინი, რომელიც გადამწყვეტ როლს ასრულებს კალციუმისა და ფოსფორის ჰომეოსტაზში, ძვლოვანი ქსოვილის მინერალიზაციასა და იმუნური სისტემის ფუნქციონირებაში. იგი სინთეზდება კანში ულტრაიისფერი B სხივების ზემოქმედებისას 7-დეჰიდროქოლესტეროლიდან, ასევე მიიღება საკვებიდან და დანამატებიდან. ქოლეკალციფეროლი გამოიყენება ვიტამინ D-ს დეფიციტისა და უკმარისობის პროფილაქტიკისა და მკურნალობისთვის, რაქიტის, ოსტეომალაციისა და ოსტეოპოროზის პრევენციისთვის. ორგანიზმში იგი გარდაიქმნება აქტიურ მეტაბოლიტად — კალციტრიოლად (1,25-დიჰიდროქსივიტამინი D3), რომელიც მოქმედებს ვიტამინ D-ს რეცეპტორზე (VDR). პრეპარატი კარგად აიტანება, სერიოზული გვერდითი ეფექტები იშვიათად ვითარდება და ძირითადად ჭარბი დოზირებისას — ჰიპერკალცემიის სახით. საქართველოში ხელმისაწვდომია მრავალი ბრენდი, მათ შორის აქვადეტრიმი, დეტრივიტი და სხვა (WHO Model List).
ქოლეკალციფეროლი (Cholecalciferolum, INN) — ვიტამინ D3 — წარმოადგენს ცხიმში ხსნადი სეკოსტეროიდული ვიტამინის ერთ-ერთ ფორმას. იგი მიეკუთვნება ვიტამინების ფარმაკოლოგიურ ჯგუფს (ATC კოდი: A11CC05) და კლასიფიცირდება როგორც კალციუმ-ფოსფორის ცვლის რეგულატორი.
ვიტამინ D-ს ისტორია იწყება XX საუკუნის დასაწყისიდან, როდესაც ედვარდ მელანბიმ 1919 წელს აჩვენა, რომ ტრესკის ღვიძლის ზეთი კურნავდა რაქიტს. 1922 წელს ელმერ მაქკოლამმა გამოყო ანტირაქიტული ფაქტორი, რომელსაც ვიტამინი D უწოდეს. 1936 წელს ადოლფ ვინდაუსმა ქიმიურად იდენტიფიცირა ქოლეკალციფეროლი (D3) და ერგოკალციფეროლი (D2). ვიტამინ D3 ადამიანის ორგანიზმში ენდოგენურად სინთეზდება კანში UVB სხივების (ტალღის სიგრძე 290–315 ნმ) ზემოქმედებისას, რაც მას უნიკალურ „ვიტამინ-ჰორმონს" ხდის.
ქოლეკალციფეროლი თავისთავად ბიოლოგიურად არააქტიურია და წარმოადგენს პროჰორმონს. ორგანიზმში იგი ორეტაპიან ჰიდროქსილირებას განიცდის: ჯერ ღვიძლში 25-ჰიდროქსილაზას (CYP2R1/CYP27A1) მეშვეობით გარდაიქმნება 25-ჰიდროქსივიტამინ D3-ად (კალციდიოლი), შემდეგ კი თირკმელებში 1α-ჰიდროქსილაზას (CYP27B1) მოქმედებით — 1,25-დიჰიდროქსივიტამინ D3-ად (კალციტრიოლი), რომელიც წარმოადგენს ბიოლოგიურად აქტიურ ფორმას.
ქოლეკალციფეროლი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ძირითადი მედიკამენტების სიაში (WHO Model List) და ფართოდ გამოიყენება მსოფლიოში როგორც პროფილაქტიკური, ისე სამკურნალო საშუალება.
ქოლეკალციფეროლის მოქმედების მექანიზმი მოიცავს რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებულ ეტაპს, რომლებიც საბოლოოდ კალციუმ-ფოსფორის ჰომეოსტაზის რეგულაციას ემსახურება.
ქოლეკალციფეროლი, როგორც პროჰორმონი, ორეტაპიანი ბიოტრანსფორმაციის შედეგად გარდაიქმნება აქტიურ ჰორმონად:
კალციტრიოლი უკავშირდება ვიტამინ D-ს რეცეპტორს (VDR) — ბირთვულ რეცეპტორს, რომელიც მიეკუთვნება სტეროიდული/თიროიდული ჰორმონების რეცეპტორთა ზეოჯახს. VDR-კალციტრიოლის კომპლექსი ჰეტეროდიმერს ქმნის რეტინოიდ X რეცეპტორთან (RXR) და უკავშირდება ვიტამინ D-ს საპასუხო ელემენტებს (VDRE) სამიზნე გენების პრომოტორულ რეგიონებში, რაც არეგულირებს გენთა ტრანსკრიფციას.
ქოლეკალციფეროლი გამოიყენება მრავალ კლინიკურ სიტუაციაში, როგორც პროფილაქტიკური და სამკურნალო საშუალება:
ყველაზე გავრცელებული ჩვენებაა ვიტამინ D-ს დეფიციტის პროფილაქტიკა და მკურნალობა. სისხლის შრატში 25(OH)D < 25 ნმოლ/ლ (10 ნგ/მლ) მიჩნეულია დეფიციტად, ხოლო 25–50 ნმოლ/ლ (10–20 ნგ/მლ) — უკმარისობად. მიზანი — 25(OH)D > 50 ნმოლ/ლ (> 20 ნგ/მლ) მიღწევა (NICE NG34).
ბავშვებში რაქიტის და მოზრდილებში ოსტეომალაციის პროფილაქტიკა და მკურნალობა — კლასიკური ჩვენებაა ვიტამინ D3-ისთვის. კალციუმისა და ფოსფორის მეტაბოლიზმის ნორმალიზაციით ხდება ძვლის მინერალიზაციის აღდგენა (BNF 87).
ოსტეოპოროზის კომპლექსურ მკურნალობაში ქოლეკალციფეროლი ფართოდ გამოიყენება კალციუმთან კომბინაციაში, განსაკუთრებით პოსტმენოპაუზურ ქალებში და ხანდაზმულებში მოტეხილობის რისკის შესამცირებლად (NICE NG34).
ყველა ჩვილისთვის რეკომენდებულია ვიტამინ D3-ის დანამატის მიღება დაბადებიდან, რაქიტის პრევენციის მიზნით — 400 სე/დღეში (WHO, AAP).
ჰიპოპარათირეოზის მართვაში ვიტამინ D გამოიყენება კალციუმის დონის შენარჩუნებისთვის, თუმცა ხშირად აქტიური ფორმები (კალციტრიოლი, ალფაკალციდოლი) სასურველია.
კვლევები მიმდინარეობს ვიტამინ D-ს როლის შესახებ აუტოიმუნური დაავადებების, ტიპი 2 შაქრიანი დიაბეტის, კარდიოვასკულური დაავადებებისა და ინფექციური დაავადებების პრევენციაში, თუმცა ამ ჩვენებებისთვის მყარი მტკიცებულებითი ბაზა ჯერჯერობით არასაკმარისია (NICE NG34).
თირკმლის ქრონიკული დაავადების (CKD) მე-3–5 სტადიებზე ვიტამინ D-ს დეფიციტი ხშირია და საჭიროებს შევსებას, თუმცა აქტიური ფორმებიც (კალციტრიოლი) შეიძლება დაინიშნოს (KDIGO 2017).
ქოლეკალციფეროლის დოზირება დამოკიდებულია ასაკზე, ჩვენებასა და ვიტამინ D-ს საწყის დონეზე სისხლში.
| ასაკობრივი ჯგუფი | დღიური დოზა | |---|---| | ჩვილები (0–12 თვე) | 400 სე (10 მკგ) | | ბავშვები (1–18 წელი) | 400–600 სე (10–15 მკგ) | | მოზრდილები (19–70 წელი) | 600–800 სე (15–20 მკგ) | | ხანდაზმულები (> 70 წელი) | 800–1000 სე (20–25 მკგ) | | ორსულები და მეძუძური | 600 სე (15 მკგ) |
(NICE PH56, BNF 87)
მოზრდილებში დეფიციტის სწრაფი კორექცია:
ბავშვებში:
(BNF 87, Endocrine Society 2024)
GFR > 30 მლ/წთ — სტანდარტული დოზირება გამოიყენება ნატიური ვიტამინ D-სთვის. GFR < 30 მლ/წთ — შეიძლება საჭირო გახდეს აქტიური ფორმების (კალციტრიოლი, ალფაკალციდოლი) გამოყენება, რადგან 1α-ჰიდროქსილირება დარღვეულია (KDIGO 2017).
ღვიძლის მძიმე დაავადებისას 25-ჰიდროქსილირება შეიძლება დარღვეულ იქნას. ასეთ შემთხვევაში მიზანშეწონილია 25(OH)D დონის მონიტორინგი და, საჭიროებისას, კალციდიოლის ან კალციტრიოლის გამოყენება.
(EMA SmPC, IOM 2011)
ქოლეკალციფეროლი აბსორბირდება წვრილი ნაწლავის პროქსიმალურ ნაწილში, ძირითადად ათორმეტგოჯა და ცარიელ ნაწლავში. აბსორბცია ხდება პასიური დიფუზიით და ნაწილობრივ ქოლესტეროლის ტრანსპორტერების მეშვეობით. ბიოშეღწევადობა შეადგენს დაახლოებით 55–99% და დამოკიდებულია საკვებში ცხიმის შემცველობაზე — ცხიმოვანი საკვებით მიღებისას აბსორბცია მნიშვნელოვნად უმჯობესდება. მალაბსორბციის სინდრომის, ცელიაკიის, კრონის დაავადების ან ქოლესტაზის დროს აბსორბცია შეიძლება მკვეთრად შემცირდეს (BNF 87).
შეწოვის შემდეგ ქოლეკალციფეროლი ხვდება ქილომიკრონებში და ლიმფური გზით სისხლის მიმოქცევაში. სისხლში იგი უკავშირდება ვიტამინ D-ს მაბმელ ცილას (DBP, Gc-გლობულინი) — დაახლოებით 85–88%, ხოლო ალბუმინს — 12–15%. მხოლოდ 0,03% ცირკულირებს თავისუფალი ფორმით. ცხიმოვანი ქსოვილი წარმოადგენს ვიტამინ D3-ის მთავარ დეპოს, რაც ხსნის, თუ რატომ აქვთ სიმსუქნის მქონე პაციენტებს ვიტამინ D-ს უფრო დაბალი დონე სისხლში.
ღვიძლში CYP2R1/CYP27A1 ფერმენტები ახდენენ 25-ჰიდროქსილირებას (→ კალციდიოლი). თირკმელებში CYP27B1 ახდენს 1α-ჰიდროქსილირებას (→ კალციტრიოლი). ინაქტივაცია ხდება CYP24A1 (24-ჰიდროქსილაზა) ფერმენტის მეშვეობით.
ძირითადი ელიმინაცია ხდება ნაღველით (ფეკალური გზა). მცირე რაოდენობა გამოიყოფა შარდით. კალციდიოლის ნახევარდაშლის პერიოდი შეადგენს 2–3 კვირას, ხოლო კალციტრიოლის — 4–6 საათს. თავად ქოლეკალციფეროლის ნახევარდაშლის პერიოდი ცხიმოვანი ქსოვილიდან — დაახლოებით 2 თვეა (EMA SmPC).
ქოლეკალციფეროლი, რეკომენდებულ დოზებში მიღებისას, ზოგადად კარგად აიტანება. გვერდითი ეფექტები ძირითადად ჭარბი დოზირებისას ვითარდება.
რეკომენდებულ დოზებში პრაქტიკულად არ აღინიშნება გვერდითი ეფექტები სიხშირით > 10%.
ჰიპერვიტამინოზი D — განვითარდება ხანგრძლივი ჭარბი დოზირებისას (ჩვეულებრივ > 10,000 სე/დღეში რამდენიმე თვის განმავლობაში) და ხასიათდება:
ალერგიული რეაქციები: ძალზე იშვიათად — ქავილი, გამონაყარი, ურტიკარია. ანაფილაქსია პრაქტიკულად არ აღწერილა (EMA SmPC).
ვიტამინ D-ს ტოქსიკურობისას საჭიროა: პრეპარატის მოხსნა, კალციუმის მიღების შეზღუდვა, ინტრავენური ჰიდრატაცია, საჭიროებისას — ლუპის დიურეტიკები (ფუროსემიდი), კორტიკოსტეროიდები ან კალციტონინი (BNF 87).
(BNF 87, EMA SmPC)
ანტიეპილეფსიური პრეპარატები (ფენიტოინი, კარბამაზეპინი, ფენობარბიტალი, პრიმიდონი): CYP450 ფერმენტების ინდუქცია აჩქარებს ვიტამინ D-ს კატაბოლიზმს, რის გამოც ვიტამინ D-ს მაღალი დოზებია საჭირო (NICE NG34).
გლუკოკორტიკოსტეროიდები (პრედნიზოლონი, დექსამეთაზონი): ამცირებენ ნაწლავში კალციუმის აბსორბციას და ზრდის ვიტამინ D-ს კატაბოლიზმს, რაც ოსტეოპოროზის რისკს ზრდის. კორტიკოსტეროიდების ხანგრძლივი მიღებისას რეკომენდებულია ვიტამინ D-ის სუპლემენტაცია.
თიაზიდური დიურეტიკები (ჰიდროქლორთიაზიდი): ამცირებენ კალციუმის რენალურ ექსკრეციას, რაც ვიტამინ D-სთან ერთად ჰიპერკალცემიის რისკს ზრდის. საჭიროა კალციუმის მონიტორინგი (BNF 87).
გულის გლიკოზიდები (დიგოქსინი): ჰიპერკალცემია, რომელიც ვიტამინ D-ს ჭარბმა დოზამ შეიძლება გამოიწვიოს, ზრდის დიგოქსინის არითმოგენურ პოტენციალს — შეიძლება განვითარდეს სიცოცხლისთვის საშიში არითმიები.
ორლისტატი, ქოლესტირამინი, კოლესტიპოლი: ამცირებენ ცხიმში ხსნადი ვიტამინების, მათ შორის ვიტამინ D3-ის, აბსორბციას. პრეპარატების მიღება უნდა განცალკევდეს მინიმუმ 2 საათით.
რიფამპიცინი, იზონიაზიდი: CYP450 ინდუქტორები, რომლებიც აჩქარებენ ვიტამინ D-ს მეტაბოლიზმს.
კეტოკონაზოლი: თრგუნავს CYP27B1-ს და ამცირებს კალციტრიოლის წარმოქმნას.
კალციუმის შემცველი პრეპარატები: ვიტამინ D-სთან ერთად შეიძლება გაიზარდოს ჰიპერკალცემიის რისკი, განსაკუთრებით ხანდაზმულებში (EMA SmPC).
ქოლეკალციფეროლი FDA კატეგორიით ადრე კლასიფიცირდებოდა როგორც კატეგორია C (ფიზიოლოგიურ დოზებში), ხოლო ტოქსიკურ დოზებში — კატეგორია D (ცხოველებზე ტერატოგენული ეფექტებია ნაჩვენები მაღალ დოზებში).
ფიზიოლოგიურ დოზებში (400–1,000 სე/დღეში) ვიტამინ D3 უსაფრთხოდ მიიჩნევა ორსულობისას და რეკომენდებულია ყველა ორსული ქალისთვის. NICE რეკომენდაციით, ორსულობის მანძილზე 400 სე/დღეში (10 მკგ) სუპლემენტაცია სასურველია. ვიტამინ D-ს დეფიციტის არსებობისას შეიძლება უფრო მაღალი დოზები (1,000–2,000 სე/დღეში) გამოყენებულ იქნას ექიმის მეთვალყურეობით (NICE PH56).
ჭარბი დოზირება ორსულობაში სახიფათოა — ჰიპერკალცემიამ შეიძლება გამოიწვიოს ნაყოფის აორტალური სტენოზი, ჰიპერკალცემია და ფიზიკური განვითარების დარღვევა.
ვიტამინ D3 გადადის დედის რძეში, თუმცა ჩვეულებრივ რძეში მისი კონცენტრაცია საკმარისი არ არის ჩვილის მოთხოვნილების დასაკმაყოფილებლად. მეძუძური დედისთვის რეკომენდებულია 400–600 სე/დღეში, ხოლო ჩვილისთვის — დამოუკიდებლად 400 სე/დღეში სუპლემენტაცია (BNF 87, WHO).
საქართველოს ფარმაცევტულ ბაზარზე ქოლეკალციფეროლი ხელმისაწვდომია მრავალი ბრენდის სახით:
სისხლის შრატში 25-ჰიდროქსივიტამინ D-ს (25(OH)D) ოპტიმალური დონეა 50–125 ნმოლ/ლ (20–50 ნგ/მლ). 25 ნმოლ/ლ-ზე (10 ნგ/მლ) ნაკლები მიჩნეულია დეფიციტად, 25–50 ნმოლ/ლ — უკმარისობად. 250 ნმოლ/ლ-ზე (100 ნგ/მლ) მეტი შეიძლება ტოქსიკური იყოს. რეკომენდებულია ანალიზის ჩატარება ექიმის დანიშნულებით, განსაკუთრებით რისკის ჯგუფებში — ხანდაზმულები, ორსულები, სიმსუქნის მქონე პირები, მალაბსორბციის სინდრომი (NICE NG34).
ერგოკალციფეროლი (D2) მცენარეული წარმოშობისაა, ხოლო ქოლეკალციფეროლი (D3) — ცხოველური ან ენდოგენური (კანში სინთეზირებული). კლინიკური კვლევები აჩვენებს, რომ D3 უფრო ეფექტიანად ზრდის და უფრო ხანგრძლივად ინარჩუნებს 25(OH)D-ს დონეს სისხლში, ვიდრე D2. ამიტომ თანამედროვე რეკომენდაციები უპირატესობას ანიჭებენ ქოლეკალციფეროლს (D3) (BNF 87).
დიახ, ვიტამინ D3 ცხიმში ხსნადი ვიტამინია და ჭარბი მიღებისას გროვდება ორგანიზმში. ტოქსიკურობა ჩვეულებრივ ვითარდება 10,000 სე/დღეზე მეტის ხანგრძლივი მიღებისას და ვლინდება ჰიპერკალცემიით — გულისრევა, ღებინება, პოლიურია, თირკმლის კენჭები, არითმია. მნიშვნელოვანია, რომ მზის ზემოქმედებით ვიტამინ D-ს ტოქსიკურობა არ ვითარდება ენდოგენური დამცავი მექანიზმების წყალობით (EMA SmPC).
ქოლეკალციფეროლი ცხიმში ხსნადი ვიტამინია, ამიტომ აბსორბცია მნიშვნელოვნად უმჯობესდება ცხიმოვანი საკვების მიღებასთან ერთად. რეკომენდებულია პრეპარატის მიღება ძირითად კვებასთან ერთად (საუზმე ან სადილი). დღის კონკრეტულ მონაკვეთს არსებითი მნიშვნელობა არ აქვს, თუმცა რეგულარობა მნიშვნელოვანია.
საქართველოს გეოგრაფიული მდებარეობის (41–43° ჩრდ. გრძ.) გათვალისწინებით, ზაფხულში ადეკვატური მზის ზემოქმედებისას (15–30 წუთი, ხელები და სახე ღია) ენდოგენური სინთეზი შეიძლება საკმარისი იყოს. თუმცა რისკის ჯგუფებისთვის (ხანდაზმულები, მუქი კანის მქონე პირები, მცირე მზის ექსპოზიცია), ასევე ზამთრის პერიოდში (ოქტომბერი — მარტი) სუპლემენტაცია რეკომენდებულია მთელი წლის მანძილზე (NICE PH56).
დიახ, ხშირ შემთხვევაში ვიტამინ D3 და კალციუმი ერთად ინიშნება, განსაკუთრებით ოსტეოპოროზის პროფილაქტიკისა და მკურნალობისას. ვიტამინ D3 ხელს უწყობს კალციუმის ნაწლავურ აბსორბციას და ძვალში დეპონირებას. თუმცა კალციუმის ჯამური დღიური მიღება (საკვებიდან + დანამატებიდან) არ უნდა აღემატებოდეს 2,000–2,500 მგ/დღეში ჰიპერკალცემიისა და კარდიოვასკულური რისკის თავიდან აცილების მიზნით (BNF 87).