Chlorhexidine · INN
Chlorhexidine (Chlorhexidine) ხელმისაწვდომია საქართველოში 1 ბრენდის სახით. ქვემოთ მოცემული პროდუქტების ანოტაციები გადამოწმებულია ავტორიტეტული საერთაშორისო წყაროებიდან (BNF, EMA SmPC, NICE, DrugBank, WHO ATC) და ლოკალიზებულია ქართული ფარმაცევტული ბაზრისთვის.
ქლორჰექსიდინი (Chlorhexidine) არის ფართო სპექტრის ანტისეპტიკური საშუალება, რომელიც მიეკუთვნება ბისბიგუანიდების ჯგუფს. იგი ეფექტურია გრამდადებითი და გრამუარყოფითი ბაქტერიების, სოკოების და ზოგიერთი ვირუსის მიმართ. გამოიყენება პირის ღრუს დაავადებების (გინგივიტი, პაროდონტიტი), ჭრილობების დეზინფექციის, ქირურგიული ველის მომზადების, ხელების ანტისეპტიკური დამუშავებისა და კათეტერთან ასოცირებული ინფექციების პრევენციისთვის. ხელმისაწვდომია სხვადასხვა ფორმით: ხსნარი (0,05%–4%), გელი, სპრეი, კრემი და იმპრეგნირებული საფენები. ქლორჰექსიდინი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ძირითადი წამლების ნუსხაში (WHO Model List) და ითვლება ერთ-ერთ ყველაზე უსაფრთხო და ეფექტურ ანტისეპტიკად კლინიკურ პრაქტიკაში.
ქლორჰექსიდინი წარმოადგენს სინთეზურ კატიონურ ბისბიგუანიდს, რომელიც პირველად სინთეზირებულ იქნა 1950-იან წლებში ბრიტანულ კომპანია Imperial Chemical Industries-ში (ICI). თავდაპირველად იგი შეიქმნა როგორც ანტიმალარიული აგენტი, თუმცა მალე აღმოჩნდა მისი გამოკვეთილი ანტისეპტიკური თვისებები. 1954 წლიდან ქლორჰექსიდინი ფართოდ გამოიყენება კლინიკურ პრაქტიკაში და დღეისათვის ითვლება „ოქროს სტანდარტად" ანტისეპტიკებს შორის (BNF 87).
ფარმაკოლოგიური კლასიფიკაციით, ქლორჰექსიდინი მიეკუთვნება ანტისეპტიკებისა და დეზინფექტანტების ჯგუფს (ATC კოდი: D08AC02 — გარეგანი გამოყენებისთვის; A01AB03 — სტომატოლოგიური გამოყენებისთვის). იგი ხელმისაწვდომია სხვადასხვა მარილის სახით: ქლორჰექსიდინის დიგლუკონატი (ყველაზე გავრცელებული), ქლორჰექსიდინის დიაცეტატი და ქლორჰექსიდინის დიჰიდროქლორიდი.
ქლორჰექსიდინის უპირატესობა სხვა ანტისეპტიკებთან შედარებით მდგომარეობს მის ხანგრძლივ რეზიდუალურ (ნარჩენ) მოქმედებაში — კანზე ან ლორწოვან გარსზე აპლიკაციის შემდეგ, პრეპარატი უკავშირდება ქსოვილის ცილებს და ინარჩუნებს ბაქტერიციდულ აქტივობას 12–24 საათის განმავლობაში. ეს თვისება, რომელსაც „სუბსტანტივობა" ეწოდება, განასხვავებს მას ისეთი ანტისეპტიკებისგან, როგორიცაა პოვიდონ-იოდი ან სპირტი (EMA SmPC).
ქლორჰექსიდინი შეტანილია ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის აუცილებელი მედიკამენტების ნუსხაში, როგორც ძირითადი ანტისეპტიკი (WHO Model List, 2023).
ქლორჰექსიდინის ანტიმიკრობული მოქმედება განპირობებულია მისი კატიონური ბუნებით და მრავალსაფეხურიანი მექანიზმით, რომელიც მოქმედებს ბაქტერიული უჯრედის მემბრანაზე.
ქლორჰექსიდინის დადებითად დამუხტული მოლეკულა ელექტროსტატიკური ურთიერთქმედებით მიიზიდება ბაქტერიული უჯრედის კედლის უარყოფითად დამუხტულ ზედაპირზე. გრამუარყოფით ბაქტერიებში ეს ურთიერთქმედება ხდება ლიპოპოლისაქარიდებთან და ფოსფოლიპიდებთან გარე მემბრანაზე, ხოლო გრამდადებით ბაქტერიებში — ტეიქოის მჟავებთან და პეპტიდოგლიკანთან.
ადსორბციის შემდეგ ქლორჰექსიდინი აღწევს ციტოპლაზმურ მემბრანაში, სადაც ჩაერთვება ფოსფოლიპიდურ ბისტრატში. ეს იწვევს მემბრანის ფლუიდობის (სითხისებრიობის) დარღვევას და მის დესტაბილიზაციას. შედეგად, მემბრანაში წარმოიქმნება ფორები, რაც იწვევს უჯრედის შინაარსის — კალიუმის იონების, ფოსფორის შემცველი ნაერთების და ნუკლეოტიდების — გაჟონვას (BNF 87).
მაღალ კონცენტრაციებში (>2%) ქლორჰექსიდინი იწვევს ციტოპლაზმური ცილების და ნუკლეინის მჟავების პრეციპიტაციას (დალექვას), რაც იწვევს უჯრედის სიკვდილს. დაბალ კონცენტრაციებში (<0,02%) მოქმედება ძირითადად ბაქტერიოსტატიკურია, ხოლო უფრო მაღალ კონცენტრაციებში (0,02%–2%) — ბაქტერიციდული.
ქლორჰექსიდინი ეფექტურია:
სუბსტანტივობის ეფექტი განპირობებულია ქლორჰექსიდინის უნარით, შეუქცევადად დაუკავშირდეს კანის ცილებს (კერატინს) და ლორწოვანი გარსის გლიკოპროტეინებს, საიდანაც ნელა თავისუფლდება აქტიური ფორმა 12–24 საათის განმავლობაში (EMA SmPC).
ქლორჰექსიდინი გამოიყენება მრავალი კლინიკური ჩვენებისთვის, რომლებიც შეიძლება დაჯგუფდეს შემდეგნაირად:
გარგარა (მოზრდილები და 12 წელზე მეტი ასაკის ბავშვები):
ორალური სპრეი:
სტომატოლოგიური გელი:
ქირურგიული ველის მომზადება:
ხელების ანტისეპტიკა:
ჭრილობის დეზინფექცია:
ქლორჰექსიდინი არ შეიწოვება სისტემურად კლინიკურად მნიშვნელოვანი რაოდენობით გარეგანი და ორალური გამოყენებისას, ამიტომ დოზის კორექცია არ არის საჭირო თირკმლის ან ღვიძლის უკმარისობის დროს (EMA SmPC).
ქლორჰექსიდინი პრაქტიკულად არ შეიწოვება ინტაქტური კანიდან ან ლორწოვანი გარსიდან სისტემურ სისხლმიმოქცევაში. პირის ღრუში გარგარის შემდეგ, პრეპარატის დაახლოებით 30% ინარჩუნებს ადსორბციას ორალურ ქსოვილებზე, საიდანაც თანდათან თავისუფლდება (BNF 87). კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან მცირე რაოდენობით შეწოვის შემთხვევაში, ბიოშეღწევადობა ძალიან დაბალია.
ქლორჰექსიდინი ადგილობრივად უკავშირდება ქსოვილის ცილებს, კერატინს, ლორწს და ჰიდროქსიაპატიტს (კბილის ემალს). ეს კავშირი განაპირობებს მის ხანგრძლივ ადგილობრივ მოქმედებას. სისტემურ სისხლმიმოქცევაში შეღწევის შემთხვევაში, ქლორჰექსიდინი მაღალი ხარისხით უკავშირდება პლაზმის ცილებს.
სისტემურად შეწოვილი მცირე რაოდენობა მეტაბოლიზდება ღვიძლში პარა-ქლორანილინად (p-chloroaniline), რომელიც შემდგომ კონიუგირდება. ამ მეტაბოლიტის ტოქსიკურობის გამო, ქლორჰექსიდინის სისტემური გამოყენება არ არის რეკომენდებული.
ორალურად მიღებული ქლორჰექსიდინი ძირითადად გამოიყოფა ფეკალურად (>90%), ხოლო მცირე ნაწილი — შარდით (<1%). გარეგანი გამოყენებისას სისტემური ექსკრეცია კლინიკურად უმნიშვნელოა.
ორალური ქსოვილებიდან ნახევარდაშლის პერიოდი შეადგენს დაახლოებით 12 საათს, რაც განაპირობებს დღეში 2-ჯერ გამოყენების რეჟიმს. სისტემური ნახევარდაშლის პერიოდი — დაახლოებით 12 საათი (EMA SmPC).
ანიონური სურფაქტანტები (SLS/SDS): ყველაზე კლინიკურად მნიშვნელოვანი ურთიერთქმედება — ნატრიუმის ლაურილსულფატი (SLS), რომელიც შედის კბილის პასტების უმრავლესობის შემადგენლობაში, ანეიტრალებს ქლორჰექსიდინის აქტივობას. ამიტომ, გარგარა ქლორჰექსიდინით უნდა მოხდეს კბილის პასტით გახეხვიდან მინიმუმ 30 წუთის შემდეგ, ან გამოყენებულ უნდა იქნეს SLS-ის გარეშე პასტა (BNF 87).
ნისტატინი: ქლორჰექსიდინი ფიზიკურად შეუთავსებელია ნისტატინის სუსპენზიასთან. ერთდროულად გამოყენებისას ორივე პრეპარატის ეფექტურობა მცირდება. რეკომენდებულია მინიმუმ 1 საათის ინტერვალი (EMA SmPC).
პოვიდონ-იოდი: ერთდროული გამოყენება არ არის რეკომენდებული — შესაძლოა ურთიერთ ინაქტივაცია.
საპნები და სადეტერგენტო ხსნარები: ანიონური საპნები ანეიტრალებს ქლორჰექსიდინს. საჭიროა კანის საფუძვლიანი გარეცხვა საპნისგან ქლორჰექსიდინის გამოყენებამდე.
კალციუმის შემცველი ხსნარები: მაღალი კონცენტრაციის კალციუმის იონები შეიძლება ნალექს წარმოქმნიდეს ქლორჰექსიდინთან — არ შეურიოთ ხსნარები.
სხვა ანტისეპტიკები: ქლორჰექსიდინის შერევა სხვა ანტისეპტიკებთან (ჰიდროჟანჟანგი, სილვერ-სულფადიაზინი) არ არის რეკომენდებული ხსნარების ინკომპატიბილურობის გამო, თუმცა თანმიმდევრული გამოყენება დასაშვებია.
ქლორჰექსიდინი არ შეიწოვება სისტემურად კლინიკურად მნიშვნელოვანი რაოდენობით გარეგანი და ორალური გამოყენებისას, რაც მას ერთ-ერთ ყველაზე უსაფრთხო ანტისეპტიკად აქცევს ორსულობის პერიოდში. FDA კატეგორია: B — ცხოველებზე ჩატარებულმა კვლევებმა არ აჩვენა ფეტალური რისკი.
ქლორჰექსიდინის გარეგანი გამოყენება (კანის ანტისეპტიკა, გარგარა) დასაშვებია ორსულობის ყველა ტრიმესტრში. ვაგინალური გამოყენება მშობიარობის დროს ნეონატალური სეფსისის პრევენციისთვის შეისწავლებოდა კვლევებში, თუმცა რუტინული რეკომენდაცია არ არსებობს (WHO, 2015).
ქლორჰექსიდინი თავსებადია ძუძუთი კვებასთან. სისტემური შეწოვის არარსებობის გამო, პრეპარატი არ გადადის დედის რძეში კლინიკურად მნიშვნელოვანი რაოდენობით. ძუძუს არეოლის ანტისეპტიკური დამუშავება ქლორჰექსიდინით უნდა მოხდეს კვებამდე მინიმუმ 10 წუთით ადრე და არეალი უნდა გარეცხილ იქნეს წყლით (BNF 87).
საქართველოში ქლორჰექსიდინის შემცველი რამდენიმე პრეპარატი ხელმისაწვდომია:
გარდა ამისა, საქართველოში ხელმისაწვდომია ქლორჰექსიდინის გენერიკული ხსნარები სხვადასხვა კონცენტრაციით (0,05%, 0,5%, 2%, 4%), რომლებიც გამოიყენება სამედიცინო დაწესებულებებში ქირურგიული ანტისეპტიკისთვის.
ქლორჰექსიდინით გარგარა, როგორც წესი, რეკომენდებულია 2-დან 4 კვირამდე პერიოდით. ხანგრძლივი გამოყენება (4 კვირაზე მეტი) არ არის რეკომენდებული კბილების შეფერილობის, გემოვნების დარღვევის და ორალური მიკრობიომის დისბალანსის რისკის გამო. თუ პრობლემა შენარჩუნებულია, მიმართეთ სტომატოლოგს ალტერნატიული მკურნალობის შესახებ (BNF 87).
ქლორჰექსიდინი არ უნდა გამოიყენოთ კბილის პასტით გახეხვისთანავე, რადგან პასტაში შემავალი ნატრიუმის ლაურილსულფატი (SLS) ანეიტრალებს ქლორჰექსიდინის ეფექტს. რეკომენდებულია მინიმუმ 30 წუთის ინტერვალი კბილების გახეხვასა და ქლორჰექსიდინით გარგარას შორის. ალტერნატიულად, შეგიძლიათ გამოიყენოთ SLS-ის გარეშე კბილის პასტა.
დიახ, ქლორჰექსიდინის გარეგანი და ორალური გამოყენება (გარგარა, სპრეი, კანის ანტისეპტიკა) უსაფრთხოა ორსულობის ყველა ტრიმესტრში. პრეპარატი პრაქტიკულად არ შეიწოვება სისტემურად, ამიტომ არ წარმოადგენს რისკს ნაყოფისთვის (FDA კატეგორია B).
კბილების შეფერილობა განპირობებულია ქლორჰექსიდინის ქიმიური რეაქციით საკვებში არსებულ ქრომოგენებთან (ტანინები, პოლიფენოლები). შეფერილობის მინიმიზაციისთვის: მოერიდეთ ჩაის, ყავის, წითელი ღვინის და ფერადი საკვების მიღებას გარგარის შემდეგ 1 საათის განმავლობაში; იყენეთ პრეპარატი რეკომენდებული ხანგრძლივობით (არაუმეტეს 4 კვირა); შეფერილობა შექცევადია და ადვილად მოიხსნება პროფესიონალური სტომატოლოგიური წმენდით.
კატეგორიულად არა. ქლორჰექსიდინი ოტოტოქსიურია და შუა ყურში მოხვედრისას შეიძლება გამოიწვიოს შეუქცევადი სენსორონევრალური სიყრუე. ეს განსაკუთრებით საშიშია პერფორირებული ტიმპანური მემბრანის დროს. ყურის არეში ქირურგიული ანტისეპტიკისთვის გამოიყენეთ მხოლოდ ამ მიზნით დამტკიცებული პრეპარატები (BNF 87).
ორივე ეფექტური ანტისეპტიკია, მაგრამ განსხვავდებიან რამდენიმე ასპექტით: ქლორჰექსიდინს აქვს უფრო ხანგრძლივი რეზიდუალური მოქმედება (12–24 საათი vs. მინიმალური); ქლორჰექსიდინი შეინარჩუნებს აქტივობას სისხლისა და ორგანული ნივთიერებების თანაობისას; პოვიდონ-იოდს აქვს უფრო ფართო სპექტრი (მოქმედებს სპორებზეც); პოვიდონ-იოდი უსაფრთხოა ყურში, ქლორჰექსიდინი კი — არა. ქირურგიული ველის მომზადებისთვის თანამედროვე რეკომენდაციები უპირატესობას ანიჭებს ქლორჰექსიდინ-სპირტის კომბინაციას (NICE NG125).